Köylü isyanları

Öğrenme hedefleri

• 1358 Fransız Jacquerie'sinin ve 1381 İngiliz ayaklanmasının nedenlerini, olaylarını ve sonuçlarını sıralayabileceksin.
• Ayaklananların ne istediğini ve yöneticilerin onlara nasıl karşılık verdiğini, isyancıların sözleri ile kral belgelerini karşılaştırarak kaynaklarla açıklayabileceksin.
• İsyanları kör bir öfke patlaması olarak gören eski anlatılarla, onları örgütlü ve siyasal hareketler olarak okuyan tarihçileri karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — Smithfield'da bir buluşma

15 Haziran 1381'de, Londra surlarının hemen dışındaki Smithfield'da, iki kalabalık karşı karşıya durdu. Bir yanda, günlerdir kenti denetimleri altında tutan binlerce köylü ve zanaatkâr; öte yanda, on dört yaşındaki İngiltere kralı II. Richard ve küçük maiyeti. Ayaklananların önderi Wat Tyler, atıyla kralın yanına geldi ve isteklerini sıraladı. Tartışma kısa sürede gerginleşti; Londra belediye başkanı William Walworth, Tyler'a saldırdı ve onu ağır yaraladı. Tyler kısa süre sonra öldürüldü.

O an, kalabalığın okçuları yaylarını gerdi. Bazı kroniklere göre, genç kral atını tek başına kalabalığa doğru sürdü ve onlara, önderlerinin artık kendisi olduğunu söyleyerek onları kentin dışına yönlendirdi. Ayaklanma o gün dağıldı. Birkaç gün önce kralın mühürlediği, köylüleri serflikten azat eden belgeler, birkaç ay içinde geri alındı. Bu bölümün sorusu şu: on dördüncü yüzyılda köylüleri silaha sarılmaya iten neydi, kralın karşısına hangi isteklerle çıktılar, ve bu kısa ömürlü ayaklanmalar yenilgiyle bitmelerine rağmen geride ne bıraktı?

Bağlam — savaş, salgın ve vergi

On dördüncü yüzyılın ortasında Batı Avrupa, üst üste gelen felaketlerle sarsıldı. Veba dersinde gördüğümüz gibi, salgından sonra işgücü kıtlaştı ve köylülerin pazarlık gücü arttı; ama toprak sahipleri ve krallar, ücretleri ve eski yükümlülükleri yasalarla korumaya çalıştı. Aynı dönemde, bir önceki derste gördüğümüz Yüz Yıl Savaşları, iki krallıkta da ağır vergiler getirdi ve kırsalı akınlarla yıprattı.

Köylülerin öfkesi, bu genel gerginliğin içinde belirli olaylarla alevlendi. Fransa'da, 1356'daki Poitiers yenilgisi ve kralın tutsak düşmesi, soyluların saygınlığını derinden sarstı: kendilerini koruması beklenen şövalyeler, savaş alanında başarısız olmuştu. İngiltere'de ise, savaşın masraflarını karşılamak için 1377, 1379 ve 1380'de, herkesin aynı miktarı ödediği kişi başı vergileri kondu. Bu vergi, yoksul bir köylüden de zengin bir tüccardan da aynı parayı istediği için, özellikle yoksullar için ağır bir yüktü.

Gelişme — 1358 baharında Fransa

Mayıs 1358'in sonunda, Beauvaisis bölgesinde, bir grup köylü, yakınlarındaki soyluların evlerine saldırdı. Ayaklanma, birkaç hafta içinde Paris'in kuzeyindeki geniş bir bölgeye yayıldı; köylüler şatoları yaktı, soylu aileleri öldürdü ya da kaçmaya zorladı. Ayaklananların önderi, kaynaklarda Guillaume Cale adıyla anılan bir köylüydü. Aynı günlerde Paris'te, tüccarların önderi Étienne Marcel, tahtın mirasçısına karşı kentin yönetimini ele geçirmişti; Marcel, bir süre köylülerle iş birliği yapmaya çalıştı. Poitiers'den sonra kral İngilizlerin elindeyken, krallığı genç mirasçı Charles yönetmeye çalışıyordu; Paris'in tüccarları ve zanaatkârları ise, yenilginin ve ağır vergilerin hesabını ondan ve danışmanlarından soruyordu. Köylülerin ayaklanması, böylece kentteki siyasal bunalımla aynı anda patlak verdi. Marcel, aynı yazın sonunda Paris'te öldürüldü ve kentteki hareket de dağıldı.

