Manastırlar bilgiyi nasıl korudu?

Öğrenme hedefleri

• Altıncı yüzyıldan dokuzuncu yüzyıla Batı'daki manastırların okuma, yazma ve kitap kopyalama işini nasıl örgütlediğini örneklerle anlatabileceksin.
• İtalya'dan Britanya'ya ve Frank krallığına uzanan manastır ağlarının kitapları nasıl dolaştırdığını ve çoğalttığını kaynaklarla açıklayabileceksin.
• Antik metinlerin bugüne ulaşmasında manastırların rolünü, bu rolün sınırlarını ve tarihçilerin farklı değerlendirmelerini karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — Roma'ya giden bir kitap

716 yılının haziran ayında, Kuzey İngiltere'deki Wearmouth ve Jarrow manastırlarının yaşlı başrahibi Ceolfrith, Roma'ya gitmek üzere yola çıktı. Yanında, papaya armağan olarak götürdüğü dev bir kitap vardı: Kutsal Kitap'ın tamamını tek bir ciltte toplayan bir nüsha. Bin sayfayı aşan bu kitabın ağırlığı otuz kilogramdan fazlaydı; onu yazmak için yüzlerce hayvan derisinden parşömen hazırlanmıştı. Ceolfrith, Roma'ya ulaşamadı. Aynı yılın eylül ayında, Galya'daki Langres kentinde öldü.

Kitap ise yoluna devam etti. Yüzyıllar sonra, İtalya'daki Monte Amiata manastırında ortaya çıktı; ilk sayfasındaki ithaf yazısı değiştirilmiş, adı başka birine atfedilmişti. Bilginler, on dokuzuncu yüzyılın sonunda, bu kitabın Ceolfrith'in yola çıkardığı nüsha olduğunu anladı. Bugün Codex Amiatinus adıyla Floransa'daki Laurenziana Kütüphanesi'nde korunuyor ve Latince Kutsal Kitap'ın bütün hâlinde günümüze ulaşan en eski nüshası sayılıyor. Kuzey İngiltere'nin bir kıyısında, Roma'nın yıkılışından iki yüzyıl sonra yazılan bu kitap, bir soruyu gündeme getirir. Bu bölümün sorusu şu: siyasal düzenin dağıldığı yüzyıllarda, keşiş toplulukları okuma yazmayı ve kitapları nasıl ayakta tuttu, ve Yunan ile Roma yazarlarının eserleri bu zincirin hangi halkalarında kurtuldu ya da kayboldu?

Bağlam — bir kural ve bir kütüphane

Manastır hayatı, dördüncü yüzyılda Mısır'ın ve Suriye'nin çöllerinde doğmuş, oradan Batı'ya yayılmıştı. Altıncı yüzyılın başında, İtalya'da yaşayan Nursialı Benedictus, keşişlerin ortak hayatını düzenleyen bir manastır kuralı yazdı. Benedictus'un Montecassino'da kurduğu topluluk için yazdığı bu kural, sonraki yüzyıllarda Batı'nın manastırlarının çoğunun temel metni oldu. Kurala göre keşişlerin günü, dua, el emeği ve okuma arasında bölünüyordu. Kuralın 48. bölümü, «tembelliğin ruhun düşmanı» olduğunu söyler ve keşişlerin her gün belirli saatlerde okumaya zaman ayırmasını ister; oruç dönemi olan Büyük Perhiz'in başında, her keşişe kütüphaneden bir kitap verilir ve keşiş onu baştan sona okur.

Bu kural, okumayı manastır hayatının zorunlu bir parçası yaptı. Okumak için kitap, kitap için de kopyalayan eller gerekiyordu. Aynı dönemde, Ravenna sarayında yıllarca devlet yazışmalarını yürütmüş olan Cassiodorus, İtalya'nın güneyindeki topraklarında, Vivarium adını verdiği bir manastır kurdu. Cassiodorus, keşişleri için hem dinsel hem de dünyevi bilimleri kapsayan bir okuma rehberi yazdı ve onlara kitap kopyalamayı özellikle öğütledi.

