Halkın Haçlı Seferi ve Anadolu'daki sonu

Öğrenme hedefleri

• 1096'da soylu ordulardan önce yola çıkan kalabalıkların kimlerden oluştuğunu, hangi yoldan geçtiğini ve Anadolu'da nasıl yok olduğunu sıralayabileceksin.
• Münzevi Pierre'in, Bizans imparatorunun ve Selçuklu sultanının bu kalabalıklarla ilişkisini farklı tarafların kaynaklarıyla açıklayabileceksin.
• «Halkın Haçlı Seferi»ni yoksul ve düzensiz bir yığın olarak gören eski anlatılarla, onun toplumsal yapısını yeniden inceleyen tarihçileri karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir katırın kılları

1096 baharında, Kuzey Fransa'nın kasabalarında, yalınayak, uzun bir yün pelerin giymiş, bir katıra binmiş, zayıf bir adam dolaşıyordu. Adı Pierre'di; bir münzevi olarak yaşamıştı. Nereye gitse, çevresini büyük kalabalıklar sarıyordu. Onu görmüş bir keşiş, Nogent'lu Guibert, insanların ona öyle bir saygı gösterdiğini yazar ki, kendi belleğinde hiç kimseye böylesi gösterilmemişti; insanlar, onun katırının kıllarını bile kutsal bir hatıra olarak koparıp saklıyordu.

Bu adamın çağrısıyla, Papa Urbanus'un belirlediği yola çıkış tarihinden aylar önce, on binlerce kişi doğuya doğru yürümeye başladı. Aralarında köylüler, zanaatkârlar, kadınlar, çocuklar, din adamları ve bir miktar şövalye vardı. Birkaç ay sonra, bu kalabalığın büyük bölümü, Anadolu'da, İznik yakınlarında, Selçuklu askerleri tarafından yok edildi. Bu bölümün sorusu şu: bu kalabalık kimlerden oluşuyordu, neden soyluları beklemeden yola çıktı, ve Avrupa'dan Anadolu'ya uzanan yürüyüşü neden böyle bir felaketle sonuçlandı?

Bağlam — bir çağrının denetimden çıkması

Clermont'daki çağrı, papanın öngördüğünden çok daha geniş bir kesime ulaşmıştı. Papa, orduların 15 Ağustos 1096'da yola çıkmasını istiyordu; soylular da bu tarihe kadar topraklarını satarak, borç alarak ve maiyetlerini toplayarak hazırlanıyordu. Ama pek çok sıradan insan için bekleyecek bir neden yoktu. Tarlasını ekecek, borcunu ödeyecek ya da bir ordunun parçası olarak donatılacak bir durumda değillerdi. Hac yolculuğu, onlar için hem bir kurtuluş umudu, hem de ağır bir hayattan kaçışın bir yoluydu.

Gelişme — Ren'den Boğaz'a

Pierre, 1096 Nisanı'nda Köln'e ulaştı. Onu daha önce yola çıkmış bir grup izliyordu: bir şövalye olan ve kaynaklarda «Beş Parasız» diye anılan Walter'in önderliğindeki bu grup, Macaristan ve Balkanlar üzerinden Konstantinopolis'e doğru ilerledi. Pierre'in kendi kalabalığı da aynı yolu tuttu. Macaristan'dan geçerken ve Bizans topraklarına girerken, erzak bulmak zorlaştı; Zemun'da, Belgrad'da ve Niş'te yerel halkla ve Bizans askerleriyle çatışmalar çıktı. Kalabalık, bu çatışmalarda pek çok insanını ve yanında taşıdığı paranın bir kısmını kaybetti. Bu olaylar, yolda bekleyen asıl sorunu gösteriyordu: on binlerce insanı haftalarca besleyecek bir düzen yoktu. Geçtikleri ülkelerin pazarları bu kalabalığa yetmiyor, fiyatlar yükseliyor, parası tükenenler yağmaya başvuruyordu. Macar kralı ve Bizans valileri, kalabalığa pazar açarak düzeni korumaya çalıştı; ama her yağma olayı, yerel halkın öfkesini ve karşılık vermesini beraberinde getirdi.

