Katedraller nasıl inşa edildi?

Öğrenme hedefleri

• On ikinci ve on üçüncü yüzyıllarda gotik katedrallerin hangi yapı teknikleriyle yükseldiğini ve bu tekniklerin öncekilerden neyle ayrıldığını anlatabileceksin.
• Bir katedralin yapımında ustaların, işçilerin, din adamlarının ve kent halkının rollerini, yapımın parasının nereden geldiğini kaynaklarla açıklayabileceksin.
• Gotik mimariyi bir inanç anlatımı, bir ekonomik girişim ya da bir mühendislik deneyi olarak okuyan tarihçileri birbirleriyle karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — yanan bir koro

5 Eylül 1174'te, İngiltere'nin güneydoğusundaki Canterbury'de, kentin katedralinin çatısında bir yangın başladı. Rüzgârın taşıdığı kıvılcımlar çatının kurşun levhalarının altına girmiş, ahşap kirişleri tutuşturmuştu. Birkaç saat içinde, katedralin keşişlerin dua ettiği koro bölümü alevler içinde kaldı. Yangın söndüğünde, taş sütunlar ayakta duruyordu; ama ateşin sıcağıyla çatlamış, yer yer pul pul dökülüyordu.

Katedralin keşişlerinden Gervasius, olanları ve sonraki yılları ayrıntılı bir anlatıda kaydetti. Onun anlattığına göre keşişler, katedralin nasıl onarılacağına karar veremedi. Fransa'dan ve İngiltere'den ustalar çağrıldı; bazıları sütunların onarılabileceğini, bazıları her şeyin yıkılıp yeniden yapılması gerektiğini söyledi. Sonunda keşişler, Sens kentinden gelen bir ustayı seçti. Bu usta, dört yıl içinde Canterbury'de, İngiltere'de henüz pek tanınmayan bir üslupla yeni bir koro yükseltecekti. Bu bölümün sorusu şu: yangından sonra kurulan bir şantiyede, bir ustanın bilgisi, yüzlerce işçinin emeği ve bir piskoposluğun kesesi nasıl bir araya geldi, ve bu buluşma kentlerin ortasına nasıl taştan bir dağ dikti?

Bağlam — Saint-Denis'de yeni bir ışık

Gotik diye anılan üslubun doğuşu, genellikle Paris'in kuzeyindeki Saint-Denis manastırına bağlanır. Manastırın başrahibi Suger, 1140'lı yıllarda, Frank krallarının gömüldüğü kilisenin doğu ucunu yeniden yaptırdı. 1144'te kutsanan bu yeni bölümde, ince sütunların taşıdığı taş tonozlar ve geniş renkli camlı pencereler, iç mekânı daha önce görülmemiş bir ışıkla doldurdu. Suger, bu ışığı, Tanrı'nın ışığının bir yansıması olarak yorumladı ve yaptırdığı işleri kendi yazılarında ayrıntılı biçimde anlattı.

Sonraki on yıllarda, bu yeni üslup Fransa'nın kuzeyindeki piskoposluk kentlerine hızla yayıldı: Sens, Laon, Paris, Chartres, Reims ve Amiens'te dev katedraller yükselmeye başladı. «Gotik» adı ise, bu üsluba çok sonra, on altıncı yüzyılda, onu Roma'nın zarif mimarisiyle karşılaştırıp «barbar» Gotlara yakıştıran İtalyan yazarlar tarafından verildi.

Gelişme — ustalar, makineler, taşlar

Gotik katedrallerin yükselmesini sağlayan, tek bir buluş değil, birkaç tekniğin bir araya gelmesiydi; bu tekniklerin bir kısmı, daha önce Romanesk yapılarda ve İslam dünyasının mimarisinde de tek tek kullanılmıştı. Sivri kemer, yuvarlak kemere göre yükü daha dik bir açıyla aşağıya iletiyordu. Taş kaburgalar, tonozun ağırlığını birkaç noktada topluyor, bu noktaları taşıyan sütunlar ise duvarın geri kalanını yük taşıma görevinden kurtarıyordu. Tonozun dışarıya doğru ittiği ağırlığı ise, binanın dışında yükselen ve havada bir kemerle duvara ulaşan uçan payandalar karşılıyordu. Duvarlar artık taşıyıcı olmadığı için, büyük pencerelerle, yani renkli camlardan yapılmış vitraylarla doldurulabiliyordu.

