Franklar ve Chlodovech’in vaftizi

Öğrenme hedefleri

• Chlodovech'in küçük bir Frank topluluğunun kralı olmaktan Galya'nın büyük bölümünü yöneten bir krallığa uzanan yükselişini ana olaylarıyla sıralayabileceksin.
• Chlodovech'in Ariusçu değil Katolik Hıristiyanlığı seçmesinin, Galya'daki piskoposlar ve Romalı halk açısından ne anlama geldiğini kaynaklarla açıklayabileceksin.
• Vaftizin tarihine ve anlamına dair Tourslu Gregorius'un anlatısı ile çağdaş mektuplar arasındaki farkları ve tarihçilerin yorumlarını karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — törene gidemeyen bir piskopos

Bir Noel gecesi, Rhône kıyısındaki Vienne kentinde, piskopos Avitus, bir başka krallıkta yapılan bir töreni gözünün önüne getirmeye çalışıyordu. Avitus, Burgonya kralı Gundobad'ın topraklarında yaşıyordu; tören ise, kuzeyde, Frankların ülkesinde yapılıyordu. Frank kralı Chlodovech, o gece piskoposların elinden vaftiz olacaktı.

Avitus, törene katılamadı; ama birkaç gün sonra krala uzun bir mektup yazdı. Mektubunda, orada olmasa da sevince ortak olduğunu anlatır ve sahneyi hayal eder: pek çok piskoposun elleri, kralın bedenini hayat veren suya daldırıyordu; «halkların korktuğu baş», Tanrı'nın hizmetkârlarına eğiliyordu; miğferin altında uzatılmış saçlar, kutsal yağın miğferini giyiyordu. Bir piskoposun, başka bir kralın uyruğu olduğu hâlde, bir Frank kralının vaftizini bu kadar coşkuyla karşılaması, sıradan bir olay değildi. Bu bölümün sorusu şu: bir Frank kralının hangi kiliseye katıldığı, piskoposlar ve Galya'nın Romalı halkı için neden bu denli belirleyiciydi, ve bu seçim, Chlodovech'in kurduğu krallığın komşularından daha uzun yaşamasında nasıl bir rol oynadı?

Bağlam — Tournai'den Soissons'a

Franklar, üçüncü yüzyıldan beri Ren'in aşağı kıyılarında yaşayan toplulukların genel adıydı. Beşinci yüzyılın ortasında, bu topluluklardan birinin kralı olan Childerich, bugünkü Belçika'daki Tournai kentinden bölgeyi yönetiyordu. Childerich, Roma ordusuyla birlikte savaşmış bir önderdi. 1653'te Tournai'de bulunan mezarında, üzerinde onun adı ve portresi olan bir mühür yüzüğü, Roma altın paraları ve bir Roma komutanının giydiği türden bir pelerin iğnesi vardı. Bu buluntular, bir Frank kralının kendini aynı anda hem kendi halkının önderi hem de Roma dünyasının bir parçası olarak gördüğünü düşündürür.

Childerich 481 dolaylarında öldüğünde, oğlu Chlodovech genç yaşta tahta çıktı. Tourslu Gregorius'a göre, onun ilk büyük savaşı, kuzey Galya'da hâlâ bir Roma yönetimini sürdüren Syagrius'a karşıydı. Gregorius, Syagrius'u «Romalıların kralı» diye anar. Chlodovech onu yendi ve Soissons çevresindeki toprakları ele geçirdi. Bu savaşlarda Frank ordusu kiliseleri de yağmaladı; Gregorius'a göre, kral o sırada «henüz putperestlik yanılgısı içindeydi».

Gelişme — hangi Hıristiyanlık?

