Papa Urbanus neden Haçlı çağrısı yaptı?

Öğrenme hedefleri

• 1095'te Clermont'da yapılan çağrının arka planını, Bizans'ın Anadolu'daki durumunu ve papalığın kendi amaçlarını birlikte açıklayabileceksin.
• Urbanus'un konuşmasının farklı çağdaş anlatımlarını karşılaştırarak, her birinin neyi öne çıkardığını kaynaklarla gösterebileceksin.
• Haçlılara katılanların güdüleri üzerine dinsel, toplumsal ve siyasal açıklamaları tartışan tarihçileri karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — kentin dışındaki bir tarlada

Kasım 1095'in sonunda, Orta Fransa'daki Clermont kentinde toplanan kilise kurulunun son günlerinde, papa II. Urbanus halka hitap edecekti. Kentin katedrali kalabalığı almayacağı için, konuşma kentin dışındaki açık bir alanda yapıldı. Orada bulunduğu sanılan birkaç tanığın sonradan yazdıklarına göre, papa, Doğu'daki Hıristiyanların saldırıya uğradığını anlattı ve dinleyicilerini onlara yardıma, Kudüs'e doğru silahlı bir yolculuğa çağırdı. Bu anlatılardan birine göre, kalabalık hep bir ağızdan «Tanrı istiyor!» diye bağırdı. Kentin piskoposlarından Le Puy'lu Adhémar, papanın önünde diz çöküp haç işaretini ilk alanlardan biri oldu.

Dört yıl sonra, Temmuz 1099'da, Batı Avrupa'dan gelen ordular Kudüs'ü ele geçirdi. Urbanus, bu haberi duyamadan, kentin düşüşünden iki hafta sonra öldü. Bir konuşmanın, binlerce insanı yurdundan kalkıp üç bin kilometre ötedeki bir kente yürütmesi, tarihin en şaşırtıcı olaylarından biridir. Bu bölümün sorusu şu: Urbanus bu çağrıyı neden yaptı, dinleyicilerine tam olarak ne vaat etti, ve onun sözleri neden bu kadar güçlü bir karşılık buldu?

Bağlam — Doğu'dan gelen bir yardım isteği

1071'deki Malazgirt savaşından sonra, Selçuklu Türkleri Anadolu'nun büyük bölümüne yerleşmişti; Bizans dersinde gördüğümüz gibi, imparatorluk içindeki taht kavgaları bu kaybı hızlandırmıştı. 1080'lerde Türk beyleri İznik'e kadar ilerlemişti. 1081'de tahta çıkan imparator I. Aleksios Komnenos, imparatorluğu toparlamaya çalışıyordu ve bunun için paralı askerlere ihtiyacı vardı. Mart 1095'te, Kuzey İtalya'daki Piacenza'da toplanan bir kilise kuruluna Aleksios'un elçileri geldi ve papadan, Türklere karşı savaşacak Batılı askerler bulmasına yardım etmesini istedi.

Urbanus'un bu isteğe kulak vermesinin kendi nedenleri vardı. Papa ile imparator arasındaki güç savaşı dersinde gördüğümüz gibi, papalık, Alman imparatoru IV. Heinrich ile uzun bir çatışmanın içindeydi. Heinrich'in desteklediği bir karşı papa Roma'yı elinde tutuyordu; Urbanus, papalığının ilk yıllarını Roma'nın dışında geçirmişti ve kendi kentinin kiliselerine bile ancak zaman zaman girebiliyordu. 1054'ten beri Doğu ve Batı kiliseleri arasındaki ilişkiler de gergindi. Doğu'daki Hıristiyanlara yardım etmek, papaya hem Batı'da saygınlık kazandıracak, hem de iki kiliseyi yeniden yakınlaştırma umudu verecekti.