Soyluların karşı saldırısı hızlı ve acımasız oldu. Haziran 1358'de, Navarra kralı Charles, Guillaume Cale'i bir görüşme bahanesiyle yakalattı ve köylü ordusunu dağıttı. Meaux'da, kaçan soylu kadınların sığındığı kaleye saldıran kentliler ve köylüler, oradaki şövalyeler tarafından bozguna uğratıldı. Sonraki haftalarda, soylular ve askerleri, ayaklanmayla bağlantısı olsun ya da olmasın, pek çok köyü yaktı ve köylüleri öldürdü. Jacquerie, bir aydan kısa bir sürede bastırıldı.

Dönüş noktası — 1381 yazında İngiltere

1380'de konan üçüncü kişi başı vergisi, on beş yaşın üstündeki herkesten, öncekilerden çok daha yüksek bir miktar istiyordu. Pek çok köy, vergiden kaçmak için nüfusunu olduğundan az gösterdi; vergi listelerinde, özellikle kadınların sayısı akıl almaz ölçüde azalmıştı. Hükümet, 1381 baharında, eksik vergiyi toplamak ve kaçakları bulmak için kontluklara yeni görevliler gönderdi. Bu görevliler, köylülerin gözünde, yoksulların sırtından yürütülen bir savaşın tahsildarlarıydı.

1381 Mayıs'ının sonunda, Essex'te, kişi başı vergisini toplamaya gelen kraliyet görevlilerine karşı köylüler ayaklandı. Ayaklanma kısa sürede Kent'e ve öteki kontluklara yayıldı. Haziranın ortasında, Wat Tyler'ın önderliğindeki binlerce kişi Londra'ya girdi. Kentin yoksullarının bir bölümü de onlara katıldı. Ayaklananlar, kralın amcasının sarayını yaktı, hapishaneleri açtı, kraliyet belgelerini ve malikâne kayıtlarını yok etti; vergiden sorumlu tutulan Canterbury başpiskoposunu ve kralın hazinedarını yakalayıp öldürdü.

Genç kral, 14 Haziran'da Mile End'de ayaklananlarla buluştu ve isteklerini kabul etti. Kralın katipleri, gece boyunca, kontlukların köylülerini serflikten azat eden belgeler yazdı. Ama ertesi gün Smithfield'da Wat Tyler öldürüldü ve ayaklanma dağıldı. Sonraki haftalarda kraliyet yargıçları kontlukları dolaşarak ayaklanmaya katılanları yargıladı; ayaklanmanın vaizi John Ball, Temmuz'da idam edildi.

Cevap — öfkenin ve umudun nedenleri

On dördüncü yüzyılın köylü isyanları, salgından sonra değişen dengelerin, savaşın ağır yükünün ve soyluların sarsılan saygınlığının kesiştiği yerde doğdu. Fransa'da 1358'de, Poitiers yenilgisinden sonra köylüler, kendilerini korumayan soylulara karşı ayaklandı; İngiltere'de 1381'de, kişi başı vergisi, serfliğe ve eski yükümlülüklere karşı biriken öfkeyi patlattı. Ayaklananlar, vergilerin kaldırılmasını, serfliğin sona ermesini ve adaletin düzeltilmesini istiyordu. Her iki ayaklanma da kısa sürede ve sert biçimde bastırıldı. Ama İngiltere'de, 1381'den sonra kişi başı vergisi bir daha denenmedi ve serflik, sonraki yüzyılda yavaş yavaş çözülmeye devam etti. Yani ayaklanmalar, savaş alanında kaybedildi; ama yöneticilere, köylülerin sabrının bir sınırı olduğunu ve bu sınırın aşılmasının bedelinin ağır olabileceğini gösterdi. Bu ders, sonraki yüzyıllarda da unutulmadı.