Gelişme — İrlanda'dan Northumbria'ya

Beşinci ve altıncı yüzyıllarda, Roma'nın hiç yönetmediği İrlanda'da, Hıristiyanlıkla birlikte güçlü bir manastır geleneği gelişti. İrlandalı keşişler, Latinceyi yabancı bir dil olarak öğrenmek zorundaydı; bu yüzden dilbilgisi kitaplarına ve dikkatli kopyalamaya büyük önem verdiler. Latinceyi anadili olarak konuşmayan okurlar için, kelimeleri birbirinden boşluklarla ayırmak gibi okumayı kolaylaştıran alışkanlıklar da bu çevrelerde yaygınlaştı. İrlandalı keşişler, sonraki yüzyıllarda Galya'da, İsviçre'de ve İtalya'da da manastırlar kurdu. İrlandalı keşiş Columba, 563 dolaylarında İskoçya kıyısındaki Iona adasında bir manastır kurdu. Iona'dan yola çıkan keşişler, Kuzey İngiltere'de Lindisfarne manastırını kurdu. Lindisfarne'da, sekizinci yüzyılın başında, İncillerin süslemeli bir nüshası hazırlandı; bu nüsha, bugün Londra'daki British Library'de korunuyor.

Kuzey İngiltere'deki öteki büyük manastır ağını ise, Roma'ya bağlı bir gelenek kurdu. Northumbrialı soylu Benedictus Biscop, 674'te Wearmouth'ta, 682'de de yakınındaki Jarrow'da iki manastır kurdu. Biscop, hayatı boyunca birçok kez Roma'ya gitti ve dönüşlerinde kitap getirdi.

Bu kütüphane, Beda'yı yetiştirdi. Yedi yaşında manastıra verilen ve ölümüne kadar Wearmouth–Jarrow topluluğunda yaşayan Beda, burada kutsal metinler üzerine yorumlar, zaman hesabı üzerine kitaplar ve İngiliz Halkının Kilise Tarihi'ni yazdı. Onun eserlerini yazabilmesi, Biscop'un ve Ceolfrith'in Roma'dan ve Galya'dan topladığı kitaplar sayesinde mümkün oldu. Manastırın skriptoryumu, yani kitapların kopyalandığı çalışma yeri, aynı zamanda Codex Amiatinus gibi büyük nüshaları üretebilecek bir ustalığa ulaşmıştı.

Dönüş noktası — Karolenj harfleri

Sekizinci yüzyılın sonunda, Şarlman'ın sarayı bu ağları yeni bir ölçekte birleştirdi. Northumbrialı bilgin Alcuin, York'taki okulun başındayken Şarlman'ın davetiyle Frank sarayına geçti; hayatının son yıllarında da Tours'daki Aziz Martinus manastırının başrahibi oldu. Şarlman'ın buyrukları, manastırlarda ve piskoposluklarda okulların açılmasını, kitapların doğru biçimde düzeltilmesini ve kopyalanmasını istiyordu. Bu dönemde Frank manastırlarının skriptoryumlarında, yeni, düzenli ve okunaklı bir yazı biçimi yaygınlaştı.

Bu işte yalnızca erkek manastırları çalışmadı. Paris yakınlarındaki Chelles gibi kadın manastırlarında da rahibeler, piskoposlar ve saray için kitaplar kopyaladı; bazı el yazmalarının sayfa kenarlarında, kopyalayan rahibelerin adları okunabilir. Kuzey İngiltere'de Whitby gibi, başında bir kadının bulunduğu çifte manastırlar da, Beda'nın anlattığına göre, piskopos yetiştiren birer eğitim merkeziydi. Kitapların korunması, erkeklerin ve kadınların birlikte taşıdığı bir emekti.

Antik Latin edebiyatının bugüne ulaşmasında, bu dokuzuncu yüzyıl kopyaları belirleyici bir rol oynadı. Pek çok klasik Latin yazarın eserlerinin elimizdeki en eski ve en önemli nüshaları, Karolenj dönemi skriptoryumlarında yapılmış kopyalardır. Bu yazarların eserleri, yüzyıllarca ya hiç kopyalanmamış ya da tek bir nüshada, bir kütüphanenin rafında beklemişti; bir Karolenj keşişi onu bulup kopyalamasaydı, bugün elimizde olmayacaktı.