Gelişme — bir konuşmanın dört anlatımı

Urbanus'un Clermont'da ne söylediğini tam olarak bilmiyoruz. Konuşmanın hiçbir yazılı metni kalmadı. Bugün elimizde, orada bulunmuş olabilecek dört çağdaşın anlatımı var; ama bunların hepsi, Kudüs'ün 1099'da alınmasından sonra yazıldı ve her biri, konuşmayı kendi bildiği sonuca göre biçimlendirdi. Bu dört yazar, Chartres'lı Fulcher, Keşiş Robert, Dol'lu Baldric ve Nogent'lu Guibert'tir. Her biri konuşmanın farklı bir yanını öne çıkarır: Guibert, örneğin, papanın dünyanın sonu ve Deccal'in gelişi üzerine söylediklerine ağırlık verir. Bu anlatımların en sadelerinden biri, sefere katılan bir din adamı olan Chartres'lı Fulcher'e aittir.

Clermont'daki kurul, katılanlara verilecek ayrıcalığı da bir kurala bağladı. Bu kurala göre, onur ya da kazanç için değil, «yalnızca bağlılık için» Kudüs'e, Tanrı'nın kilisesini kurtarmaya giden kişi için, bu yolculuk «bütün kefaretin yerine» geçecekti. Yani sefere katılmak, kişinin günah çıkarma sonrasında yerine getirmesi gereken bütün kefaretleri karşılayacaktı. Bu, dönemin insanları için çok çekici bir vaatti: şövalyeler, savaşın kendisi yüzünden ağır kefaretler taşıyordu ve şimdi savaş, o kefaretlerden kurtulmanın yolu oluyordu.

Konuşmadan sonra Urbanus, aylarca Fransa'yı dolaştı. Kasabalarda vaazlar verdi, soylulara mektuplar yazdı ve ordular için bir yola çıkış tarihi belirledi: 15 Ağustos 1096. Toulouse kontu olan Toulouse'lu Raymond gibi güçlü soylular, sefere katılacaklarını hemen bildirdi. Ama çağrı, papanın öngörmediği kadar geniş bir kesime ulaştı: şövalyelerin yanı sıra köylüler, kadınlar, yaşlılar ve din adamları da haç işaretini aldı.

Dönüş noktası — sözlerin yeniden yazılması

Fulcher'in anlatımı ile öteki anlatımlar karşılaştırıldığında, konuşmanın zamanla nasıl dönüştüğü görülür. Kudüs'ün alınmasından sonra yazan keşişler, Urbanus'un sözlerini, seferin sonucunu önceden haber veren bir kehanete dönüştürdü.

İki anlatım arasındaki fark, kaynak eleştirisinin önemini gösterir. Fulcher'in Urbanus'u, Bizans'a yardım etmek ve Batı'daki şiddeti azaltmak isteyen bir reformcudur. Robert'in Urbanus'u ise, Kudüs'ü kurtarmaya çağıran ateşli bir hatiptir. Tarihçiler, papanın konuşmasında Kudüs'ün muhtemelen yer aldığını, çünkü Urbanus'un konuşmadan sonraki mektuplarında da Kudüs'ten söz edildiğini kabul eder; ama onun tam olarak hangi ağırlığı taşıdığı tartışmalıdır.

Cevap — birbirine bağlanan amaçlar

Urbanus'un çağrısının arkasında birbirine bağlanan birkaç amaç vardı. Doğrudan neden, Bizans imparatoru Aleksios'un Türklere karşı yardım isteğiydi. Papa bu isteği, Batı'daki şövalyelerin birbirleriyle savaşmasını önleme, papalığın saygınlığını Alman imparatoruna karşı güçlendirme ve Doğu kilisesiyle yakınlaşma amaçlarıyla birleştirdi. Kudüs'ün kutsal yerlerine yapılan hac geleneği, çağrıya güçlü bir dinsel hedef kazandırdı. Katılanlara vaat edilen kefaret bağışı ise, silahlı bir yolculuğu bir tövbe biçimine dönüştürdü. Çağrının bu kadar güçlü bir karşılık bulması, dönemin insanlarının günah, ölüm ve kurtuluş konusundaki derin kaygılarıyla açıklanır. Bir yüzyıldır süren barış hareketleri, reformcu kilisenin artan saygınlığı ve Kudüs'e yapılan hacların yarattığı özlem, papanın sözlerinin düştüğü toprağı önceden hazırlamıştı.

