Şarlman bir imparatorluğu nasıl yeniden kurdu?

Öğrenme hedefleri

• Karolenj ailesinin saray başkâhyalığından krallığa, oradan imparatorluğa uzanan yükselişini ana tarihleriyle sıralayabileceksin.
• Şarlman'ın fetihlerini ve yönetim araçlarını, 800'deki taç giyme töreninin anlamıyla ilişkilendirerek kaynaklardan açıklayabileceksin.
• Şarlman'ın imparatorluğunun ne ölçüde «Roma» olduğuna dair çağdaş kaynakların ve tarihçilerin farklı yorumlarını karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — Aziz Petrus'ta bir Noel sabahı

25 Aralık 800 sabahı, Roma'daki Aziz Petrus Bazilikası'nda, Frank kralı Karl, sabah ayinine katılmak için dua ediyordu. Ayin sırasında Papa III. Leo, onun başına bir taç koydu. Kilisedeki Romalılar, Frank kaynaklarının aktardığına göre, bir ağızdan onu Tanrı tarafından taç giydirilmiş, barış getiren büyük imparator olarak alkışladı. Batı'da son imparatorun tahttan indirilmesinin üzerinden üç yüz yirmi dört yıl geçmişti. Şimdi bir Frank kralı, Roma'da, «imparator ve Augustus» unvanını alıyordu.

Tarihe «Büyük Karl», Latincesiyle Carolus Magnus, Türkçede ise Fransızcadan gelen adıyla Şarlman diye geçen bu hükümdarın biyografisini yazan Einhard'a göre, kral bu unvandan hiç hoşnut kalmamıştı; papanın niyetini önceden bilseydi, o gün kiliseye hiç girmeyeceğini söylemişti. Einhard'ın bu sözü bugün de tartışılır. Törenin kimin fikri olduğu sorusunun ötesinde, daha geniş bir mesele var. Bu bölümün sorusu şu: Frank krallığı, üç yüzyılı aşkın bir süredir Batı'da sahibi olmayan bir imparatorluk unvanını nasıl yeniden taşımaya başladı, ve bu imparatorluk gerçekten ne ölçüde «Roma»ydı?

Bağlam — saray başkâhyalarından krallara

Merovenj hanedanının kralları, yedinci yüzyıl boyunca güçlerini giderek sarayın yöneticilerine kaptırdı. Bu yöneticilere, Latincede maior domus, Türkçede saray başkâhyası denirdi. Başkâhyalar, kralın toprağını, ordusunu ve saray hizmetlilerini yönetiyor, krallar ise giderek törensel figürlere dönüşüyordu. Başkâhyalardan Charles Martel, 732'de Poitiers yakınlarında Endülüs'ten kuzeye ilerleyen bir Emevi ordusunu durdurdu ve Frank soyluları arasında büyük bir güç kazandı.

Onun oğlu Kısa Pippin, 751'de son bir adım attı. Papaya danışarak, son Merovenj kralını bir manastıra kapattı ve kendisini kral ilan ettirdi. 754'te Papa II. Stephanus, Pippin'i ve oğullarını kutsal yağla yağladı. Karşılığında Pippin, papayı İtalya'daki Lombard krallığına karşı korudu ve Lombardlardan aldığı toprakları papaya bıraktı. Böylece Frank kralları ile Roma piskoposları arasında, sonraki yüzyılları belirleyecek bir ittifak doğdu. Pippin 768'de öldüğünde, krallığı oğulları Karl ve Karlmann arasında paylaşıldı; Karlmann'ın 771'deki ölümünden sonra Karl, krallığın tek hâkimi oldu.

