Papa ile kral arasındaki güç savaşı

Öğrenme hedefleri

• On birinci yüzyılın ikinci yarısında papalık ile Alman kralları arasında yaşanan çatışmayı, 1075'ten 1122'ye uzanan ana olaylarıyla sıralayabileceksin.
• Piskoposları kimin atayacağı sorusunun, kilise reformu ve kralların gücü açısından neden bu kadar önemli olduğunu kaynaklarla açıklayabileceksin.
• Canossa olayının anlamını ve bu çatışmanın Avrupa tarihindeki yerini, birbirinden ayrılan tarihçi yorumlarını yan yana koyarak değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — karların ortasında bir kale kapısı

Ocak 1077'de, Kuzey İtalya'daki Apenin Dağları'nda, Canossa adlı bir kalenin kapısının önünde bir adam bekliyordu. Kalenin içindeki papanın sonradan yazdığı mektuba göre, adam yalınayaktı ve kaba yünden bir tövbe giysisi giymişti. Üç gün boyunca kapının önünde durdu, gözyaşlarıyla içeri alınmayı ve bağışlanmayı diledi. Bu adam, Alman kralı ve Roma imparatorluğu tacının adayı IV. Heinrich'ti. Kalenin içinde ise, onu bir yıl önce kiliseden aforoz eden Papa VII. Gregorius vardı.

Üçüncü günün sonunda papa, kralı içeri aldı ve aforozunu kaldırdı. Bu sahne, sonraki yüzyıllarda Avrupa tarihinin en ünlü anlarından biri oldu: dünyevi gücün ruhani güç önünde diz çöktüğü an. On dokuzuncu yüzyılda Almanya'nın başbakanı Bismarck, Katolik kilisesiyle giriştiği bir çatışmada, meclise «Canossa'ya gitmeyeceğiz» diye seslenecekti. Ama Canossa'daki sahne, göründüğünden çok daha karmaşık bir çatışmanın yalnızca bir anıydı. Bu bölümün sorusu şu: bir papa ile bir kral, piskoposları kimin atayacağı üzerine neden böylesine sert bir savaşa girdi, ve bu savaşı sonunda kim kazandı?

Bağlam — kralların piskoposları

On birinci yüzyılın ortasında, Avrupa'nın kralları ve imparatorları, krallıklarındaki piskoposları ve büyük manastırların başrahiplerini çoğunlukla kendileri seçiyordu. Bu, onlar için yaşamsal bir yetkiydi. Piskoposlar, büyük topraklar yönetiyor, kralın ordusuna asker sağlıyor, sarayda danışmanlık yapıyordu. Almanya'da krallar, soyluların gücünü dengelemek için, evlenemeyen ve mirasını çocuklarına bırakamayan piskoposlara geniş yetkiler vermişti. Yeni bir piskopos, görevini kraldan, piskoposluğun simgeleri olan asa ve yüzüğü alarak devralırdı.

Aynı yüzyılda, kilisenin içinden güçlü bir reform hareketi yükseldi. Burgonya'daki Cluny manastırı gibi merkezlerden yayılan reformcular, kilise görevlerinin parayla alınıp satılmasına, yani simoniye, ve din adamlarının evlenmesine karşı çıkıyordu. 1049'dan itibaren, reformcu papalar Roma'da iş başına geldi ve bu mücadeleyi kilisenin tepesinden yürütmeye başladı. Reformcuların önde gelenlerinden biri, Hildebrand adlı Toskanalı bir din adamıydı. Hildebrand, 1073'te, VII. Gregorius adıyla papa seçildi. Onun adıyla anılan bu reform dalgası, tarihçiler tarafından «Gregoryen reform» diye adlandırılır; ama reformun kökleri, onun papalığından onlarca yıl öncesine uzanıyordu.