Beşinci yüzyılın sonunda Batı'daki yeni krallıkların çoğunun kralları Hıristiyandı; ama Vizigotlar, Doğu Gotları, Vandallar ve Burgonyalıların önemli bir kısmı, Hıristiyanlığın Ariusçu yorumunu, yani Aryanizmi benimsemişti. Bu kralların yönettiği Romalı halkın büyük çoğunluğu ve onların piskoposları ise, 325'teki İznik Konsili'nde tanımlanan Katolik inancına bağlıydı. Böylece bu krallıklarda, kralın ve onun savaşçılarının kilisesi ile halkın ve piskoposların kilisesi birbirinden ayrı duruyordu.

Frankların durumu farklıydı. Chlodovech'in halkının çoğu hâlâ eski tanrılarına bağlıydı; ama Frank sarayının çevresinde Ariusçuluk da vardı. Gregorius'a göre, Chlodovech'in kız kardeşlerinden Lanthechild, bir süre Ariusçu olmuş, kardeşinin vaftizinden sonra Katolik inancına geçmişti. Chlodovech'in eşi Klotilde ise, Burgonya kraliyet ailesinden gelen bir Katolikti. Yani Chlodovech'in önünde üç yol vardı: atalarının tanrılarına bağlı kalmak, çevresindeki kralların çoğu gibi Ariusçu olmak ya da Galya'daki piskoposların inancını benimsemek.

Gregorius'un anlatısına göre, Chlodovech üçüncü yolu seçti ve Reims piskoposu Remigius tarafından vaftiz edildi; ordusundan üç binden fazla kişi de onunla birlikte vaftiz oldu. Ama vaftizin ne zaman yapıldığı, tarihçiler arasında tartışmalıdır. Gregorius'un kronolojisi, onu 490'ların ortasına yerleştirir. Avitus'un mektubu ise, bazı araştırmacılara göre, daha geç bir tarihe, 508 dolaylarına işaret eder. Bu tarih farkı önemlidir: vaftiz 496'da olduysa, Chlodovech'in sonraki savaşlarına yön vermiş olabilir; 508'de olduysa, zaferlerinin sonucu olarak da okunabilir.

Dönüş noktası — Vouillé ve Tours

507'de Chlodovech, güneybatı Galya'yı yöneten Vizigot kralı II. Alarik'e karşı sefere çıktı. İki ordu, Poitiers yakınlarındaki Vouillé'de karşılaştı. Alarik savaşta öldü; Vizigotların Galya'daki topraklarının büyük bölümü Frankların eline geçti. Vizigot krallığının merkezi, bundan sonra İspanya'ya kaydı; Galya'da onlara yalnızca Akdeniz kıyısındaki dar bir şerit kaldı.

Gregorius'un anlatısında Vouillé, Katolik bir kralın Ariusçu bir krala karşı kazandığı bir zafer olarak sunulur. Ama bu savaşın siyasal nedenleri de vardı: iki krallık, Loire boyunca uzanan bir sınırı paylaşıyordu ve ikisi de Galya'da üstünlük arıyordu. Doğu Got kralı Theoderik, iki taraf arasında arabuluculuk yapmaya çalışmıştı. Chlodovech'in dinsel tercihi, bu siyasal rekabete yeni bir dil kazandırdı; Galya'nın güneyindeki Katolik piskoposlar ve Romalı halk için, Frank yönetimi, Ariusçu bir kralın yönetiminden daha kabul edilebilir görünüyordu.

Chlodovech, Tours'dan sonra Paris'i krallığının merkezi yaptı. 511'de, Orléans'ta, krallığının piskoposlarını bir konsilde topladı; bu konsil, kilise ile kral arasındaki ilişkiyi düzenleyen kararlar aldı. Aynı yıl Chlodovech öldü. Krallığı, Frank geleneğine uygun olarak, dört oğlu arasında paylaştırıldı.