Gelişme — fetihler, yöneticiler, elçiler

Şarlman'ın kırk yılı aşan krallığı, neredeyse her yıl bir savaşla geçti. 774'te, papanın çağrısıyla İtalya'ya girdi, Lombard kralı Desiderius'u Pavia'da teslim aldı ve «Lombardların kralı» unvanını da kendi unvanlarına ekledi. Kuzeyde, putperest Saksonlara karşı otuz yılı aşan savaşlar yürüttü. Bu savaşlar, Frank egemenliğinin yanında Hıristiyanlığın da zorla kabul ettirilmesini içeriyordu; Saksonya için çıkarılan bir buyrultu, vaftizi reddetmeyi bile ölümle cezalandırıyordu. Doğuda Bavyera'yı krallığa kattı, Tuna boyundaki Avar kağanlığını yıktı. 778'de İspanya'ya yaptığı sefer ise başarısız oldu; dönüşte Pireneler'de artçı birliği pusuya düşürüldü.

Bu genişlikte bir krallığı yönetmek, yeni araçlar gerektiriyordu. Şarlman, bölgelere, onun adına yargı ve askerlik işlerini yürüten kontlar atadı. Kontları denetlemek için, genellikle bir din adamı ile bir soyludan oluşan ikili heyetler gönderdi; bunlara «efendinin elçileri», yani missi dominici denirdi. Buyruklarını, maddeler hâlinde yazılmış ve kapitüler adı verilen belgelerle yayımladı. Aachen'de, sıcak su kaynaklarının yanında, bir saray ve bir şapel yaptırdı; saray, hayatının son yıllarında krallığın asıl merkezi oldu.

Şarlman'ın gücü, Frank dünyasının dışında da tanındı. Konstantinopolis ile, Bağdat'taki Abbasi halifesiyle ve Endülüs'le elçiler gidip geldi.

Dönüş noktası — Roma'da bir dava ve bir taç

799'da Roma'da, papa III. Leo'ya karşı düşmanları bir saldırı düzenledi. Leo, Alplerin ötesine, Saksonya'daki Paderborn'a, Şarlman'ın yanına sığındı; aynı yılın sonunda Frank elçilerinin eşliğinde Roma'ya döndü. Şarlman ise 800 yılının sonbaharında Roma'ya geldi. Aralık ayında, papanın, kendisine yöneltilen suçlamalar karşısında bir yeminle kendini temize çıkardığı bir toplantıya başkanlık etti. İki gün sonra, Noel sabahı, taç giyme töreni yapıldı.

Taç giyme, Şarlman'ın gücünü ilk kez yaratmadı; o, Pireneler'den Elbe'ye uzanan toprakların zaten hâkimiydi. Tören, bu gücü, Roma'nın en saygın unvanıyla ve papanın kutsamasıyla taçlandırdı. Öte yandan sonraki yüzyıllara çözülmemiş bir mesele de bıraktı: imparatoru papa mı yapıyordu, yoksa papa yalnızca var olan bir gücü mü tanıyordu? Orta Çağ boyunca papalar ile imparatorlar arasındaki pek çok çatışma, bu sorunun farklı cevapları üzerine kurulacaktı.

Bu tören, Konstantinopolis'te bir meydan okuma olarak görüldü. Oradaki imparatorluk tahtında, o sırada, oğlunu tahttan indirip kendisi yönetimi üstlenmiş olan İrene oturuyordu. Bazı Batılı yazarlar, bir kadının imparatorluk makamında oturmasını, makamın «boş» sayılması için bir gerekçe olarak gördü. Konstantinopolis ise, Şarlman'ın imparatorluk unvanını ancak 812'de, uzun görüşmelerden sonra ve sınırlı bir biçimde tanıdı.