Gelişme — iki mektup, iki aforoz

Gregorius, kilisenin reformunun, din adamlarının dünyevi hükümdarlardan bağımsız olmasına bağlı olduğuna inanıyordu. 1075'te Roma'da toplanan bir kurul, din adamlarının görevlerini dünyevi hükümdarların elinden almasını yasakladı. Gregorius'un sicil defterinde, bu yıllara ait, papanın ayrıcalıklarını yirmi yedi kısa önermeyle dile getiren bir metin de korunmuştur. Metnin kime ve ne amaçla yazıldığı belli değildir; ama taşıdığı iddialar, sonraki çatışmanın özünü açıkça ortaya koyar.

Çatışma, 1075'te Milano başpiskoposluğu yüzünden patladı. Genç kral IV. Heinrich, papanın uyarılarına rağmen bu makama kendi adayını atadı. Gregorius, krala sert bir mektup yazdı ve onu aforozla tehdit etti. Heinrich'in cevabı daha da sert oldu. Ocak 1076'da, Worms'ta topladığı Alman piskoposlarıyla birlikte, papanın seçiminin geçersiz olduğunu ilan etti ve ona «inin» diye seslenen bir mektup gönderdi. Birkaç hafta sonra Gregorius, Roma'da topladığı kurulda, Heinrich'i aforoz etti, onu krallıktan azletti ve bütün uyruklarını ona bağlılık yemininden kurtardı. Bir papanın bir kralı tahttan indirdiğini ilan etmesi, o güne kadar görülmemiş bir adımdı. Her iki taraf da, rakibini meşru olmayan bir gaspçı olarak tanımlıyor ve kendi yetkisini doğrudan Tanrı'ya dayandırıyordu.

Dönüş noktası — Canossa ve sonrası

Aforozun etkisi büyük oldu. Heinrich'e karşı çıkan Alman soyluları, krala bir süre tanıdılar: eğer bir yıl içinde aforozdan kurtulmazsa, onu tahttan indireceklerdi. Papanın da Almanya'ya gelip, soylularla birlikte Heinrich'in davasına bakması kararlaştırıldı. Heinrich, kışın ortasında Alpleri aşarak İtalya'ya geçti ve papayı yolda, Toskanalı kontes Matilda'nın Canossa'daki kalesinde yakaladı. Kalede, papanın yanında, iki önemli arabulucu da vardı: kalenin sahibi Matilda, Heinrich'in akrabasıydı; Cluny manastırının başrahibi Cluny'li Hugo ise, Heinrich'in vaftiz babasıydı. İkisi de, bir yandan papaya sadık kalırken, öte yandan kral ile papa arasında bir uzlaşma bulmaya çalıştı. Canossa'daki üç günün arkasında, bu arabulucuların yürüttüğü yoğun görüşmeler vardı.

Canossa, Heinrich için hem bir aşağılanma hem de bir siyasal başarıydı. Aforozdan kurtularak, papa ile Alman soyluları arasındaki ittifakı bozmuştu. Ama çatışma sona ermedi. Alman soyluları, Rheinfeldenli Rudolf'u karşı kral seçti; 1080'de Gregorius, Heinrich'i ikinci kez aforoz etti. Bu kez Heinrich, kendi yanında bir karşı papa seçtirdi ve 1084'te Roma'yı ele geçirdi; karşı papa onu imparator olarak taçlandırdı. Gregorius'un yardımına gelen Güney İtalya'daki Norman savaşçılar, kenti yağmaladı. Gregorius, Roma'dan ayrılmak zorunda kaldı ve 1085'te Salerno'da sürgünde öldü.