Bugünle bağ — bir sözcüğün uzun ömrü

«Haçlı seferi» sözcüğü, bugün de siyasal dilde sık sık karşımıza çıkar. Batı dillerinde bu sözcük, zamanla, herhangi bir amaç uğruna yürütülen coşkulu bir kampanyayı anlatmak için kullanılır oldu. Ortadoğu'da ve Türkiye'de ise, «Haçlı» sözcüğü, Batı'nın bölgeye yönelik müdahalelerini anlatmak için bir simge olarak kullanılır. Aynı sözcüğün farklı toplumlarda bu kadar farklı çağrışımlar taşıması, 1095'teki bir konuşmanın mirasının dokuz yüz yılı aşkın bir süre boyunca nasıl yeniden yorumlandığını gösterir. Bu kursun son dersinde, Haçlı seferlerinin Doğu'da ve Batı'da nasıl hatırlandığına yeniden döneceğiz.

Birincil kaynak

Chartres'lı Fulcher'in aktardığı konuşmanın sonunda, Urbanus, Batı'daki şövalyelere doğrudan seslenir. Dana C. Munro'nun 1895 tarihli İngilizce çevirisinden:

Let those who have formerly been accustomed to contend wickedly in private warfare against the faithful, fight against the infidel and bring to a victorious end the war which ought long since to have been begun. Let those who have hitherto been robbers now become soldiers of Christ. Let those who have formerly contended against their brothers and relatives now fight as they ought against the barbarians. Let those who have formerly been mercenaries at low wages, now gain eternal rewards.

Türkçesi: Daha önce müminlere karşı haksızca kendi özel savaşlarını yürütmeye alışmış olanlar, şimdi inançsızlara karşı savaşsın ve çoktan başlaması gereken savaşı zaferle sonuçlandırsın. Şimdiye dek haydutluk edenler, şimdi Mesih'in askerleri olsun. Daha önce kardeşlerine ve akrabalarına karşı savaşanlar, şimdi barbarlara karşı gerektiği gibi savaşsın. Daha önce düşük ücretle paralı askerlik yapanlar, şimdi sonsuz ödüller kazansın.

Kaynak: Chartres'lı Fulcher, Historia Hierosolymitana, I.3; Dana C. Munro (yay. ve çev.), Urban and the Crusaders, Translations and Reprints I.2 (Philadelphia: University of Pennsylvania, 1895), s. 5; Internet Archive. Türkçesi, Munro'nun İngilizcesinden bizim.

1. Metin, dinleyicilerin geçmişteki davranışlarını nasıl tanımlıyor? Bu tanım, Urbanus'un Batı'daki hangi sorunu çözmeye çalıştığını gösteriyor?
2. «Sonsuz ödüller» vaadi, dönemin şövalyeleri için neden çekici olabilirdi?
3. Fulcher bu satırları Kudüs'ün alınmasından sonra yazdı. Sonucu bilen bir yazarın, papanın sözlerini aktarırken nelere ağırlık vermiş olabileceğini düşün.