Cevap — bir unvan, bir ittifak, bir kişi

Şarlman'ın «yeniden kurduğu», Roma İmparatorluğu'nun kendisi değil, onun unvanı ve düşüncesiydi. Bu unvanı mümkün kılan, bir yüzyıl boyunca kurulan bir ittifaktı: Karolenj ailesi, papaların desteğiyle krallığı elde etmiş, karşılığında papaları korumuştu. 800'deki tören, bu ittifakın doruğuydu. Şarlman'ın imparatorluğu, Batı'nın büyük bölümünü bir yönetim altında birleştirdi, kilisenin ve Latince eğitimin yeniden örgütlenmesine önderlik etti. Ama Roma'nın düzenli vergisine, maaşlı ordusuna ve geniş memur kadrosuna sahip değildi. Onun gücü, büyük ölçüde hükümdarın kişisel otoritesine, soylulara dağıttığı topraklara ve kiliseyle kurduğu bağa dayanıyordu. Bu yüzden imparatorluk, onun ölümünden bir kuşak sonra bölündü: 843'te Verdun Antlaşması'yla, torunları arasında üçe ayrıldı.

Bugünle bağ — Aachen'de bir ödül

Şarlman, daha hayattayken, sarayında yazılmış bir övgü şiirinde «Avrupa'nın babası» diye anılmıştı. Bu unvan, bugün de siyasal bir anlam taşır. Aachen kenti, 1950'den beri, Avrupa'nın birliğine katkıda bulunduğu düşünülen kişilere «Karlspreis», yani Karl Ödülü veriyor. Bir erken Orta Çağ hükümdarının adı, iki bin yılın ortasında, Avrupa Birliği'nin simgelerinden birine dönüşmüş durumda. Ama bu imge, tarihçilerin uyardığı gibi, Şarlman'ın savaşlarını, zorla Hıristiyanlaştırmalarını ve imparatorluğunun kısa ömrünü gölgede bırakabilir.

Birincil kaynak

Şarlman'ın sarayında yetişmiş olan Einhard, imparatorun ölümünden sonra yazdığı Şarlman'ın Hayatı'nda, 800'deki Roma ziyaretini şöyle anlatır. A. J. Grant'in 1905 tarihli İngilizce çevirisinden:

He therefore came to Rome to restore the condition of the church, which was terribly disturbed, and spent the whole of the winter there. It was then that he received the title of Emperor and Augustus, which he so disliked at first that he affirmed that he would not have entered the church on that day—though it was the chief festival of the church—if he could have foreseen the design of the Pope. But when he had taken the title he bore very quietly the hostility that it caused and the indignation of the Roman emperors.

Türkçesi: Bu yüzden, çok karışık bir durumda olan kilisenin düzenini yeniden kurmak için Roma'ya geldi ve bütün kışı orada geçirdi. İmparator ve Augustus unvanını o zaman aldı; bu unvandan başlangıçta öyle hoşlanmadı ki, papanın niyetini önceden görebilseydi, kilisenin en büyük bayramı olmasına rağmen, o gün kiliseye girmeyeceğini söyledi. Ama unvanı aldıktan sonra, onun yol açtığı düşmanlığa ve Roma imparatorlarının öfkesine büyük bir sükûnetle katlandı.

Kaynak: Einhard, Vita Karoli Magni, 28; A. J. Grant (çev.), Early Lives of Charlemagne by Eginhard and the Monk of St Gall (Londra: De La More Press, 1905); Project Gutenberg. Türkçesi, Grant'in İngilizcesinden bizim. Einhard'ın «Roma imparatorları» dediği, Konstantinopolis'teki imparatorlardır.

1. Einhard, Şarlman'ın unvandan hoşlanmadığını söylüyor. Bir hükümdarın bir unvanı «istemeden» alması, onun hem alçakgönüllü hem de meşru görünmesine nasıl hizmet edebilir?
2. Einhard, Konstantinopolis'teki imparatorlara «Roma imparatorları» diyor. Bu adlandırma, Batı'da yeni bir imparatorun ortaya çıkışının neden bir sorun yarattığını nasıl gösteriyor?
3. Einhard'ın sözü doğruysa, taç giyme töreni kimin girişimiydi? Bu soru, papa ile imparator arasındaki güç ilişkisini nasıl etkiler?