Aynı baharda, başka Haçlı grupları çok farklı bir yol tuttu. Kont Emicho'nun önderliğindeki bir grup, Mayıs 1096'da Ren kıyısındaki Speyer, Worms ve Mainz kentlerinde Yahudi topluluklarına saldırdı. Bu saldırılarda yüzlerce, belki binlerce Yahudi öldürüldü ya da zorla din değiştirmeye zorlandı; pek çoğu, din değiştirmek yerine kendi canına kıydı. Emicho'nun grubu, Macaristan'a girmeye çalışırken Macar kralının ordusu tarafından dağıtıldı. Ren katliamları, Haçlı çağrısının Avrupa'nın içinde de ağır bir şiddete dönüşebildiğini gösterir.

Pierre, 1 Ağustos 1096'da Konstantinopolis'e ulaştı. İmparator I. Aleksios Komnenos, kalabalığa erzak pazarı açtı ve onlara, soylu ordular gelene kadar Boğaz'ı geçmemelerini öğütledi. Ama kentin çevresindeki yağma olayları üzerine, imparator onları birkaç gün içinde Anadolu yakasına geçirdi.

Dönüş noktası — İznik'in eteklerinde

Anadolu'ya geçen kalabalık, Marmara'nın güney kıyısında, bugünkü Yalova yakınlarındaki Kibotos adlı bir limanda kamp kurdu. Burası, Selçuklu sultanı I. Kılıç Arslan'ın başkenti İznik'e yakındı. Kılıç Arslan, Anadolu Selçuklu Devleti'nin genç hükümdarıydı; Latin kaynakları onu, babasının adıyla, «Süleyman» diye anar. Kamptaki gruplar arasında kısa sürede anlaşmazlıklar çıktı. Pierre, kalabalığı denetleyemediği için Konstantinopolis'e, imparatorla görüşmeye gitti. Kamptaki Fransızlar ile Almanlar ve İtalyanlar ayrı önderler seçti; her grup, İznik çevresindeki köylere kendi başına akınlar düzenlemeye başladı.

Eylül 1096'nın sonunda, Rainald adlı bir önderin komutasındaki Alman ve İtalyan bir grup, İznik'in ötesine ilerleyerek Kserigordon adlı boş bir kaleyi ele geçirdi. Selçuklu askerleri kaleyi kuşattı ve suyunu kesti. Sekiz gün süren susuzluktan sonra, grubun önderi teslim oldu; din değiştirmeyi kabul edenler esir alındı, reddedenler öldürüldü. Ekim 1096'da ise, Selçuklu ordusu Kibotos'taki ana kampa saldırdı. Pusuya düşen kalabalığın büyük bölümü öldürüldü ya da esir alındı; Beş Parasız Walter de bu savaşta öldü. Hayatta kalan birkaç bin kişi, kıyıdaki eski bir kaleye sığındı ve imparatorun gönderdiği gemilerle kurtarıldı.

Cevap — erken bir yürüyüşün bedeli

Halkın Haçlı Seferi, Clermont çağrısının sıradan insanlar arasında yarattığı coşkunun ürünüydü. Münzevi Pierre gibi vaizler, bu coşkuyu yönlendirdi; ama onun çevresinde toplanan kalabalık, soyluların yıllar süren hazırlıklarını bekleyecek durumda değildi. Kalabalık, yolda erzak sıkıntısı çekti, geçtiği ülkelerin halklarıyla çatıştı ve bir kısmı Ren kıyısındaki Yahudi topluluklarına saldırdı. Anadolu'ya geçtiğinde ise, Kılıç Arslan'ın deneyimli ordusunun karşısında dağıldı. Bu felaketin bir sonucu daha oldu: Kılıç Arslan, Batılıları hafife aldı ve bir yıl sonra gelecek olan soylu orduların çok daha tehlikeli olduğunu geç fark etti.