Bugünle bağ — «Adem kazarken»

1381 ayaklanmasına bağlanan bir dize, yüzyıllar boyunca eşitlik arayışlarının sloganı oldu: «Adem kazıp Havva iplik eğirirken, kimdi o zaman beyefendi?» Bu dize, on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda işçi hareketlerinin ve toplumsal reformcuların metinlerinde yeniden kullanıldı. 1381'in önderleri, Wat Tyler ve John Ball, sonraki kuşaklar için halkın haklarını savunan kahramanlara dönüştü; İngiltere'de bugün bile pek çok sokak ve bina onların adını taşır. Ama bu yeniden kullanımlar, 1381'in köylülerini, kendi dönemlerinin dinsel ve toplumsal dünyasından koparıp bugünün kavramlarıyla okuma tehlikesini de taşır.

Birincil kaynak

Froissart, 1381 ayaklanmasının vaizi John Ball'un, pazar günleri ayinden çıkan köylülere yaptığı konuşmayı aktarır. Lord Berners'ın on altıncı yüzyıl İngilizcesiyle yaptığı çeviriden:

Ah, ye good people, the matters goeth not well to pass in England, nor shall not do till everything be common, and that there be no villains nor gentlemen […]. We be all come from one father and one mother, Adam and Eve: whereby can they say or shew that they be greater lords than we be, saving by that they cause us to win and labour for that they dispend? […] Let us go to the king, he is young, and shew him what servage we be in.

Türkçesi: Ey iyi insanlar, İngiltere'de işler yolunda gitmiyor ve her şey ortak olmadıkça, ne serf ne soylu kalmadıkça da gitmeyecek […]. Hepimiz tek bir babadan ve tek bir anneden, Adem'le Havva'dan geldik; bizi, onların harcadıklarını kazanmak için çalıştırmaları dışında, bizden daha büyük efendiler olduklarını neyle söyleyebilir ya da gösterebilirler? […] Krala gidelim, o genç; ona hangi kölelik içinde olduğumuzu gösterelim.

Kaynak: Jean Froissart, Chroniques, bölüm 381; G. C. Macaulay (yay.), The Chronicles of Froissart, Lord Berners çevirisi (Londra: Macmillan, 1895; 1904 baskısı), s. 251–252; Internet Archive. Türkçesi, Berners'ın İngilizcesinden bizim.

1. John Ball, eşitlik fikrini hangi kaynağa dayandırıyor? Bu dayanak, dönemin dinleyicileri için neden güçlü bir argümandı?
2. Konuşma, soylulara karşı öfkeyi krala karşı değil, krala başvurma çağrısıyla bitiriyor. Bu, ayaklananların kral hakkında ne düşündüğünü gösteriyor?
3. Froissart, John Ball'u «akılsız bir rahip» olarak niteler. Bu nitelemeyi bildiğimizde, onun aktardığı konuşmayı nasıl okumalıyız?