Cevap — bir uzlaşma ve bir dönüşüm

Papa ile kral arasındaki savaş, bir kişisel rekabetten çok, iki farklı dünya görüşünün çatışmasıydı. Krallar, piskoposları kendi krallıklarının vazgeçilmez yöneticileri olarak görüyor, onları atama hakkını, Tanrı'dan aldıklarına inandıkları yetkinin bir parçası sayıyordu. Reformcu papalar ise, kilisenin arınmasının, onun dünyevi güçlerden bağımsızlığına bağlı olduğunu düşünüyordu. 1122'de, Heinrich'in oğlu V. Heinrich ile Papa II. Calixtus arasında imzalanan Worms Konkordatosu, bir orta yol buldu: piskoposlar, kilisenin kurallarına göre seçilecek ve asa ile yüzüğü kiliseden alacak; kral ise, onlara dünyevi yetkilerini bir asa ile verecekti. Bu uzlaşma, dinsel yetki ile dünyevi yetkinin birbirinden ayrı düşünülmesi yolunda önemli bir adım oldu. Ne papa krallara tümüyle boyun eğdirebildi, ne de krallar kiliseyi tümüyle denetim altında tutabildi; iki güç, sonraki yüzyıllar boyunca sınırlarını yeniden ve yeniden pazarlık edecekti.

Bugünle bağ — «Canossa'ya gitmeyeceğiz»

1872'de, Almanya'nın başbakanı Otto von Bismarck, Katolik kilisesinin etkisini sınırlamaya yönelik politikaları sırasında, Alman meclisinde «Canossa'ya gitmeyeceğiz; ne bedenen ne ruhen» dedi. «Canossa'ya gitmek», o günden beri Almancada, bir güce boyun eğmek, aşağılayıcı bir biçimde özür dilemek anlamında kullanılır. On birinci yüzyılın bir olayı, sekiz yüz yıl sonra, bir devlet ile bir din kurumu arasındaki bir çatışmanın simgesine dönüşmüştü. Kilise ile devlet arasındaki yetki sınırları üzerine tartışmalar, bugün de pek çok ülkede farklı biçimlerde sürüyor.

Birincil kaynak

IV. Heinrich, Ocak 1076'da Worms'ta topladığı piskoposlarla birlikte, papaya şu mektubu gönderdi. Thatcher ve McNeal'in 1905 tarihli İngilizce çevirisinden:

Henry, king not by usurpation, but by the holy ordination of God, to Hildebrand, not pope, but false monk. […] You have even threatened to take it away, as if we had received it from you, and as if the empire and kingdom were in your disposal and not in the disposal of God. Our Lord Jesus Christ has called us to the government of the empire, but he never called you to the rule of the church. […] I, Henry, king by the grace of God, with all my bishops, say unto you: "Come down, come down, and be accursed through all the ages."

Türkçesi: Gasp yoluyla değil, Tanrı'nın kutsal atamasıyla kral olan Heinrich'ten, papa değil, sahte keşiş olan Hildebrand'a. […] Sanki [krallığı] senden almışız gibi, sanki imparatorluk ve krallık Tanrı'nın değil senin elindeymiş gibi, onu bizden almakla bile tehdit ettin. Rabbimiz İsa Mesih bizi imparatorluğu yönetmeye çağırdı, ama seni hiçbir zaman kiliseyi yönetmeye çağırmadı. […] Ben, Tanrı'nın lütfuyla kral olan Heinrich, bütün piskoposlarımla birlikte sana diyorum ki: «İn, in, ve bütün çağlar boyunca lanetli ol.»

Kaynak: IV. Heinrich'in VII. Gregorius'a mektubu, 24 Ocak 1076; Oliver J. Thatcher ve Edgar Holmes McNeal (yay. ve çev.), A Source Book for Mediaeval History (New York: Charles Scribner's Sons, 1905), no. 75, s. 151–152; Internet Archive. Türkçesi, Thatcher ve McNeal'in İngilizcesinden bizim.