Bugünle bağ — bir yol, iki bellek

Ren kıyısındaki 1096 saldırıları, Avrupa Yahudi belleğinde derin bir iz bıraktı. Saldırılardan sonra yazılan İbranice kronikler ve ağıtlar, Mainz ve Worms topluluklarının kaderini anlatır; bu ağıtların bazıları bugün de Yahudi ayinlerinde okunur. Öte yandan, Kibotos yakınlarındaki savaş, Anadolu Selçuklu tarihinin ilk büyük zaferlerinden biri olarak hatırlanır. Aynı yürüyüşün, Avrupa'da bir katliam, Anadolu'da bir zafer olarak iki farklı bellekte yaşaması, Haçlı seferlerini tek bir bakış açısından anlatmanın ne kadar eksik kalacağını gösterir.

Birincil kaynak

Birinci Haçlı Seferi'ne katılan adı bilinmeyen bir şövalyenin yazdığı Gesta Francorum, Pierre'in kalabalığının Konstantinopolis'teki davranışını anlatır. August C. Krey'in 1921 tarihli İngilizce çevirisinden:

But the above-mentioned Peter was the first to reach Constantinople, on the Kalends of August, and with him was a very large host of Alemanni. […] The Emperor had ordered such a market as was in the city to be given to these people. And he said to them, "Do not cross the Strait until the chief host of the Christians has come, for you are not so strong that you can do battle with the Turks." The Christians conducted themselves badly, inasmuch as they tore down and burned buildings of the city and carried off the lead with which the churches were constructed and sold it to the Greeks. The Emperor was enraged thereat and ordered them to cross the Strait.

Türkçesi: Yukarıda sözü edilen Pierre, Konstantinopolis'e ağustosun ilk günü ilk varan kişi oldu; yanında da çok büyük bir Alman kalabalığı vardı. […] İmparator, kentte bulunan pazarın bu insanlara açılmasını buyurmuştu. Onlara şöyle dedi: «Hıristiyanların ana ordusu gelene kadar Boğaz'ı geçmeyin; çünkü Türklerle savaşacak kadar güçlü değilsiniz.» Hıristiyanlar kötü davrandılar; kentin binalarını yıkıp yaktılar, kiliselerin yapımında kullanılan kurşunu söküp Rumlara sattılar. İmparator buna öfkelendi ve onlara Boğaz'ı geçmelerini buyurdu.

Kaynak: Gesta Francorum et aliorum Hierosolimitanorum, I.2; August C. Krey (yay. ve çev.), The First Crusade: The Accounts of Eye-Witnesses and Participants (Princeton: Princeton University Press, 1921), s. 71; Internet Archive. Türkçesi, Krey'in İngilizcesinden bizim.