Tarihçiler Tartışıyor

• Michel Mollat ve Philippe Wolff (1970) — On dördüncü ve on beşinci yüzyıllarda Avrupa'nın dört bir yanındaki halk ayaklanmalarını birlikte inceledi. Flandr dokumacılarından Floransa'nın yün işçilerine, Fransız ve İngiliz köylülerine kadar farklı ayaklanmaları, dönemin ortak bir bunalımının parçaları olarak karşılaştırdılar.
• Rodney Hilton (1973) — 1381 ayaklanmasını, Orta Çağ köylülüğünün uzun süreli toplumsal mücadelelerinin bir doruğu olarak gördü. Köylülerin serfliğe karşı yüzyıllardır süren direnişini ve kendi siyasal bilinçlerini vurguladı.
• Steven Justice (1994) — 1381'de ayaklananların yazdığı ve dolaştırdığı kısa mektupları inceledi. Bu metinlerin, köylülerin okuryazarlıkla ve yazılı belgelerle kurduğu karmaşık ilişkiyi gösterdiğini; ayaklananların belgeleri yakarken bile yazının gücünün farkında olduklarını savundu.
• Justine Firnhaber-Baker (2021) — Jacquerie'yi arşiv belgeleriyle yeniden inceledi. Ayaklanmanın, Froissart'ın anlattığı gibi başsız ve kör bir öfke değil, Paris'teki siyasal hareketle bağlantılı, köy topluluklarının örgütlü bir hareketi olduğunu savundu. Bu yorumu, ayaklanmadan sonra verilen af mektuplarındaki ayrıntılara dayandırdı.

Bu tartışmada, isyanlar iki farklı ölçekte inceleniyor. Mollat ile Wolff ve Hilton, isyanları geniş bir çerçeveye yerleştirir: ilk ikisi Avrupa çapında bir bunalımın, Hilton ise köylü sınıfının uzun mücadelesinin parçası olarak görür. Justice ve Firnhaber-Baker ise tek bir ayaklanmanın içine girerek, isyancıların kendi eylemlerini ve sözlerini, düşmanlarının anlatısından ayırmaya çalışır. Dört yaklaşımın ortak noktası, isyancıları tarihin edilgin kurbanları değil, kendi hedefleri olan etkin kişiler olarak görmeleridir.

Derine İn

1381 ayaklanmasında yazının rolü, özellikle ilginçtir. Ayaklananlar, malikâne mahkemelerinin kayıtlarını, vergi listelerini ve toprak belgelerini özellikle hedef aldı ve yaktı. Bu belgeler, kimin serf olduğunu, kimin hangi yükümlülükleri taşıdığını kaydediyordu; onları yakmak, köylüleri bağlayan hukuki izleri silmek anlamına geliyordu. Öte yandan, ayaklananlar kralın mühürlü azat belgelerini ele geçirmek için büyük çaba gösterdi. Yani yazıya düşman değillerdi; kendi özgürlüklerini de yazılı bir belgeyle güvenceye almak istiyorlardı.

John Ball'a bağlanan kısa mektuplar, bu bağlamda özel bir yere sahiptir. Bu mektuplar, İngilizce yazılmış, uyaklı ve gizemli metinlerdi. Birinde, «Değirmenci John» adlı biri, değirmenin «ince, ince, ince» öğüttüğünü söyler; bir başkası, «Peres Ploughman»ı, yani dönemin ünlü bir şiirindeki erdemli çiftçi figürünü işinin başına çağırır. Bu mektupların gizli bir parola dili mi, yoksa ahlaki öğütler mi olduğu tartışılır. Ama onların varlığı, ayaklananların kendi aralarında yazılı iletişim kurduğunu ve dönemin edebiyatından beslendiğini gösterir.

Aynı yıllarda Avrupa'nın başka yerlerinde de ayaklanmalar oldu. 1378'de Floransa'da, yün sanayisinde çalışan ve loncalara katılma hakkı olmayan işçiler, Ciompi adıyla anılan bir ayaklanma başlattı. Bir süre kent yönetiminde söz sahibi oldular ve kendi loncalarını kurdular; ama birkaç yıl içinde eski düzen geri geldi. Flandr'ın dokuma kentlerinde de, işçiler ile tüccar yöneticiler arasında sık sık çatışmalar çıktı. Bu ayaklanmalar, kırsal köylülerin değil, kentli işçilerin hareketleriydi; ama hepsi, salgından sonra değişen emek koşullarının ve yöneticilerin bu değişime direnmesinin ürünüydü.