Tarihçiler Tartışıyor

• Heinrich Fichtenau (1949) — Karolenj imparatorluğunun görkemli ideali ile gerçekteki yönetim olanakları arasındaki büyük farkı vurguladı. Ona göre imparatorluk, düzenli kurumlardan çok hükümdarın kişiliğine ve çevresindeki küçük bir seçkin gruba dayanıyordu; bu yüzden onun ölümünden sonra hızla çözüldü.
• Donald Bullough (1965) — Şarlman çağını yalnızca yazılı kaynaklarla değil, el yazmaları, sanat eserleri, mimari ve sikkelerle birlikte inceledi. Karolenj sarayının kültürel canlılığını, dönemin maddi kanıtlarıyla somutlaştırdı.
• Rosamond McKitterick (2008) — Şarlman hakkındaki bilgilerimizin büyük bölümünün, onun sarayında ve sonrasında belirli amaçlarla yazılmış metinlerden, özellikle Frank krallık yıllıklarından geldiğini gösterdi. Bu metinlerin, Şarlman'ın imgesini bilinçli olarak biçimlendirdiğini ve bir Frank kimliği kurmaya hizmet ettiğini savundu.
• Janet L. Nelson (2019) — Şarlman'ın hayatını, ailesi, danışmanları ve saray çevresiyle birlikte yeniden anlattı. Pek çok tarihçi gibi, 800'deki taç giymenin Einhard'ın ima ettiği gibi bir sürpriz olmadığını, papa ile kral arasında önceden yapılmış görüşmelerin ürünü olduğunu düşündü.

Bu tartışma, Şarlman'ın imgesinin ne kadarının onun kendi eylemlerinden, ne kadarının onu anlatan metinlerden geldiği sorusunu merkeze alıyor. McKitterick, kaynakların kendisinin bir yapıt olduğunu hatırlatır. Fichtenau, imparatorluğun gücünün sınırlarını gösterir. Bullough ve Nelson ise, bu sınırların içinde gerçekten yaşanan bir kültürel ve siyasal dünyayı somut ayrıntılarla canlandırır. Bu yüzden «Şarlman nasıl biriydi?» sorusu, her zaman «onu kim, hangi amaçla anlattı?» sorusuyla birlikte sorulmalıdır.

Derine İn

Şarlman'ın tarihinin kaynakları, kendi başına bir tartışma konusudur. En önemli anlatı kaynağı olan Frank krallık yıllıkları, olayları yıl yıl kaydeder; ama bu yıllıkların saray çevresinde yazıldığı ve bazı bölümlerinin sonradan, Frankların yenilgilerini yumuşatacak biçimde yeniden düzenlendiği bilinir. Örneğin 778'deki Pireneler yenilgisi, yıllıkların ilk biçiminde hiç anılmaz; yeniden düzenlenmiş biçiminde ise kısaca geçer. Einhard'ın biyografisi, Roma biyografi yazarı Suetonius'un imparator hayatlarını örnek alan bir yapıya sahiptir: Şarlman'ın bedeni, alışkanlıkları ve ailesi, bir Roma imparatorunun anlatıldığı bölümlerle aynı sırada anlatılır. Yani Einhard, Şarlman'ı Roma imparatorlarının dilinde anlatarak, onun imparatorluğunun Roma'yla sürekliliğini metnin biçimiyle de vurgular.

Taç giymenin anlamı da, kaynaklarda farklı anlatılır. Frank yıllıkları, törende Romalıların Şarlman'ı alkışladığını ve papanın ona, eski imparatorlara yapılan biçimde saygı gösterdiğini yazar. Papalık kayıtları ise, papanın tacı koymasını öne çıkarır. Lorsch manastırında tutulan yıllıklar, 801 kaydında, Yunanlılarda imparator adının artık kalmadığını ve bir kadının imparatorluk yetkisini elinde tuttuğunu, bu yüzden Batı'da bir imparator seçilmesinin uygun görüldüğünü yazar. Her kaynak, olayı kendi kurumunun bakış açısından anlatır: biri Frank kralını, öbürü papayı, üçüncüsü Konstantinopolis'teki boşluğu öne çıkarır.