Bu yapıları tasarlayan ve yöneten kişi, usta mimardı. Usta, yalnızca bir tasarımcı değil, aynı zamanda taş ustalarının, marangozların, demircilerin ve işçilerin başıydı. Taşların nasıl kesileceğini gösteren kalıpları hazırlıyor, iskeleleri ve kaldırma makinelerini tasarlıyor, işin her aşamasını denetliyordu. Şantiyede ayrıca, taşları kaba biçimde kesen taşçılar, ince oymaları yapan heykeltıraşlar, iskele ve çatı kirişlerini kuran marangozlar, aletleri bileyen demirciler, harç karan ve taş taşıyan vasıfsız işçiler çalışıyordu. Yapının büyüklüğüne göre, aynı anda yüzlerce kişi bir katedral şantiyesinde bulunabiliyordu. Gervasius'un Canterbury'deki ustası da, taşları denizaşırı Normandiya'daki Caen'den getirtti ve onları gemilerden indirmek için makineler yaptı.

Ustaların bilgisi, çoğunlukla ustadan çırağa aktarılıyordu ve pek az yazılı iz bıraktı. Bu açıdan, on üçüncü yüzyılın ilk yarısında yaşamış Picardie'li bir usta, Villard de Honnecourt, istisnaidir. Onun, bugün Fransız ulusal koleksiyonlarında saklanan taslak defteri, katedrallerin plan ve cephe çizimlerini, kaldırma makinelerini, geometrik ölçü yöntemlerini ve insan figürlerini bir arada içerir.

Dönüş noktası — düşen bir usta

Katedral inşaatı tehlikeli bir işti. Canterbury'de Sens'li William, yapımın dördüncü yılında, 1178 sonbaharında, büyük tonozu kurmak için iskelede çalışırken ağır bir kaza geçirdi.

Canterbury'nin yeni korosu 1184'te tamamlandı.

Yangın, pek çok katedralin yeniden yapımının başlangıç noktasıydı. 1194'te Chartres Katedrali de büyük bir yangında yandı. Kentliler, katedralin en değerli kutsal emaneti olan ve Meryem'e ait olduğuna inanılan bir giysinin de yok olduğunu düşünerek umutsuzluğa kapıldı. Birkaç gün sonra, emanetin yeraltı mahzeninde koruyan din adamlarıyla birlikte kurtulduğu anlaşıldı; bu olay, bir mucize olarak yorumlandı ve yeni katedralin yapımı için bağışları hızlandırdı. Chartres'ın bugünkü katedrali, yaklaşık otuz yıl gibi kısa sayılabilecek bir sürede büyük ölçüde tamamlandı. Ama pek çok katedralin yapımı çok daha uzun sürdü. Bir katedral, çoğu zaman doğu ucundan, yani sunağın bulunduğu bölümden başlanarak yapılıyor, para bulundukça batıya doğru ilerliyordu. Köln Katedrali'nin yapımına 1248'de başlandı, ama yapı ancak 1880'de tamamlanabildi. Bazen de yapının iddiası, tekniğin sınırlarını aştı: Beauvais Katedrali'nin, dönemin en yüksek tonozunu taşıyan korosu, 1284'te kısmen çöktü ve yeniden yapılmak zorunda kalındı.

Cevap — teknik, emek ve para

Gotik katedraller, birbirini tamamlayan üç şeyin ürünüydü. Birincisi, teknikti: sivri kemerler, kaburgalı tonozlar ve uçan payandalar, yapıları yükseltip duvarları ışığa açmayı mümkün kıldı. İkincisi, emekti: usta mimarlar, taş ustaları, marangozlar ve işçiler, çoğu zaman kuşaklar boyunca aynı yapıda çalıştı; ustaların bilgisi, taslak defterlerinden çok, iskelelerde ve atölyelerde aktarıldı. Üçüncüsü, paraydı: piskoposların ve katedral din adamlarının gelirleri, kutsal emanetlerin çektiği hacıların bağışları, kent halkının ve loncaların katkıları, yapımın sürmesini sağlıyordu. Para kesildiğinde, yapım da duruyordu; bu yüzden pek çok katedral, onu başlatan kuşağın göremeyeceği kadar uzun sürede tamamlandı.

Bugünle bağ — Notre-Dame'ın yangını

15 Nisan 2019'da, Paris'teki Notre-Dame Katedrali'nin çatısında bir yangın başladı. Dünyanın dört bir yanında milyonlarca insan, sekiz yüzyıllık ahşap çatının ve kulenin çöküşünü canlı yayında izledi. Taş tonozların büyük bölümü ise ayakta kaldı. Katedralin yeniden yapımında, ustalar, marangozlar ve taş ustaları, Orta Çağ tekniklerini inceleyerek çalıştı; çatı kirişleri, on üçüncü yüzyıldakine benzer biçimde meşe ağaçlarından elle yontuldu. Katedral, Aralık 2024'te yeniden açıldı. Sekiz yüz elli yıl önce Canterbury'de yaşanan yangın ve onu izleyen yeniden yapım, günümüzde yeniden yaşanmıştı.