Ayaklanmaların bastırılması da, onlar kadar önemlidir. Hem 1358'de hem de 1381'de, bastırma, ayaklanmanın kendisinden daha fazla can aldı. Soylular, köylülere gözdağı vermek için yalnızca ayaklananları değil, çoğu zaman bütün köyleri cezalandırdı. İngiltere'de, 1381'den sonra toprak sahipleri bir süre daha dikkatli davrandı; kişi başı vergisi terk edildi ve bazı tarihçilere göre, ayaklanmanın korkusu, serfliğin sonraki on yıllarda daha hızlı çözülmesine katkıda bulundu. Başarısız görünen bir ayaklanmanın, uzun vadede yöneticilerin davranışlarını değiştirebileceğini gösteren bir örnektir bu. Fransa'da ise durum farklıydı: Jacquerie'den sonra kırsal kesimde soyluların denetimi bir süre daha sertleşti, ama savaşın getirdiği yıkım ve vergiler, köylüleri başka biçimlerde, kaçarak, vergiden saklanarak ve yerel direnişlerle, karşı koymaya itmeye devam etti.

Son olarak, ayaklanmaları anlatan kaynakların neredeyse hepsi, ayaklananların düşmanları tarafından yazılmıştır. Froissart, Walsingham ve öteki vakanüvisler, köylüleri çoğu zaman vahşi, cahil ve kışkırtılmış kalabalıklar olarak çizdi. Tarihçiler, isyancıların sesini duymak için, mahkeme kayıtlarına, ifadelerine ve ayaklanma sırasında yazılan kısa mektuplara başvurur.

Kralın tutumu da kaynaklarda iki yüzlü görünür. Smithfield'da ayaklananlara önderlik edeceğini söyleyen genç kral, birkaç hafta sonra Essex'ten gelen bir köylü heyetine, Walsingham'ın aktardığına göre, onların serf olduklarını ve serf olarak kalacaklarını söyledi. Bu sözlerin tam olarak böyle söylenip söylenmediği bilinmez; ama kraliyet yönetiminin ayaklanmadan sonra tuttuğu yol, Walsingham'ın aktardığı tavırla örtüşür: verilen sözler, tehdit altında verildikleri gerekçesiyle geçersiz sayıldı.

Uzman Notu

Temel literatür

• G. C. Macaulay (yay.), The Chronicles of Froissart, Lord Berners çevirisi (Londra: Macmillan, 1895).
• Edward P. Cheyney (yay. ve çev.), England in the Time of Wycliffe, Translations and Reprints from the Original Sources of European History II.5 (Philadelphia: University of Pennsylvania, 1895).
• Michel Mollat ve Philippe Wolff, Ongles bleus, Jacques et Ciompi: les révolutions populaires en Europe aux XIVe et XVe siècles (Paris: Calmann-Lévy, 1970).
• Rodney Hilton, Bond Men Made Free: Medieval Peasant Movements and the English Rising of 1381 (Londra: Temple Smith, 1973).
• Steven Justice, Writing and Rebellion: England in 1381 (Berkeley: University of California Press, 1994).
• Justine Firnhaber-Baker, The Jacquerie of 1358: A French Peasants' Revolt (Oxford: Oxford University Press, 2021).

Arşiv ve kaynak

1381 ayaklanmasının yargılama kayıtları ve ayaklanmadan sonra yapılan soruşturmaların belgeleri, İngiltere'nin ulusal arşivinde korunur. Jacquerie'nin ardından Fransız kralının ayaklanmaya katılanlara verdiği af mektupları, Fransız Ulusal Arşivleri'nin kraliyet kançılaryası kayıtlarında bulunur; bu mektuplar, köylülerin kendi anlatımlarını da içerir. Froissart'ın ve Cheyney'in eski baskıları, telifi dolmuş olarak çevrimiçi arşivlerde yer alır.