Şarlman'ın imparatorluğunun ne kadar «Roma» olduğu sorusu, onun kendisinin kullandığı unvanlarda da görülür. Şarlman, taç giydikten sonra da «Frankların ve Lombardların kralı» unvanını kullanmayı sürdürdü; imparatorluk unvanını ise «Roma imparatorluğunu yöneten imparator» biçiminde kullandı. Yani o, kendini «Romalıların imparatoru» diye tanıtmaktan kaçındı; unvanı, Frank krallığının üzerine yerleştirdiği ek bir onur olarak taşıdı. Bu dikkatli dil, Konstantinopolis'le açık bir çatışmadan kaçınma isteğini de yansıtıyor olabilir. Şarlman'ın Konstantinopolis'e gönderdiği elçiler ve 812'de varılan uzlaşma da, iki imparatorluğun birbirini tümüyle yok saymaktan çok, sınırlı bir tanıma üzerinde anlaşmaya çalıştığını gösterir.

Karolenj yönetiminin gündelik işleyişi de kaynaklardan izlenebilir. Kapitülerler, kontlara ve missi'ye, adaletin nasıl dağıtılacağını, kiliselerin nasıl korunacağını, ölçü ve tartıların nasıl denetleneceğini, hatta kralın çiftliklerinde hangi sebzelerin yetiştirileceğini buyurur. Bu belgelerin ayrıntısı etkileyicidir; ama tarihçiler, bir buyruğun yazılmasının onun uygulandığı anlamına gelmediğini hatırlatır. Aynı buyrukların yıllar içinde tekrar tekrar çıkarılması, onların uygulanmasında güçlük çekildiğinin bir işareti olarak da okunabilir.

Son olarak, imparatorluğun sonu da onun doğası hakkında bilgi verir. Şarlman 814'te öldüğünde, yerine hayatta kalan tek meşru oğlu Dindar Louis geçti. Ama Louis'nin oğulları arasında, Frank geleneğine uygun olarak mirası paylaşma kavgaları çıktı. 843'teki Verdun Antlaşması, imparatorluğu üç parçaya böldü: batı parçası sonraki Fransa'nın, doğu parçası sonraki Almanya'nın çekirdeği oldu; aradaki şerit ise, yüzyıllar boyunca iki taraf arasında tartışmalı kaldı. İmparatorluk unvanı, bir süre daha Karolenjler arasında el değiştirdi; 962'de ise, bir Sakson kralı olan I. Otto'nun Roma'da taç giymesiyle yeni bir biçimde canlandı.

Uzman Notu

Temel literatür

• A. J. Grant (çev.), Early Lives of Charlemagne by Eginhard and the Monk of St Gall (Londra: De La More Press, 1905).
• Heinrich Fichtenau, Das karolingische Imperium: Soziale und geistige Problematik eines Großreiches (Zürih: Fretz & Wasmuth, 1949).
• Donald Bullough, The Age of Charlemagne (Londra: Elek Books, 1965).
• Rosamond McKitterick, Charlemagne: The Formation of a European Identity (Cambridge: Cambridge University Press, 2008).
• Janet L. Nelson, King and Emperor: A New Life of Charlemagne (Londra: Allen Lane, 2019).
• Georg Heinrich Pertz (yay.), Annales et chronica aevi Carolini, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores I (Hannover: Hahn, 1826).

Arşiv ve kaynak

Grant'in Einhard ve Notker çevirileri Project Gutenberg'de ücretsiz okunabilir. Frank krallık yıllıkları ile Lorsch yıllıklarının Latincesi, Pertz'in 1826'da yayımladığı ilk MGH cildinde bulunur ve dijital MGH sitesinde incelenebilir. Aachen'deki saray şapeli, bugün Aachen Katedrali'nin bir parçası olarak ayaktadır; 1978'de, Almanya'dan UNESCO listesine giren ilk yapı oldu.