Birincil kaynak

Canterbury keşişi Gervasius, 1174 yangınından sonra katedralin nasıl onarıldığını anlatırken, Sens'li William'ın işe başlayışını şöyle kaydeder. Robert Willis'in 1845 tarihli İngilizce çevirisinden:

However, amongst the other workmen there had come a certain William of Sens, a man active and ready, and as a workman most skilful both in wood and stone. Him, therefore, they retained, on account of his lively genius and good reputation, and dismissed the others. […] And now he addressed himself to the procuring of stone from beyond sea. He constructed ingenious machines for loading and unloading ships, and for drawing cement and stones. He delivered molds for shaping the stones to the sculptors who were assembled, and diligently prepared other things of the same kind.

Türkçesi: Öteki işçiler arasında, Sens'li William adında biri de gelmişti; çalışkan ve becerikli bir adamdı, bir zanaatkâr olarak hem ahşapta hem taşta çok ustaydı. Canlı zekâsı ve iyi ünü yüzünden onu tuttular, ötekileri gönderdiler. […] Ve şimdi denizaşırı yerlerden taş getirtmeye koyuldu. Gemileri yüklemek ve boşaltmak, harcı ve taşları çekmek için ustaca makineler yaptı. Toplanan taş oymacılarına, taşları biçimlendirmek için kalıplar verdi ve bu türden başka şeyleri de özenle hazırladı.

Kaynak: Gervasius, Tractatus de combustione et reparatione Cantuariensis ecclesiae; Robert Willis (çev.), The Architectural History of Canterbury Cathedral (Londra: Longman, 1845), s. 35–36; Internet Archive. Türkçesi, Willis'in İngilizcesinden bizim.

1. Gervasius, Sens'li William'ı seçmenin nedenlerini neye bağlıyor? Bir ustanın «ünü», o dönemde nasıl oluşuyor olabilirdi?
2. William, taşları Canterbury'ye denizaşırı getirtti. Bu, katedral yapımının hangi ölçekte bir örgütlenme gerektirdiğini gösteriyor?
3. Gervasius bir keşişti. Onun anlatısı, bir ustanın ya da bir işçinin anlatısından hangi açılardan farklı olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Erwin Panofsky (1951) — Gotik mimari ile aynı dönemin skolastik felsefesi arasında bir paralellik kurdu. Ona göre, gotik katedralin düzenli ve bölümlere ayrılmış yapısı, skolastik düşünürlerin eserlerindeki sistemli düzenle aynı zihniyetin ürünüydü.
• Otto von Simson (1956) — Gotik katedrali, Orta Çağ'ın ışık ve orantı teolojisinin bir anlatımı olarak yorumladı. Suger'in Saint-Denis'deki yazılarına dayanarak, katedralin ışığı ve geometrik orantılarıyla göksel Kudüs'ün bir imgesi olarak tasarlandığını savundu.
• Henry Kraus (1979) — Katedralleri, onları mümkün kılan para ilişkileri üzerinden inceledi. Piskoposların, katedral din adamlarının, kentlilerin ve kralların yapım giderlerini nasıl paylaştığını, bu giderlerin bazen kent halkıyla din adamları arasında sert çatışmalara yol açtığını gösterdi.
• Robert Mark (1982) — Gotik yapıların taşıyıcı sistemlerini, modern mühendislik yöntemleriyle, modeller ve deneylerle inceledi. Ortaçağ ustalarının, kuramsal hesaplardan çok, deneme yanılma ve önceki yapılardan edinilen gözlemlerle çalıştığını gösterdi.

Bu tartışma, bir katedrali nasıl okuyacağımız sorusu etrafında dönüyor. Panofsky ve Simson, katedrali bir düşünce ve inanç dünyasının anlatımı olarak görür. Kraus, onu bir ekonomik ve toplumsal çabanın ürünü olarak, kimin ödediğini ve kimin kazandığını sorarak inceler. Son olarak Mark, bir mühendislik başarısı olarak, taşların yüzyıllardır nasıl ayakta durduğunu sorar. Bu dört yaklaşım birlikte, katedralin hem bir inanç yapısı, hem bir toplumsal proje, hem de bir teknik deney olduğunu gösterir.