Cevap — iki kiliseyi birleştiren kral

Chlodovech'in vaftizini önemli kılan, yalnızca bir kralın Hıristiyan olması değil, hangi Hıristiyanlığı seçtiğiydi. Ariusçu komşularından farklı olarak, Chlodovech, Galya'daki Romalı halkın ve onların piskoposlarının inancını benimsedi. Bu seçim, kral ile Romalı seçkinler arasında, öteki krallıklarda bulunmayan bir köprü kurdu. Piskoposlar, kentlerin fiilî önderleriydi; onların desteği, bir kralın Galya'yı yönetmesini kolaylaştırıyordu. Chlodovech, bu desteği Vouillé seferinde kullandı, Tours'da imparatorun tanımasıyla süsledi ve Orléans'ta bir konsil toplayarak kurumlaştırdı. Frank krallığının kalıcılığı, bu savaşçı gücü ile Roma'nın kilise ve kent düzenini birleştirebilmesinden geliyordu.

Bugünle bağ — Reims'ten bugüne

Chlodovech'in vaftizinin anısı, Orta Çağ boyunca Fransız krallığının kimliğinin bir parçası oldu. Fransa kralları, yüzyıllar boyunca Reims katedralinde taç giydi. «Chlodovech» adı, zamanla «Louis» biçimine dönüştü; on sekiz Fransız kralı bu adı taşıdı. 1996'da, vaftizin bin beş yüzüncü yıl dönümü sayılan yılda, Papa II. Ioannes Paulus'un Reims'i ziyareti, Fransa'da laiklik ve ulusal kimlik üzerine canlı bir kamuoyu tartışmasına yol açtı. Bir erken Orta Çağ töreni, on beş yüzyıl sonra da, bir ülkenin kendini nasıl tanımladığına dair bir tartışmanın konusu olabiliyordu.

Birincil kaynak

Vienne piskoposu Avitus, Chlodovech'in vaftizinden sonra krala yazdığı mektupta, kralın seçiminin anlamını şöyle yorumlar. Rudolf Peiper'in 1883 tarihli Latince edisyonundan:

Dum vobis eligitis, omnibus iudicatis; vestra fides nostra victoria est. […] Habetis bonorum auctores, voluistis esse meliorum. Respondetis proavis, quod regnatis in saeculo; instituistis posteris, ut regnetis in caelo. Gaudeat equidem Graecia principem legisse nostrum: sed non iam quae tanti muneris donum sola mereatur. Illustrat tuum quoque orbem claritas sua, et occiduis partibus in rege non novi iubaris lumen effulgurat.

Türkçesi: Kendiniz için seçerken, herkes için karar veriyorsunuz; sizin inancınız bizim zaferimizdir. […] İyi kişilerden geliyorsunuz; daha iyilerinin atası olmayı istediniz. Bu dünyada hüküm sürmekle atalarınıza layık oluyorsunuz; göklerde hüküm sürmeleri için de torunlarınıza yol açtınız. Yunan dünyası, bizim inancımıza bağlı bir hükümdar seçmiş olmakla sevinsin; ama artık bu büyük armağana layık olan yalnızca o değil. Sizin dünyanızı da kendi ışığı aydınlatıyor, ve batı ülkelerinde, bir kralın kişiliğinde, eski olmayan bir parıltının ışığı parlıyor.

Kaynak: Avitus, Mektuplar, 46; Rudolf Peiper (yay.), Alcimi Ecdicii Aviti Viennensis episcopi opera quae supersunt, Monumenta Germaniae Historica, Auctores Antiquissimi VI.2 (Berlin: Weidmann, 1883), s. 75; Internet Archive. Türkçesi, Latinceden bizim.