1. İmparatorun kalabalığa verdiği öğüt nedir? Bu öğüt, imparatorun kalabalığın askerî gücü hakkında ne düşündüğünü gösteriyor?
2. Metnin yazarı bir Haçlıdır; buna rağmen kendi tarafının davranışını «kötü» diye niteler. Bu, kaynağın güvenilirliği hakkında ne söyler?
3. İmparatorun kalabalığı Boğaz'ın öbür yakasına geçirmesi, onların sonraki kaderini nasıl etkilemiş olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Heinrich Hagenmeyer (1879) — Münzevi Pierre hakkındaki efsaneleri kaynaklarla sınadı. Pierre'in Haçlı seferini başlatan kişi olmadığını, Clermont'da konuşmadığını ve onun hakkındaki pek çok öykünün sonraki kuşaklarca uydurulduğunu gösterdi.
• Steven Runciman (1951) — Haçlı seferlerinin çok ciltli tarihinde, Halkın Haçlı Seferi'ni, coşkulu ama düzensiz ve yoksul bir kalabalığın trajik öyküsü olarak anlattı. Bu anlatı, yirminci yüzyılın ikinci yarısında geniş okur kitlelerinin olaya bakışını belirledi.
• Robert Chazan (1987) — 1096'daki Ren katliamlarını, İbranice kroniklerle birlikte inceledi. Saldırıların, Haçlı düşüncesinin Avrupa içindeki «iç düşmana» yöneltilmesiyle ilişkisini ve Yahudi toplulukların bu saldırılara verdikleri karşılığı ayrıntılı biçimde ortaya koydu.
• Conor Kostick (2008) — Birinci Haçlı Seferi'nin toplumsal yapısını, kaynaklarda kullanılan «yoksullar», «şövalyeler» gibi sözcükler üzerinden yeniden inceledi. Yoksulların seferin edilgin bir yükü değil, kendi hedefleri ve etkisi olan etkin bir kesim olduğunu savundu.

Bu tartışmada, Halkın Haçlı Seferi farklı açılardan yeniden değerlendiriliyor. Hagenmeyer ve Runciman, olayların kendisini anlatır: Hagenmeyer Pierre'in efsanesini kaynaklardan ayıklar, Runciman ise kalabalığın düzensizliğini ve trajedisini öne çıkarır. Chazan ve Kostick ise, eski anlatının dışarıda bıraktığı insanlara bakar: Chazan saldırıya uğrayan Yahudi toplulukların deneyimini, Kostick ise yoksulların kendi etkinliğini inceler. Son iki çalışmanın gösterdiği gibi, bu yeni yaklaşımlar eski anlatının «kurbanlar» ve «yığınlar» diye gördüğü insanlara bir ses ve bir tarih kazandırmaya çalışır.

Derine İn

Münzevi Pierre'in efsanesi, onun gerçek hayatından çok daha büyüktür. Haçlı seferinden neredeyse bir yüzyıl sonra kaleme alınan Latin Doğu tarihlerinden birine göre, Pierre, Haçlı seferinden önce Kudüs'e hac yapmış, oradaki Hıristiyanların çektiği sıkıntıları görmüş, papaya giderek onu sefere çağırmaya ikna etmişti. Munro, 1895'teki derlemesinde, bu öykülerin hiçbirinin çağdaş kaynaklarla doğrulanmadığını, Pierre'in Haçlı seferinden önce Kudüs'te bulunmadığını, Clermont'da konuşmadığını ve vaazlarının yalnızca birkaç ay ve Fransa'nın küçük bir bölümüyle sınırlı kaldığını yazmıştı. Pierre, sonraki kuşaklar için Haçlı seferinin dindar ruhunun simgesi oldu; savaşçı ruhun simgesi ise, Bouillon'lu Godefroi gibi soylu önderlerdi.

Kibotos felaketinden sonra Pierre, Konstantinopolis'te soylu orduları bekledi ve onlarla birlikte yoluna devam etti. Birinci seferin sonraki aşamalarında da yer aldı; kaynaklara göre, Antakya kuşatması sırasında bir ara kaçmaya çalıştı ve geri getirildi. Kudüs'ün alınmasından sonra Avrupa'ya döndü ve bugünkü Belçika'da, Huy yakınlarında kurduğu bir manastırda öldü. Onun hayatı, bir vaizin gücünün kalabalıkları harekete geçirmeye yettiğini, ama onları yönetmeye yetmediğini gösterir.

Halkın Haçlı Seferi'nin Anadolu'daki sonu, Selçuklular açısından da önemliydi. I. Kılıç Arslan, babası Süleyman Şah'ın 1086'daki ölümünden sonra Büyük Selçuklu sarayında tutulmuş, 1092'de Sultan Melikşah'ın ölümünün ardından İznik'e dönerek tahta çıkmıştı. Kibotos'taki zafer, genç sultanın gücünü pekiştirdi. Ama bu zafer, onun Batılılar hakkında yanlış bir sonuca varmasına da yol açtı. Ertesi yıl, 1097 baharında, soylu Haçlı orduları İznik'i kuşattığında, Kılıç Arslan başka bir cephede, Danişmendlilerle savaşıyordu. Kent, onun yokluğunda Bizans'a teslim oldu.