Derine İn

Katedrallerin parası, çoğu zaman tartışmalıydı. Yapımın ana giderlerini, piskopos ve katedralin din adamlarından oluşan kurul üstleniyordu. Ama bu gelirler yetmediğinde, başka kaynaklara başvuruluyordu: kutsal emanetler kentten kente taşınarak bağış toplanıyor, katedrale bağışta bulunanlara günahlarının bir kısmının bağışlanacağı vaat ediliyordu. Chartres'daki vitrayların bir kısmının altında, onları bağışlayan fırıncıların, kasapların ve şarap tüccarlarının çalışırken tasvir edildiği küçük sahneler vardır; bu sahnelerin, loncaların katkısını gösterdiği uzun süre kabul edildi, ama bazı araştırmacılar bu yorumu sorgulamıştır. Kraus, Reims gibi kentlerde, katedral için toplanan vergilerin kentlilerle din adamları arasında ayaklanmalara varan çatışmalara yol açtığını gösterir.

Ustaların bilgisi de ayrıca ilgi çekicidir. Orta Çağ ustaları, bugünkü anlamda statik hesaplar yapmıyordu. Onların araçları, geometri ve orantı kurallarıydı: bir yapının bütün ölçüleri, belirli bir temel ölçünün katları ve bölümleri olarak belirleniyordu. Villard de Honnecourt'un defterindeki çizimler, bu geometrik yöntemlerin örneklerini gösterir. Ustalar, önceki yapıların başarılarından ve başarısızlıklarından öğreniyor, bir çatlak ya da çökme gördüklerinde tasarımlarını değiştiriyordu. Beauvais'nin çöküşü, bu deneme yanılma sürecinin bedelinin bazen çok ağır olabileceğini, en cesur tasarımların en büyük riskleri taşıdığını gösterdi.

Katedraller, yalnızca dinsel yapılar değildi. Kentin en büyük kapalı alanı olarak, toplantılara, mahkemelere, hatta pazar günlerine ev sahipliği yapabiliyordu. Kutsal emanetleri görmek için gelen hacılar, kentin ekonomisine canlılık katıyordu. Canterbury'de, 1170'te katedralin içinde öldürülen başpiskopos Thomas Becket'in mezarı, sonraki yüzyıllarda Avrupa'nın en önemli hac yerlerinden biri oldu; Gervasius'un anlattığı yeni koronun doğu ucuna, onun kutsal emanetleri için özel bir şapel yapıldı. Hacıların bağışları, yapımın giderlerini karşılamaya da yardım etti.

Vitraylar da ayrı bir zanaatın ürünüydü. Cam ustaları, kum, bitki külü ve metal oksitlerini eriterek renkli cam levhalar üretiyor, bu levhaları kesip kurşun şeritlerle birleştirerek sahneler oluşturuyordu. Vitraylar, Kutsal Kitap'tan ve azizlerin hayatlarından sahneleri anlatıyordu. Bazı yazarlar bu pencereleri, okuma yazma bilmeyenler için bir «resimli İncil» olarak yorumladı; ama pek çok pencerenin, yerden seçilemeyecek kadar yüksekte ve karmaşık olması, onların yalnızca bir öğretim aracı olmadığını, aynı zamanda Tanrı'ya sunulan bir güzellik olarak düşünüldüğünü de gösterir.

Son olarak, katedral yapımı, ustaların Avrupa'da dolaşmasını ve bilginin yayılmasını sağladı. Sens'li William gibi Fransız ustalar İngiltere'de, Alman ustalar İspanya'da, Fransız ustalar Macaristan'da ve İsveç'te çalıştı. Bu dolaşım, gotik üslubun Fransa'nın kuzeyinden Avrupa'nın dört bir yanına yayılmasının başlıca yollarından biriydi. Her bölge ise, bu üslubu kendi malzemesine, iklimine ve zevkine göre yeniden yorumladı: İngiltere'nin gotiği, Fransa'nınkinden daha alçak ve daha uzun, İtalya'nınki ise daha geniş ve daha az dikeydi. Kuzey Almanya'da ve Baltık kıyılarında, taşın az bulunduğu ovalarda, gotik katedraller tuğladan yapıldı; bu da üslubun, kendi malzemesine göre nasıl biçim değiştirebildiğini gösterir.

Uzman Notu

Temel literatür

• Robert Willis, The Architectural History of Canterbury Cathedral (Londra: Longman, 1845).
• G. G. Coulton (çev.), A Medieval Garner: Human Documents from the Four Centuries Preceding the Reformation (Londra: Constable, 1910).
• Erwin Panofsky, Gothic Architecture and Scholasticism (Latrobe: Archabbey Press, 1951).
• Otto von Simson, The Gothic Cathedral: Origins of Gothic Architecture and the Medieval Concept of Order (New York: Pantheon Books, 1956).
• Henry Kraus, Gold Was the Mortar: The Economics of Cathedral Building (Londra: Routledge & Kegan Paul, 1979).
• Robert Mark, Experiments in Gothic Structure (Cambridge, MA: MIT Press, 1982).