Açık sorular

• 1381'de ayaklananlar, serfliğin kaldırılmasından öte, toplumun tümüyle yeniden düzenlenmesini mi istiyordu?
• Jacquerie ile Paris'teki Étienne Marcel hareketi arasındaki bağlantı ne ölçüde örgütlüydü?
• Bastırılan ayaklanmalar, uzun vadede köylülerin durumunu iyileştirdi mi, yoksa kötüleştirdi mi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) 1358'deki Fransız köylü ayaklanmasının adı nereden gelir? A) Önderinin soyadından B) Soyluların köylülere taktığı «Jacques Bonhomme» lakabından C) Başladığı köyün adından D) Bir dinsel bayramdan
2. (Hedef 1) İngiltere'de 1381 ayaklanmasını doğrudan tetikleyen vergi hangisidir? A) Ondalık B) Kalkan parası C) Kişi başı vergisi D) Gümrük vergisi
3. (Hedef 2) II. Richard, 15 Haziran 1381 tarihli bir belgeyle hangi kontluğun köylülerini azat ettiğini ilan etti? A) Hertford B) Kent C) Essex D) York
4. (Hedef 2) Wat Tyler, 15 Haziran 1381'de nerede öldürüldü? A) Mile End'de B) Londra Kulesi'nde C) Canterbury'de D) Smithfield'da
5. (Hedef 3) Jacquerie'yi Paris'teki siyasal hareketle bağlantılı, örgütlü bir hareket olarak yeniden yorumlayan tarihçi kimdir? A) Rodney Hilton B) Steven Justice C) Justine Firnhaber-Baker D) Michel Mollat

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «On dördüncü yüzyılın köylü isyanları kör bir öfke patlaması mıydı, yoksa amaçları olan siyasal hareketler mi?» sorusunu tartış. Cevabında Froissart'ın Jacquerie anlatısını, John Ball'un konuşmasını, Hertford azat belgesini ve azatların geri alınmasını kullan; Froissart'ın bakışını Hilton ile Firnhaber-Baker'in yaklaşımlarıyla karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Ad, soyluların köylülere taktığı «Jacques Bonhomme» lakabından gelir.
2. C — 1381 ayaklanmasını kişi başı vergisi tetikledi.
3. A — Belge Hertford kontluğu için yazıldı.
4. D — Wat Tyler Smithfield'da öldürüldü.
5. C — Bu yorum Justine Firnhaber-Baker'e aittir.

Kapsamlı bir cevap, isyanların salgın sonrası emek koşulları, savaş vergileri ve soyluların sarsılan saygınlığı gibi somut nedenlere dayandığını açıklar. Froissart'ın Jacquerie'yi başsız ve nedensiz bir vahşet olarak anlattığını, ama onun soyluların bakışını yansıttığını belirtir. John Ball'un konuşmasının eşitlik talebini dinsel bir dayanakla ifade ettiğini ve krala başvurmayı önerdiğini gösterir. Hertford belgesi ile azatların geri alınmasını karşılaştırarak, ayaklananların somut bir hukuki kazanım istediğini ve bu kazanımın nasıl geri alındığını anlatır. Güçlü bir yanıt, Hilton'ın köylülerin uzun süreli mücadelesini vurgulayan yaklaşımını ve Firnhaber-Baker'in Jacquerie'nin örgütlülüğünü gösteren arşiv çalışmasını, Froissart'ın anlatısıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Batı Avrupa'nın kuzeyinde köylüler toprak sahiplerine karşı ayaklanırken, İber Yarımadası'nda yüzyıllardır süren başka bir mücadele sona doğru ilerliyordu. Kastilya, Aragon ve Portekiz krallıkları, güneydeki Müslüman devletlerin topraklarını adım adım ele geçirmişti; 1492'de Gırnata'nın teslim olmasıyla bu süreç tamamlandı. Sıradaki derste bu uzun sürece bakacağız: Rekonkista ne zaman ve nasıl başladı, «yeniden fetih» adı neyi anlatıyor ve neyi gizliyor, ve bu süreç yarımadada birlikte yaşayan Müslümanları, Yahudileri ve Hıristiyanları nasıl etkiledi?