Cevap — bir kural, bir ağ, bir ustalık

Manastırlar bilgiyi, bunu amaçladıkları için değil, kendi yaşam düzenlerinin bir parçası olarak korudu. Benedictus'un kuralı okumayı her keşişin görevi yaptı; Cassiodorus kopyalamayı bir ibadet olarak tanımladı. Biscop ve Ceolfrith gibi başrahipler, Roma'dan ve Galya'dan kitap getirerek Kuzey İngiltere'de büyük kütüphaneler kurdu. Bu kütüphaneler Beda gibi bilginleri yetiştirdi, ve Northumbria'nın bilginleri de Alcuin aracılığıyla Karolenj sarayına ulaştı. Karolenj skriptoryumları ise, yeni ve okunaklı bir yazıyla, antik Latin edebiyatının büyük bir bölümünü kopyalayarak geleceğe taşıdı. Bu koruma seçiciydi ve kayıplarla doluydu; ama siyasal düzenin çözüldüğü bir dünyada, kitapların kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlayan kalıcı kurumlar, manastırlardı.

Bugünle bağ — bir yazı, bir kütüphane

Bu satırları okurken kullandığınız küçük harflerin biçimi, dolaylı yoldan Karolenj skriptoryumlarından geliyor. İsviçre'deki St. Gallen manastırının kütüphanesi, sekizinci yüzyıldan beri aynı yerde bulunan binlerce el yazmasıyla, bugün UNESCO Dünya Mirası'nın bir parçası. Codex Amiatinus, 2018'de, yaklaşık on üç yüzyıl sonra ilk kez İngiltere'ye geri götürülerek British Library'deki bir sergide gösterildi. Bir kitabın yolculuğu, onun kendisi kadar uzun bir tarih taşıyabilir; Jarrow'dan Langres'e, oradan Monte Amiata'ya ve Floransa'ya uzanan bu yol da, Avrupa'nın manastırlarını birbirine bağlayan ağın bir izidir.

Birincil kaynak

Beda, Başrahiplerin Hayatları'nda, Ceolfrith'in Wearmouth ve Jarrow'daki yönetimini anlatırken manastırların kütüphanesine dair şunları yazar. Joseph Stevenson'ın 1841 tarihli Latince edisyonundan:

bibliothecam utriusque monasterii, quam Benedictus abbas magna coepit instantia, ipse non minori geminavit industria: ita ut tres pandectes novae translationis ad unum vetustae translationis, quem de Roma attulerat, ipse super adjungeret; quorum unum senex Romam rediens secum inter alia pro munere sumsit, duos utrique monasterio reliquit.

Türkçesi: [Ceolfrith,] başrahip Benedictus'un büyük bir gayretle kurmaya başladığı iki manastırın kütüphanesini, ondan aşağı kalmayan bir çabayla iki katına çıkardı. Öyle ki, [Benedictus'un] Roma'dan getirdiği eski çeviriden bir tam Kutsal Kitap nüshasının yanına, yeni çeviriden üç tam nüsha daha ekletti. Bunlardan birini, yaşlılığında Roma'ya dönerken, başka armağanlarla birlikte yanına aldı; ikisini iki manastıra bıraktı.

Kaynak: Beda, Historia abbatum, §15; Joseph Stevenson (yay.), Venerabilis Bedae opera historica minora (Londra: English Historical Society, 1841), s. 154–155; Internet Archive. Türkçesi, Latinceden bizim. «Pandekt», Kutsal Kitap'ın bütün bölümlerini tek ciltte toplayan nüshadır; «yeni çeviri», Hieronymus'un Latince çevirisidir.