Kserigordon ve Kibotos'ta esir alınan insanların kaderi, bu seferin çoğu zaman gözden kaçan bir yanıdır. Gesta Francorum'a göre esirler, Horasan'a, Antakya'ya, Halep'e ve Selçukluların yaşadığı başka yerlere götürüldü. Orta Çağ savaşlarında esirler, önemli bir ganimet ve gelir kaynağıydı; köle olarak satıldılar ya da fidye karşılığında bırakıldılar. Bu esirlerin çoğunun izini sonraki kaynaklarda bulamıyoruz. Onların sessizliği, Haçlı seferlerinin tarihinin büyük ölçüde soylular ve din adamları tarafından yazıldığını hatırlatır.

Kalabalığın içindeki kadınlar da kaynaklarda nadiren görünür. Oysa pek çok kadın, kocaları, babaları ya da kardeşleriyle birlikte yola çıkmıştı; bazıları dul kalmış ya da yalnız başına hacca gitmek isteyen kadınlardı. Papa Urbanus, Clermont'da, kadınların kocaları ya da yasal koruyucuları olmadan sefere katılmamasını istemişti; bu istek, kadınların katılımını önlemedi. Kadınlar, kamplarda yemek pişirdi, hastalara baktı, su taşıdı ve kimi zaman savaşın içinde kaldı. Gesta Francorum, Kibotos baskınında Selçuklu askerlerinin kampı basıp orada bulunanları öldürdüğünü ya da esir aldığını yazar; bu esirlerin arasında kadınlar ve çocuklar da vardı. Bu insanların hayatlarını yeniden kurmak, tarihçiler için hâlâ en zor görevlerden biridir. Tarihçiler, bu boşluğu doldurmak için bağış belgelerine, sonraki kroniklerdeki kısa anıştırmalara ve manastırların ölüler listelerine başvurur.

Uzman Notu

Temel literatür

• Dana C. Munro (yay. ve çev.), Urban and the Crusaders, Translations and Reprints from the Original Sources of European History I.2 (Philadelphia: University of Pennsylvania, 1895).
• August C. Krey (yay. ve çev.), The First Crusade: The Accounts of Eye-Witnesses and Participants (Princeton: Princeton University Press, 1921).
• Heinrich Hagenmeyer, Peter der Eremite: Ein kritischer Beitrag zur Geschichte des ersten Kreuzzuges (Leipzig: Otto Harrassowitz, 1879).
• Steven Runciman, A History of the Crusades, cilt I: The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem (Cambridge: Cambridge University Press, 1951).
• Robert Chazan, European Jewry and the First Crusade (Berkeley: University of California Press, 1987).
• Conor Kostick, The Social Structure of the First Crusade (Leiden: Brill, 2008).

Arşiv ve kaynak

Halkın Haçlı Seferi'ni en ayrıntılı anlatan Latin kaynak, Aachen'lı Albert'in on ikinci yüzyılın başında yazdığı tarihtir; Gesta Francorum'un ve Anna Komnene'nin Aleksiad'ının elyazmaları da çeşitli Avrupa kütüphanelerinde korunur. 1096 Ren katliamlarını anlatan İbranice kronikler, on dokuzuncu yüzyılda Alman bilginleri tarafından yayımlandı. Krey'in ve Munro'nun çevirileri, telifi dolmuş eski baskılar olarak çevrimiçi arşivlerde yer alır.