Tarihçiler Tartışıyor

• Carl Erdmann (1935) — Haçlı düşüncesinin kökenlerini, on birinci yüzyıl kilise reformunda ve papalığın «kutsal savaş» anlayışının gelişiminde aradı. Ona göre Urbanus'un asıl amacı, Doğu kiliselerine yardım etmekti; Kudüs, sonradan öne çıkan bir hedefti.
• Jonathan Riley-Smith (1986) — Birinci Haçlı Seferi'ne katılanların güdülerini, bıraktıkları bağış ve satış belgeleri üzerinden inceledi. Seferin, katılanlar için pahalı ve tehlikeli bir girişim olduğunu, dinsel bağlılığın ve kefaret düşüncesinin ana güdü olduğunu savundu.
• Marcus Bull (1993) — Güneybatı Fransa'daki soyluların manastırlarla ilişkilerini inceleyerek, Urbanus'un çağrısının, bu çevrelerde zaten var olan hac ve dindarlık geleneklerine seslendiğini gösterdi. Çağrının başarısını, papanın sözlerinden çok, dinleyicilerin dinsel dünyasıyla açıkladı.
• Christopher Tyerman (1998) — Haçlı seferlerinin, 1095'te hazır bir kurum olarak doğmadığını, sonraki yüzyılda hukukçuların ve papaların çalışmasıyla adım adım «icat edildiğini» savundu. Birinci seferi, sonraki tanımları geriye yansıtmadan okumak gerektiğini vurguladı.

Bu tartışmada, iki farklı soru öne çıkıyor. Erdmann ve Tyerman, çağrının kendisini ve ondan doğan kurumu sorar: Erdmann Urbanus'un amaçlarının kilise reformundan geldiğini, Tyerman ise «Haçlı seferi» kavramının sonradan biçimlendiğini vurgular. Riley-Smith ve Bull ise çağrıyı dinleyenlere bakar: ikisi de katılanların dinsel güdülerini öne çıkarır, ama Riley-Smith seferin maliyetinden, Bull ise dinleyicilerin var olan dindarlık geleneklerinden yola çıkar. Dört yaklaşım, papanın niyetini ve dinleyicilerin karşılığını ayrı ayrı sormanın gerekliliğinde birleşir.

Derine İn

Urbanus'un kendisi de, Clermont'u anlamak için önemlidir. Asıl adı Odo olan papa, Kuzey Fransa'da soylu bir ailede doğdu ve Burgonya'daki büyük Cluny manastırında keşiş oldu. Cluny, on birinci yüzyılda kilise reformunun ve hac geleneğinin en önemli merkezlerinden biriydi. Urbanus, papa VII. Gregorius'un reform programının sadık bir izleyicisiydi. Clermont'daki kurulun kararlarının çoğu, aslında Haçlı çağrısıyla değil, kilise reformuyla ilgiliydi: din adamlarının evliliği, kilise makamlarının satılması ve din dışı kişilerin piskopos ataması yasaklandı. Haçlı çağrısı, bu reform programının bir parçası olarak ortaya çıktı.

Şövalyelik dersinde ele aldığımız barış ve ateşkes hareketleri, Clermont'un doğrudan arka planını oluşturur. Kilise, bir yüzyıldır şövalyelerin şiddetini sınırlamaya çalışıyordu. Clermont kurulu, Tanrı'nın Ateşkesi'ni yeniden ilan etti ve onu geniş bir bölgeye yaydı. Urbanus'un çağrısı, bu çabanın yeni bir aşamasıydı: şiddeti yalnızca yasaklamak yerine, onu kilisenin onayladığı bir hedefe yöneltmek. Bu fikir yeni değildi; ama ilk kez bu ölçekte ve bu kadar açık bir dinsel ödülle birleştirildi.

Clermont çağrısının Yahudiler için de ağır sonuçları oldu. 1096 baharında, yola çıkan bazı Haçlı grupları, Ren kıyısındaki Speyer, Worms ve Mainz gibi kentlerde Yahudi topluluklarına saldırdı. Yerel piskoposların bir kısmı Yahudileri korumaya çalıştı, ama saldırıları durduramadı. Urbanus'un konuşmasında Yahudilerden söz edildiğine dair bir kanıt yoktur; saldırılar, çağrının yarattığı dinsel coşkunun, papanın denetiminin dışına taşan sonuçlarıydı. Bu olaylar, Avrupa Yahudilerinin tarihinde derin bir iz bıraktı ve sonraki yüzyıllarda yazılan İbranice kroniklerde anlatıldı.