1. Beda, Ceolfrith'in başarısını anlatırken neden kütüphaneye bu kadar yer ayırıyor? Bir manastırın itibarı için kitaplar neden önemliydi?
2. Üç büyük nüsha yazdırmak, bir manastır için ne kadar büyük bir yatırımdı? Parşömen, mürekkep ve kâtiplerin emeğini düşünerek tartış.
3. Beda'nın «Roma'ya armağan» olarak anlattığı nüsha, bugün Floransa'da. Bir kitabın yolculuğunu izlemek, bir tarihçiye hangi bilgileri verebilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Pierre Riché (1962) — Altıncı ve sekizinci yüzyıllar arasında Batı'daki eğitimin ve kültürün tarihini inceledi. Roma okullarının çöküşünden sonra, eğitimin giderek manastırlara ve piskoposluk okullarına kaydığını, bu kurumların Latince okuma yazmayı yeni bir dinsel amaçla sürdürdüğünü gösterdi.
• L. D. Reynolds ve N. G. Wilson (1968) — Yunan ve Latin edebiyatının antik çağdan Rönesans'a nasıl aktarıldığını izledi. Klasik metinlerin hayatta kalmasının, yüzyıllar boyunca tek bir nüshaya bağlı kalabilen kırılgan bir zincire dayandığını ve Karolenj dönemindeki kopyalama dalgasının bu zincirde belirleyici bir halka olduğunu vurguladı.
• Bernhard Bischoff (1979) — Latin yazısının tarihini, el yazmalarının harf biçimlerini, kısaltmalarını ve kopyalama alışkanlıklarını inceleyerek anlattı. Bir el yazmasının nerede ve ne zaman yazıldığını, yazısının ayrıntılarından belirlemenin yöntemlerini geliştirdi.
• Michelle P. Brown (2003) — Lindisfarne İncilleri'ni, yalnızca bir sanat eseri olarak değil, onu üreten topluluğun inancını, bilgisini ve Akdeniz'den İrlanda'ya uzanan bağlantılarını yansıtan bir belge olarak inceledi.

Bu tartışmada, manastırların rolüne farklı ölçeklerden bakılıyor. Riché, eğitimin bir kurumdan ötekine geçişini genel bir tablo içinde anlatır. Reynolds ve Wilson, tek tek metinlerin hayatta kalma yolculuğunu izler. Bischoff, bu yolculuğun izlerini el yazmalarının kendi harflerinde arar. Brown ise, tek bir kitabın, onu yapan insanların dünyasını nasıl yansıttığını gösterir. Bu yaklaşımlar birlikte, manastırlardaki kopyalamanın hem bir kurumsal düzen hem de bireysel bir emek olduğunu hatırlatır.

Derine İn

Bir el yazmasının yapımı, uzun ve pahalı bir süreçti. Parşömen, buzağı, koyun ya da keçi derisinin kireçli suda bekletilmesi, kıllarının kazınması, gerilip kurutulması ve inceltilmesiyle hazırlanırdı. Büyük bir kitap, yüzlerce hayvanın derisini gerektirebiliyordu; bu yüzden kitap yapımı, geniş toprakları ve sürüleri olan zengin manastırların işiydi. Kâtipler, kaz tüyünden kalemler ve meşe urlarından ya da isten yapılan mürekkeplerle yazıyordu. Bir kâtibin günde yazabileceği sayfa sayısı sınırlıydı; büyük bir kitabın kopyalanması aylar, hatta yıllar sürebiliyordu.

Kâtipler, bu emeğin izlerini bazen kitabın sonuna düştükleri kısa notlarda bıraktı. Bu notlara kolofon denir. Kolofonlarda kâtipler, adlarını, kitabı kimin için yazdıklarını, bazen de yorgunluklarını ya da soğuk bir odada çalışmanın güçlüğünü anlatır. Orta Çağ el yazmalarında sık rastlanan bir kalıp, yazmanın yalnızca üç parmakla yapıldığını, ama bütün bedeni yorduğunu söyler. Bu küçük notlar, kitap üretiminin arkasındaki insanları görünür kılar. Bazı kâtipler, okura kendileri için dua etmesini rica eder; bazıları da kitabı çalanı ya da zarar vereni lanetleyen sert sözler ekler. Bu lanetler, bir kitabın ne kadar değerli ve ne kadar korunmaya muhtaç görüldüğünü açıkça gösterir.