1. Heinrich, papaya neden «Gregorius» değil de «Hildebrand» diye sesleniyor? Bu hitap biçimi, onun papanın meşruiyeti hakkındaki görüşünü nasıl gösteriyor?
2. Heinrich, krallığını doğrudan Tanrı'dan aldığını vurguluyor. Bu iddia, Dictatus papae'deki «imparatorları görevden alma» yetkisiyle nasıl çatışıyor?
3. Heinrich mektubu «bütün piskoposlarımla birlikte» yazdığını söylüyor. Alman piskoposlarının kralın yanında yer alması, bu çatışmanın yalnızca papa ile kral arasında olmadığını nasıl gösteriyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Gerd Tellenbach (1936) — Yatırım Kavgası'nı, kilisenin «özgürlüğü» düşüncesi etrafında dönen bir dünya düzeni kavgası olarak yorumladı. Ona göre Gregorius, dünyevi ve ruhani düzen arasındaki ilişkiyi kökünden değiştirmek isteyen devrimci bir önderdi.
• Uta-Renate Blumenthal (1982) — Çatışmayı, dokuzuncu yüzyıldan on ikinci yüzyıla uzanan uzun bir kilise reformu sürecinin parçası olarak inceledi. Gregorius'u, bu sürecin tek başına yaratıcısı değil, önceki reformcuların başlattığı bir hareketin en keskin temsilcisi olarak gördü.
• H. E. J. Cowdrey (1998) — Gregorius'un hayatını ve düşüncesini, onun kendi mektuplarına dayanarak kapsamlı biçimde yeniden kurdu. Gregorius'un siyasal hedeflerinin, derin bir dinsel inançtan ve kilisenin arınmasına duyduğu bağlılıktan kaynaklandığını vurguladı.
• Johannes Fried (2012) — Canossa'nın yerleşik yorumuna karşı çıktı. Ona göre Canossa'daki buluşma, kralın aşağılanması değil, iki taraf arasında önceden hazırlanmış bir barış anlaşmasının töreniydi; sonraki kaynaklar ve tarihçiler, olayı bir boyun eğiş sahnesine dönüştürdü.

Bu tartışma, bir olayın anlamının zamanla nasıl değişebileceğini gösteriyor. Tellenbach, Gregorius'un yaptığını bir devrim olarak görür. Blumenthal, bu devrimi daha uzun bir sürecin içine yerleştirir. Cowdrey, Gregorius'un dinsel motivasyonlarını öne çıkarır. Bu görüşler arasındaki fark, Gregorius'a bir devrimci mi, bir reformcu mu, yoksa bir inanç adamı mı olarak bakıldığına bağlıdır. Fried ise, Canossa'nın kendisini, kaynakların ve sonraki yorumcuların yarattığı bir efsane olarak sorgular; onun görüşü, diğer araştırmacılar tarafından sert eleştirilere de uğramıştır.

Derine İn

Bu çatışmanın kaynakları, kendi başına bir inceleme konusudur. Dictatus papae, Gregorius'un resmî yazışmalarının kaydedildiği sicil defterinde, 1075 yılı kayıtlarının arasında yer alır. Ama bu metnin ne amaçla yazıldığı, bugün de tartışmalıdır: bir kilise hukuku derlemesinin başlıkları mı, papanın kişisel notları mı, yoksa bir siyasal bildiri mi? Kaynaklara dair görüşlerin nasıl değiştiğini de gösterir: 1905'te bu metni çeviren Thatcher ve McNeal, onu Gregorius'tan sonraya, 1090 dolaylarına tarihliyordu; yirminci yüzyılın başında sicil defterinin eleştirel edisyonu hazırlandıktan sonra, araştırmacıların çoğu metnin 1075'e ve Gregorius'un kendi çevresine ait olduğunu kabul etti.

Çatışma, yalnızca papa ile kral arasında değildi. Heinrich'in mektubu, Alman piskoposlarının önemli bir bölümünün kralın yanında olduğunu gösterir; bu piskoposlar, papanın kendi işlerine müdahalesinden rahatsızdı. Öte yandan, Heinrich'e karşı çıkan Sakson ve Güney Alman soyluları, papanın aforozunu kendi isyanlarını meşrulaştırmak için kullandı. Kuzey İtalya'da ise, Milano gibi kentlerde, reformcu din adamlarıyla birlikte hareket eden halk hareketleri, piskoposlara karşı ayaklandı. Yani bu çatışma, pek çok yerel çekişmenin büyük bir ideolojik savaşla birleşmesiydi.