Açık sorular

• Halkın Haçlı Seferi'ne katılanların sayısı hakkında kaynaklardaki abartılı rakamların ötesinde ne söyleyebiliriz?
• Ren katliamlarını gerçekleştiren gruplar ile Münzevi Pierre'in kalabalığı arasında nasıl bir ilişki vardı?
• Aleksios, kalabalığı Anadolu'ya geçirirken onların kaderini öngörmüş müydü?

Mini sınav

1. (Hedef 2) Nogent'lu Guibert'e göre insanlar, Münzevi Pierre'e duydukları saygıyı nasıl gösteriyordu? A) Onun için kilise yapıyorlardı B) Katırının kıllarını kutsal emanet diye koparıyorlardı C) Ona toprak bağışlıyorlardı D) Onu kral ilan ediyorlardı
2. (Hedef 1) Pierre'in kalabalığı Konstantinopolis'e hangi tarihte ulaştı? A) 15 Ağustos 1096 B) 27 Kasım 1095 C) 1 Ağustos 1096 D) 21 Ekim 1097
3. (Hedef 1) Anadolu'ya geçen kalabalığın kamp kurduğu liman hangisidir? A) Kibotos B) İzmit C) Antakya D) İznik
4. (Hedef 2) Halkın Haçlı Seferi'ni Anadolu'da yenen Selçuklu hükümdarı kimdir? A) Alparslan B) Melikşah C) Süleyman Şah D) I. Kılıç Arslan
5. (Hedef 3) 1096 Ren katliamlarını İbranice kroniklerle birlikte inceleyen tarihçi kimdir? A) Heinrich Hagenmeyer B) Steven Runciman C) Robert Chazan D) Conor Kostick

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Halkın Haçlı Seferi neden bir felaketle sonuçlandı?» sorusunu tartış. Cevabında Guibert'in Pierre portresini, Anna Komnene'nin anlatısını, Gesta Francorum'un Konstantinopolis anlatısını ve Kibotos'taki yenilgiyi kullan; Runciman ile Kostick'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — İnsanlar Pierre'in katırının kıllarını kutsal emanet diye koparıyordu.
2. C — Pierre Konstantinopolis'e 1 Ağustos 1096'da ulaştı.
3. A — Kalabalık Kibotos'ta kamp kurdu.
4. D — Kalabalığı I. Kılıç Arslan yendi.
5. C — Bu çalışma Robert Chazan'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, Halkın Haçlı Seferi'nin Clermont çağrısının sıradan insanlar arasında yarattığı coşkudan doğduğunu ve Münzevi Pierre gibi vaizlerin bu coşkuyu yönlendirdiğini açıklar. Guibert'in Pierre'in çekiciliğini ve halkın ona bağlılığını anlattığını, Anna Komnene'nin Bizans'ın bu kalabalıklara duyduğu kaygıyı dile getirdiğini, Gesta Francorum'un ise kalabalığın Konstantinopolis'teki yağmasını ve imparatorun uyarısını aktardığını belirtir. Kibotos yenilgisini, birleşik komutanın yokluğu, erzak sıkıntısı ve Selçuklu ordusunun hafife alınmasıyla açıklar. Güçlü bir yanıt, Runciman'ın kalabalığı düzensiz ve trajik bir yığın olarak gören anlatısını, Kostick'in yoksulları etkin bir toplumsal kesim olarak gören yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Kibotos felaketinden birkaç ay sonra, Batı Avrupa'nın büyük soylularının komutasındaki ordular Konstantinopolis'e ulaşmaya başladı. Bu ordular, 1097 baharında Anadolu'ya geçti ve Kılıç Arslan'ın başkenti İznik'i kuşattı. Sıradaki derste bu orduların uzun yolculuğunu izleyeceğiz: soylu ordular İznik'ten Antakya'ya, oradan Kudüs'e nasıl ulaştı, yolda hangi büyük savaşlar ve kuşatmalar yaşandı, ve 1099'da Kudüs'ün alınması nasıl gerçekleşti?