Manastırların koruduğu metinlerin kaderi, onların seçimlerine bağlıydı. Parşömen değerli olduğu için, artık okunmayan bir kitabın sayfaları kazınıp yeniden kullanılabiliyordu. Böyle iki kez yazılmış sayfalara palimpsest denir. Bu uygulama, bazı antik metinlerin kaybolmasına yol açtı; ama aynı zamanda, bazılarını da beklenmedik biçimde korudu. İtalyan bilgin Angelo Mai, 1819'da Vatikan Kütüphanesi'nde, Augustinus'un Mezmurlar üzerine yorumlarının altında, Cicero'nun kayıp sanılan Devlet Üzerine adlı eserinin büyük bir bölümünü buldu. Bugün, çok bantlı görüntüleme gibi yöntemler, kazınmış metinleri yeniden okunabilir kılıyor. Sina Dağı'ndaki Aziz Katerina Manastırı'nın kütüphanesinde son yıllarda yürütülen bir çalışma, bu yöntemle, farklı dillerde yazılmış ve daha önce okunamayan yüzlerce alt metni gün ışığına çıkardı. Kazıyarak yok etmek isteyen el, farkında olmadan, bir sonraki kuşağa gizli bir arşiv bırakmış oldu.

Manastır kütüphanelerinin büyüklüğü hakkında da bir fikir edinebiliyoruz, çünkü bazı manastırlar kitaplarının listesini tuttu. Dokuzuncu yüzyılın başında Konstanz Gölü'ndeki Reichenau manastırında hazırlanan bir katalog, yaklaşık dört yüz cilt sayar. Bu sayı bugün küçük görünebilir; ama her cildin elle yazıldığını ve bazı ciltlerin birden fazla eser içerdiğini düşünürsek, bir manastırın bu kadar kitabı bir araya getirmesi, onlarca yıllık bir çabanın sonucuydu. Bu kataloglar, bugün kaybolmuş olan eserlerin bir zamanlar nerede bulunduğunu da gösterir.

Son olarak, manastırlar yalnızca kitap koruyan yerler değil, aynı zamanda büyük toprak sahipleri, hastaneler, konuk evleri ve yerel ekonominin merkezleriydi. Bu zenginlik, onları hem kitap üretebilecek güce kavuşturuyor hem de saldırılara açık hâle getiriyordu. Sekizinci yüzyılın sonunda Lindisfarne'ın bir baskına uğraması, bu zenginliğin tehlikesini gösterdi. Kitapların hayatta kalması, onları koruyan kurumların hayatta kalmasına bağlıydı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Joseph Stevenson (yay.), Venerabilis Bedae opera historica minora (Londra: English Historical Society, 1841).
• J.-P. Migne (yay.), Patrologia Latina, cilt 70 (Paris: Migne, 1847).
• Pierre Riché, Éducation et culture dans l'Occident barbare, VIe–VIIIe siècles (Paris: Éditions du Seuil, 1962).
• L. D. Reynolds ve N. G. Wilson, Scribes and Scholars: A Guide to the Transmission of Greek and Latin Literature (Oxford: Clarendon Press, 1968).
• Bernhard Bischoff, Paläographie des römischen Altertums und des abendländischen Mittelalters (Berlin: Erich Schmidt, 1979).
• Michelle P. Brown, The Lindisfarne Gospels: Society, Spirituality and the Scribe (Londra: The British Library, 2003).

Arşiv ve kaynak

Stevenson'ın Beda edisyonu ve Migne'nin Patrologia Latina ciltleri Internet Archive'da bulunuyor. St. Gallen manastırının el yazmalarının büyük bölümü, «e-codices» adlı İsviçre sanal el yazması kütüphanesinde yüksek çözünürlüklü görüntülerle incelenebilir. Lindisfarne İncilleri'nin tamamı, British Library'nin dijital koleksiyonunda sayfa sayfa görülebilir.