Açık sorular

• 800'deki taç giyme töreni, papanın mı, Şarlman'ın mı, yoksa ikisinin birlikte yürüttüğü bir planın mı ürünüydü?
• Missi dominici ve kapitülerler, uygulamada ne ölçüde etkiliydi; yoksa bu belgeler daha çok bir idealin mi ifadesiydi?
• Şarlman'ın imparatorluğu, onun kişiliği olmadan ayakta kalabilir miydi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) 751'de son Merovenj kralını manastıra kapatıp kendini kral ilan ettiren Karolenj kimdir? A) Charles Martel B) Kısa Pippin C) Karlmann D) Dindar Louis
2. (Hedef 2) Şarlman'ın kontları denetlemek için bölgelere gönderdiği ikili heyetlere ne ad verilir? A) Maior domus B) Kapitüler C) Missi dominici D) Kontluk
3. (Hedef 2) Einhard'a göre Şarlman'a bir fil gönderen hükümdar kimdir? A) Harun Reşid B) İrene C) Desiderius D) III. Leo
4. (Hedef 1) Şarlman'ın imparatorluğunu torunları arasında üçe bölen antlaşma hangisidir? A) Pavia Antlaşması B) Aachen Antlaşması C) Paderborn Antlaşması D) Verdun Antlaşması
5. (Hedef 3) Şarlman hakkındaki bilgilerin büyük bölümünün, onun imgesini bilinçli olarak biçimlendiren saray metinlerinden geldiğini vurgulayan tarihçi kimdir? A) Heinrich Fichtenau B) Donald Bullough C) Rosamond McKitterick D) Janet L. Nelson

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Şarlman'ın 800'de taşımaya başladığı imparatorluk, ne ölçüde bir Roma imparatorluğuydu?» sorusunu tartış. Cevabında Karolenjler ile papalık arasındaki ittifakı, Einhard'ın taç giyme anlatısını, Şarlman'ın yönetim araçlarını ve Verdun Antlaşması'nı kullan; Fichtenau ile McKitterick'in ya da Einhard ile Lorsch yıllıklarının yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Kendini kral ilan ettiren Kısa Pippin'dir.
2. C — Bu heyetlere missi dominici denir.
3. A — Einhard'a göre fili Harun Reşid gönderdi.
4. D — İmparatorluk 843'te Verdun Antlaşması'yla bölündü.
5. C — Bu yaklaşım Rosamond McKitterick'e aittir.

Kapsamlı bir cevap, Şarlman'ın imparatorluk unvanını, Karolenj ailesi ile papalık arasında bir yüzyıl boyunca kurulan ittifakın doruğu olarak açıklar. Einhard'ın, Şarlman'ın unvandan hoşlanmadığı yönündeki sözünü, bir hükümdarı meşrulaştırmaya dönük bir anlatı olarak değerlendirir. Missi dominici ve kapitülerler gibi araçların, düzenli bir memur sınıfı olmayan bir krallıkta merkezi güçlendirme çabaları olduğunu gösterir. İmparatorluğun Roma'nın vergi, ordu ve bürokrasi düzenine sahip olmadığını ve Verdun'da bölündüğünü belirtir. Güçlü bir yanıt, Fichtenau'nun kişisel yönetim vurgusunu McKitterick'in kaynak eleştirisiyle ya da farklı kaynakların taç giymeyi farklı açıklamalarını karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Şarlman'ın sarayında Einhard gibi bilginler yetişebildiyse, bunun bir nedeni, kitapların yüzyıllar boyunca belirli yerlerde korunmuş olmasıydı. Frank krallığının ve Britanya'nın manastırları, Latince metinleri kopyalayan, okuma yazma öğreten ve kütüphaneler kuran merkezlerdi. Sıradaki derste bu kurumlara bakacağız: manastırlar nasıl bir yaşam düzeniyle örgütlendi, keşişler kitapları nasıl kopyaladı, ve antik dünyanın metinlerinden hangileri bu yolla bugüne ulaştı?