Urbanus'un konuşmadan sonra yazdığı mektuplar, konuşmanın içeriğine dair en yakın tanıklıklardır. Aralık 1095'te Flandr'daki inananlara yazdığı mektupta papa, Doğu kiliselerinin «barbar bir öfkeyle» yıkıldığından ve Kudüs'ün de bu esaretin altına düştüğünden söz eder. Bu mektup, Kudüs'ün papanın düşüncesinde en baştan beri yer aldığını gösterir. Öte yandan, sonraki yüzyıllarda en çok aktarılan anlatım, on ikinci yüzyılın sonunda yazan Sur başpiskoposu William'ınkidir; Munro, 1895'teki derlemesinde, bu anlatımın çağdaş kaynakları yeniden işlediği ve sonraki bir dönemin fikirlerini yansıttığı için güvenilmez olduğunu belirtmişti. Bir olayın en ünlü anlatımının, çoğu zaman en güvenilir anlatımı olmadığını gösteren iyi bir örnektir bu.

Seferin Doğu'daki muhatapları da önemlidir. Aleksios, Batı'dan paralı askerler istemişti; ama karşısına, kendi önderleri ve amaçları olan büyük ordular çıktı. Bizans prensesi Anna Komnene, babasının hayatını anlattığı eserinde, Batılıların gelişini dehşet ve kuşkuyla anlatır. Anadolu'daki Selçuklu ve Danişmendli beyler için ise, bu ordular beklenmedik bir tehditti; onların bu seferleri nasıl algıladığı, sonraki derslerde ele alınacak. Müslüman kaynakların çoğu, bu ordulara «Frenk» adını verdi; «Haçlı» adı, Arapça kaynaklarda çok sonra yaygınlaştı. Bu ad farkı, iki tarafın aynı olayları ne kadar farklı çerçevelerle gördüğünü hatırlatır: Batılılar için bir hac ve tövbe yolculuğu olan sefer, Doğu'daki pek çok gözlemci için, yabancı bir halkın beklenmedik bir istilasıydı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Dana C. Munro (yay. ve çev.), Urban and the Crusaders, Translations and Reprints from the Original Sources of European History I.2 (Philadelphia: University of Pennsylvania, 1895).
• Carl Erdmann, Die Entstehung des Kreuzzugsgedankens (Stuttgart: W. Kohlhammer, 1935).
• Jonathan Riley-Smith, The First Crusade and the Idea of Crusading (Londra: Athlone Press, 1986).
• Marcus Bull, Knightly Piety and the Lay Response to the First Crusade: The Limousin and Gascony, c. 970–c. 1130 (Oxford: Clarendon Press, 1993).
• Christopher Tyerman, The Invention of the Crusades (Basingstoke: Macmillan, 1998).
• Christopher Tyerman, God's War: A New History of the Crusades (Londra: Allen Lane, 2006).

Arşiv ve kaynak

Clermont kurulunun kararları, yalnızca sonraki kopyalar ve kroniklerdeki aktarımlar aracılığıyla bilinir; kurulun özgün tutanakları günümüze ulaşmadı. Urbanus'un konuşmadan sonra Flandr'a ve İtalya'daki kentlere yazdığı birkaç mektup korunmuştur. Birinci seferin dört Latin tarihçisinin eserleri, on dokuzuncu yüzyılda Fransız akademisinin Haçlı tarihçileri dizisinde yayımlandı. Munro'nun belge çevirileri, telifi dolmuş eski baskılar olarak çevrimiçi arşivlerde yer alır.