Açık sorular

• Karolenj kâtipleri hangi antik metinleri kopyalamayı, hangilerini bırakmayı nasıl seçti?
• Manastır kütüphanelerindeki kayıpların ne kadarı savaşlara ve baskınlara, ne kadarı sessiz ihmale bağlıydı?
• İrlanda manastırlarının Latin kültürünün aktarımındaki rolü, ne ölçüde abartılmış ya da küçümsenmiştir?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Keşişlerin gününü dua, el emeği ve okuma arasında bölen ve Batı manastırlarının temel metni hâline gelen kuralı kim yazdı? A) Cassiodorus B) Nursialı Benedictus C) Beda D) Columba
2. (Hedef 2) Beda'ya göre Benedictus Biscop'un dördüncü Roma yolculuğundan getirdiği ilk şey neydi? A) Her türden sayısız kitap B) Bir papa mektubu C) Altın kaplar D) Bir mimar
3. (Hedef 2) Ceolfrith'in 716'da Roma'ya götürmek için yola çıktığı ve bugün Floransa'da korunan dev nüsha hangisidir? A) Lindisfarne İncilleri B) Codex Amiatinus C) Kells Kitabı D) Muvatta
4. (Hedef 1) Bugün kullandığımız küçük harflerin çoğunun kökeni sayılan yazı biçimi hangisidir? A) Runik yazı B) Gotik yazı C) Karolenj minüskülü D) Kapital yazı
5. (Hedef 3) Klasik metinlerin hayatta kalmasının kırılgan bir kopyalama zincirine bağlı olduğunu vurgulayan ve bu aktarımı antik çağdan Rönesans'a izleyen yazarlar kimdir? A) Pierre Riché B) Bernhard Bischoff C) Michelle P. Brown D) L. D. Reynolds ve N. G. Wilson

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Siyasal düzenin dağıldığı yüzyıllarda manastırlar bilgiyi nasıl korudu, ve bu koruma ne ölçüde seçiciydi?» sorusunu tartış. Cevabında Benedictus'un kuralını, Cassiodorus'un kâtiplere öğüdünü, Wearmouth–Jarrow kütüphanesini, Karolenj minüskülünü ve palimpsestleri kullan; Riché ile Reynolds ve Wilson'ın yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Kuralı Nursialı Benedictus yazdı.
2. A — Beda'ya göre ilk sırada «her türden sayısız kitap» vardı.
3. B — Bu nüsha Codex Amiatinus'tur.
4. C — Küçük harflerimizin kökeni Karolenj minüskülüdür.
5. D — Bu çalışma L. D. Reynolds ve N. G. Wilson'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, manastırların bilgiyi kendi yaşam düzenlerinin bir parçası olarak koruduğunu açıklar: Benedictus'un kuralı okumayı zorunlu kıldı, Cassiodorus kopyalamayı bir ibadet olarak tanımladı. Biscop ve Ceolfrith'in Roma'dan kitap getirerek büyük kütüphaneler kurduğunu, bu kütüphanelerin Beda'yı yetiştirdiğini ve bilginlerin Alcuin aracılığıyla Karolenj sarayına ulaştığını gösterir. Karolenj minüskülünün ve dokuzuncu yüzyıl kopyalarının antik Latin edebiyatının aktarımındaki rolünü belirtir. Güçlü bir yanıt, palimpsestler ve kopyalama seçimleri üzerinden bu korumanın seçici ve kayıplarla dolu olduğunu tartışır; Riché'nin kurumsal bakışını Reynolds ve Wilson'ın metin odaklı yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Manastırların zenginliği, onları kuzeyden gelen denizciler için çekici bir hedef hâline getirdi. 793'te Lindisfarne'a yapılan baskın, İskandinavya'dan gelen bu denizcilerin Batı Avrupa kıyılarında görünmeye başladığı bir dönemin simgesi oldu. Sıradaki derste bu denizcileri tanıyacağız: Vikingler kimdi, İskandinavya'dan neden bu kadar uzaklara, Britanya'dan Rusya'ya, İzlanda'dan Konstantinopolis'e kadar gittiler?