Arşiv ve kaynak

Willis'in Gervasius çevirisinin ve Coulton'ın belge derlemesinin eski baskıları ücretsiz olarak taranmış biçimde bulunabilir. Villard de Honnecourt'un defterinin yüksek çözünürlüklü görüntüleri, Paris'teki ulusal kütüphanenin Gallica sitesinde yayımlanmıştır. Canterbury, Chartres ve Köln katedralleri, UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alır.

Açık sorular

• Gotik ustalar, yapılarının dayanıklılığını hangi bilgilerle ve hangi yöntemlerle öngörebiliyordu?
• Katedral yapımının giderleri, kentin farklı toplumsal kesimleri arasında nasıl paylaşıldı, ve bu paylaşım ne tür çatışmalara yol açtı?
• Gotik üslubun Fransa'dan yayılmasında, ustaların dolaşımı mı, yoksa bağışçıların zevki mi daha belirleyiciydi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Tonozun dışarıya doğru ittiği ağırlığı binanın dışından karşılayan yapı öğesine ne ad verilir? A) Uçan payanda B) Vitray C) Sivri kemer D) Kaburga
2. (Hedef 1) Gotik üslubun doğuşu genellikle hangi başrahibin Saint-Denis'de yaptırdığı işlere bağlanır? A) Haimon B) Gervasius C) Suger D) Becket
3. (Hedef 2) Gervasius'a göre Canterbury'nin yeni korosunu yapan usta, 1178'de ne yaşadı? A) Başka bir kente çağrıldı B) İskeleden düşerek ağır yaralandı C) Keşiş oldu D) Kral tarafından görevden alındı
4. (Hedef 2) Başrahip Haimon'un 1145 tarihli mektubuna göre, insanlar kiliselere taş ve malzeme taşımak için ne yapıyordu? A) Ücretli işçi tutuyordu B) Arabaları kendileri çekiyordu C) Kralın ordusunu kullanıyordu D) Gemileri kullanıyordu
5. (Hedef 3) Katedralleri, onları mümkün kılan para ilişkileri ve bu ilişkilerin yol açtığı çatışmalar üzerinden inceleyen tarihçi kimdir? A) Erwin Panofsky B) Otto von Simson C) Robert Mark D) Henry Kraus

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Bir gotik katedralin şantiyesinde bilgi, emek ve para nasıl bir araya geldi?» sorusunu tartış. Cevabında Gervasius'un Canterbury anlatısını, Haimon'un mektubunu, gotik yapı tekniklerini ve katedrallerin finansmanını kullan; Simson ile Kraus'un yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. A — Bu öğeye uçan payanda denir.
2. C — Gotiğin doğuşu Suger'e bağlanır.
3. B — Usta iskeleden düşerek ağır yaralandı.
4. B — İnsanlar arabaları kendileri çekiyordu.
5. D — Bu yaklaşım Henry Kraus'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, sivri kemerlerin, kaburgalı tonozların ve uçan payandaların duvarları inceltip yapıları yükseltmeyi mümkün kıldığını açıklar. Gervasius'un anlatısını, usta mimarın tasarımcı, mühendis ve iş yöneticisi olarak rolünü ve katedral yapımının denizaşırı taş taşımacılığını içeren geniş örgütlenmesini göstermek için kullanır. Haimon'un mektubunu, dinsel coşku anlarının kanıtı olarak değerlendirir, ama yapımın büyük ölçüde ücretli emekle sürdürüldüğünü belirtir. Güçlü bir yanıt, Simson'un katedrali bir inanç ve ışık teolojisinin anlatımı olarak gören yaklaşımını, Kraus'un ekonomik ve toplumsal çatışmaları öne çıkaran yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Katedraller, çoğu zaman hızla büyüyen kentlerin ortasında yükseliyordu. On birinci yüzyıldan itibaren Avrupa'da nüfus arttı, ticaret canlandı ve kentler, kendi hukuklarıyla, pazarlarıyla ve zanaatkâr örgütleriyle yeni bir güç merkezi hâline geldi. Katedralleri yapan taş ustaları da, bu kentlerde örgütlenen zanaatkâr topluluklarının bir parçasıydı. Sıradaki derste bu kentlere bakacağız: Orta Çağ kentleri nasıl büyüdü, kentliler kendilerini yöneten efendilerden hangi özgürlükleri kazandı, ve loncalar zanaatkârların hayatını nasıl düzenledi?