Açık sorular

• Urbanus, Clermont'da Kudüs'ü seferin açık hedefi olarak ilan etti mi, yoksa bu hedef sonraki aylarda mı netleşti?
• Papa, çağrısının köylüleri, kadınları ve yoksulları da harekete geçireceğini öngörmüş müydü?
• Aleksios'un yardım isteği ile Urbanus'un çağrısı arasındaki fark, sonraki Bizans–Haçlı gerginliklerini ne ölçüde açıklar?

Mini sınav

1. (Hedef 1) I. Aleksios'un elçileri, papadan Türklere karşı yardım istemek için 1095'te hangi kilise kuruluna geldi? A) Clermont B) Piacenza C) Troyes D) Lateran
2. (Hedef 2) Clermont kurulunun kuralına göre, «yalnızca bağlılık için» Kudüs'e giden kişi için yolculuk neyin yerine geçecekti? A) Bütün kefaretin B) Vergilerin C) Askerlik hizmetinin D) Ondalığın
3. (Hedef 2) Keşiş Robert'in anlatımına göre kalabalık, Urbanus'un konuşmasının sonunda ne diye bağırdı? A) «Kudüs bizimdir!» B) «Barış! Barış!» C) «Haç ve kılıç!» D) «Tanrı istiyor!»
4. (Hedef 1) Urbanus'un orduların yola çıkışı için belirlediği tarih hangisidir? A) 25 Aralık 1095 B) 1 Ocak 1096 C) 15 Ağustos 1096 D) 15 Temmuz 1099
5. (Hedef 3) Haçlı seferlerinin 1095'te hazır bir kurum olarak doğmadığını, sonradan adım adım «icat edildiğini» savunan tarihçi kimdir? A) Carl Erdmann B) Christopher Tyerman C) Marcus Bull D) Jonathan Riley-Smith

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Urbanus'un Clermont çağrısı, Bizans'a yardım için mi, Kudüs'ü kurtarmak için mi, yoksa Batı'daki şiddeti dışarıya yöneltmek için mi yapıldı?» sorusunu tartış. Cevabında Aleksios'un Piacenza'daki isteğini, Fulcher ile Keşiş Robert'in anlatımlarını ve kefaret kuralını kullan; Erdmann ile Riley-Smith'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Aleksios'un elçileri Piacenza kuruluna geldi.
2. A — Yolculuk bütün kefaretin yerine geçecekti.
3. D — Kalabalık «Tanrı istiyor!» diye bağırdı.
4. C — Yola çıkış tarihi 15 Ağustos 1096 olarak belirlendi.
5. B — Bu görüş Christopher Tyerman'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, Aleksios'un Piacenza'daki yardım isteğinin çağrının doğrudan nedeni olduğunu açıklar. Fulcher'in anlatımının Bizans'a yardımı ve Batı'daki şiddetin dışarıya yöneltilmesini, Keşiş Robert'in anlatımının ise Kudüs'ü öne çıkardığını, bu farkın anlatımların Kudüs'ün alınmasından sonra yazılmasıyla ilişkili olduğunu belirtir. Kefaret kuralının silahlı yolculuğu bir tövbeye dönüştürdüğünü anlatır. Güçlü bir yanıt, Erdmann'ın Urbanus'un amaçlarını kilise reformu ve Doğu kiliselerine yardımla açıklayan yaklaşımını, Riley-Smith'in katılanların dinsel güdülerini belgelerle gösteren çalışmasıyla karşılaştırır ve çağrının birden fazla amacı birleştirdiğini tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Urbanus, ordular için 15 Ağustos 1096'yı yola çıkış tarihi olarak belirlemişti. Ama bu tarihten aylar önce, bir gezgin vaizin peşine takılan on binlerce köylü, kadın ve yoksul, soyluları beklemeden doğuya doğru yola çıktı. Sıradaki derste bu kalabalığa bakacağız: Halkın Haçlı Seferi neden bu kadar erken yola çıktı, Konstantinopolis'e nasıl ulaştı, ve Anadolu'ya geçtiğinde Selçuklularla karşılaşması nasıl sonuçlandı?