Toskanalı Matilda'nın rolü de ayrıca dikkat çeker. Kuzey İtalya'nın en güçlü soylularından biri olan Matilda, Gregorius'un en sadık destekçisiydi; papa, Canossa'da onun kalesinde kalıyordu. Matilda, sonraki yıllarda Heinrich'in ordularına karşı savaştı ve topraklarının önemli bir bölümünü papalığa bıraktı. Bir kadının, Orta Çağ'ın en büyük siyasal çatışmalarından birinde bu kadar belirleyici bir rol oynaması, dönemin soylu kadınlarının güç olanaklarını gösterir.

Benzer çatışmalar, Avrupa'nın başka krallıklarında da yaşandı. İngiltere'de Canterbury başpiskoposu Anselmus, kral I. Henry ile piskoposların atanması konusunda uzun bir anlaşmazlığa düştü ve bir süre sürgünde yaşadı; 1107'de varılan bir uzlaşma, Worms Konkordatosu'na benzer bir çözüm getirdi. Fransa'da ise, krallar ile papalar arasındaki anlaşmazlık daha yumuşak geçti. Bu farklılıklar, Yatırım Kavgası'nın yalnızca Almanya'ya özgü olmadığını, ama en sert biçimini, kralın piskoposlara en çok dayandığı Almanya'da aldığını gösterir.

Son olarak, bu çatışmanın uzun vadeli sonuçları da tartışılır. Bazı tarihçiler, Yatırım Kavgası'nın, dinsel ve dünyevi yetkilerin birbirinden ayrılması düşüncesinin Avrupa'daki ilk büyük adımlarından biri olduğunu ileri sürer. Kilise, kendi hukukunu, kendi mahkemelerini ve kendi yönetim örgütünü geliştirdi; krallar da, yetkilerini dinsel olmayan, hukukî gerekçelerle tanımlamaya yöneldi. Başka tarihçiler ise, bu ayrımın çok daha sonraki yüzyıllarda tamamlandığını, on ikinci yüzyılda kilise ile devletin hâlâ iç içe olduğunu vurgular. Piskoposlar, Worms'tan sonra da krallara bağlı büyük toprak sahipleri olarak kaldı; papalar da, kendi topraklarını yöneten ve ordular toplayan hükümdarlara dönüştü. Çatışmanın asıl sonucu, belki de iki tarafın da kendi yetkisini yazılı hukuk ve kuramsal gerekçelerle savunmayı öğrenmesiydi. Bu yüzyılda Bologna'da yeniden incelenmeye başlanan Roma hukuku, bu tartışmalara yeni araçlar sağladı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Oliver J. Thatcher ve Edgar Holmes McNeal (yay. ve çev.), A Source Book for Mediaeval History (New York: Charles Scribner's Sons, 1905).
• Gerd Tellenbach, Libertas: Kirche und Weltordnung im Zeitalter des Investiturstreites (Stuttgart: W. Kohlhammer, 1936).
• Brian Tierney, The Crisis of Church and State, 1050–1300 (Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1964).
• Uta-Renate Blumenthal, Der Investiturstreit (Stuttgart: W. Kohlhammer, 1982).
• H. E. J. Cowdrey, Pope Gregory VII, 1073–1085 (Oxford: Clarendon Press, 1998).
• Johannes Fried, Canossa: Entlarvung einer Legende. Eine Streitschrift (Berlin: Akademie Verlag, 2012).

Arşiv ve kaynak

VII. Gregorius'un sicil defterinin özgün el yazması, Vatikan Arşivleri'nde korunur; Erich Caspar'ın hazırladığı eleştirel edisyonu, Monumenta Germaniae Historica dizisinde yayımlanmıştır. Thatcher ve McNeal'in 1905 tarihli kaynak kitabı, bu çatışmaya ait belgelerin İngilizce çevirilerini bir arada sunar. Canossa kalesinin kalıntıları, bugün İtalya'nın Reggio Emilia bölgesinde ziyaret edilebilir.

Açık sorular

• Dictatus papae ne amaçla yazıldı, ve Gregorius'un siyasal düşüncesini ne ölçüde yansıtır?
• Canossa'daki buluşma, bir aşağılanma mıydı, yoksa önceden hazırlanmış bir uzlaşma töreni mi?
• Yatırım Kavgası, Avrupa'da kilise ile devletin ayrılması sürecinde ne kadar belirleyici bir rol oynadı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Hildebrand, 1073'te hangi adla papa seçildi? A) II. Calixtus B) VII. Gregorius C) II. Urbanus D) III. Leo
2. (Hedef 2) Kilise görevlerinin parayla alınıp satılmasına ne ad verilir? A) Yatırım B) Aforoz C) Konkordato D) Simoni
3. (Hedef 1) IV. Heinrich, 1077'de papanın bulunduğu hangi kalenin önünde üç gün boyunca bağışlanma diledi? A) Canossa B) Worms C) Speyer D) Salerno
4. (Hedef 2) 1122'de papa ile Alman kralı arasındaki çatışmayı bir uzlaşmayla sona erdiren anlaşma hangisidir? A) Verdun Antlaşması B) Oppenheim Anlaşması C) Worms Konkordatosu D) Canossa Yemini
5. (Hedef 3) Canossa'daki buluşmanın bir aşağılanma değil, önceden hazırlanmış bir barış töreni olduğunu savunan tarihçi kimdir? A) Gerd Tellenbach B) Uta-Renate Blumenthal C) H. E. J. Cowdrey D) Johannes Fried

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Papa ile Alman kralı, piskoposları kimin atayacağı üzerine neden böylesine sert bir savaşa girdi, ve bu savaşı kim kazandı?» sorusunu tartış. Cevabında Dictatus papae'yi, Heinrich'in 1076 mektubunu, Gregorius'un Canossa raporunu ve Worms Konkordatosu'nu kullan; Tellenbach ile Fried'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Hildebrand, VII. Gregorius adını aldı.
2. D — Bu uygulamaya simoni denir.
3. A — Heinrich, Canossa kalesinin önünde bekledi.
4. C — Çatışma Worms Konkordatosu ile sona erdi.
5. D — Bu görüş Johannes Fried'e aittir.

Kapsamlı bir cevap, piskoposların hem kilisenin önderleri hem de kralların toprak ve asker sağlayan yöneticileri olduğunu, bu yüzden onları atama yetkisinin iki taraf için de yaşamsal olduğunu açıklar. Dictatus papae'nin papanın evrensel otorite iddiasını, Heinrich'in mektubunun ise kralın yetkisini doğrudan Tanrı'dan aldığı inancını gösterdiğini belirtir. Canossa'yı, bir aşağılanma ile bir siyasal kazanım arasında değerlendirir ve çatışmanın 1122'de Worms Konkordatosu'yla bir uzlaşmayla sona erdiğini anlatır. Güçlü bir yanıt, Tellenbach'ın devrim yorumunu Fried'in Canossa efsanesi eleştirisiyle karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Papalar ile krallar güç için çekişirken, Avrupa'nın kentlerinde ve piskoposluklarında, taştan dev yapılar yükselmeye başladı. On ikinci yüzyılın ortasından itibaren, Fransa'nın kuzeyinde doğan yeni bir mimari üslup, kiliselerin duvarlarını inceltip pencerelerini büyüttü ve yapıları daha önce görülmemiş yüksekliklere taşıdı. Sıradaki derste bu yapılara bakacağız: gotik katedraller hangi tekniklerle, kimlerin emeğiyle ve hangi paralarla inşa edildi, ve bir katedralin yapımı neden bazen yüz yıldan uzun sürdü?