1. Avitus, «sizin inancınız bizim zaferimizdir» derken kimin adına konuşuyor? Kendisi Ariusçu bir kralın ülkesinde yaşayan bir Katolik piskopos olarak neyi kazanmayı umuyordu?
2. Avitus, Chlodovech'i Doğu'daki imparatorla karşılaştırıyor. Bu karşılaştırma, bir Frank kralına nasıl bir yer biçiyor?
3. Avitus'un mektubu, Gregorius'un seksen yıl sonra yazdığı anlatıdan farklı olarak, olayların çağdaşı bir tanıktır. Bu fark, vaftizin tarihini ve anlamını değerlendirirken neden önemlidir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Ian Wood (1985) — Gregorius'un Chlodovech anlatısının, olaylardan yaklaşık seksen yıl sonra ve belirli bir amaçla kurgulandığını gösterdi. Gregorius'un, Chlodovech'i ilk Hıristiyan imparator Constantinus'a benzeten bir kalıp kullandığını ve anlatının kronolojisinin güvenilir olmadığını ileri sürdü.
• Edward James (1988) — Frankları, yazılı kaynakları arkeolojik buluntularla birlikte okuyarak anlattı. Childerich'in mezarı gibi buluntuların, Frank krallarının Roma dünyasının simgelerini ve malzemelerini nasıl benimsediğini gösterdiğini vurguladı.
• William M. Daly (1994) — Chlodovech'in vaftizden önce ne ölçüde putperest olduğunu sorguladı. Kralın, Hıristiyanlığın hem Katolik hem Ariusçu biçimleriyle çevrili bir dünyada yetiştiğini, bu yüzden vaftizin ani bir dönüşümden çok bir tercih olduğunu savundu.
• Danuta Shanzer (1998) — Avitus'un mektubunu ayrıntılı biçimde yeniden inceledi ve vaftizin Gregorius'un önerdiği 490'ların ortasında değil, Vouillé'den sonra, 508 dolaylarında yapılmış olabileceğini ileri sürdü.

Bu tartışmanın merkezinde, Gregorius'un anlatısına ne kadar güvenebileceğimiz sorusu var. Wood ve Shanzer, çağdaş mektupları Gregorius'un sonraki anlatısıyla karşılaştırarak, onun kronolojisini ve dinsel kurgusunu sorgular. Daly, vaftizin arka planındaki dinsel çeşitliliği öne çıkarır. James ise, yazılı kaynakların ötesine geçerek, Frankların Roma dünyasıyla ilişkisini maddi kanıtlarla gösterir. Bu yaklaşımlar, Chlodovech'i ne tek başına bir «Fransa'nın kurucusu» ne de basit bir barbar savaşçı olarak görür; onu, Roma'nın mirasını kendi amaçları için kullanan, seçeneklerini tartan bir hükümdar olarak anlamaya çalışır. Tartışmanın açık kalan yanı, bu seçimin ne kadarının inanca, ne kadarının hesaba dayandığıdır.

Derine İn

Chlodovech'in hayatı hakkında bildiklerimizin büyük bölümü, tek bir yazara, Tourslu Gregorius'a dayanır. Gregorius, 538 dolaylarında Clermont'ta, eski bir Galyalı senatör ailesinde doğdu ve 573'te Tours piskoposu oldu. Frankların Tarihi'ni, Chlodovech'in ölümünden altmış yıldan uzun bir süre sonra yazdı. Onun Chlodovech'i, bir Katolik kral olarak Ariusçulara karşı savaşan, Aziz Martinus'a saygı gösteren ve Tanrı'nın desteğini kazanan bir kahramandır. Ama aynı Gregorius, Chlodovech'in hayatının son yıllarında, rakip Frank krallarını ve kendi akrabalarını hileyle ortadan kaldırdığını da çekinmeden anlatır ve bunları, Tanrı'nın ona verdiği başarının bir parçası olarak sunar. Bu çelişki, Gregorius'un gözünde Chlodovech'in ahlaki değil, dinsel bir ölçüyle değerlendirildiğini gösterir. Gregorius'un yazdığı dönemde Frank krallığı, Chlodovech'in torunları arasında süren iç savaşlarla sarsılıyordu; onun kurucu kralı idealleştirmesi, kendi çağının krallarına bir örnek gösterme çabası olarak da okunabilir.

Bu yüzden, Chlodovech'in döneminden kalan az sayıdaki çağdaş belge büyük bir değer taşır. Avitus'un mektubu, bunlardan biridir. Remigius'un, Chlodovech'in tahta çıkışından kısa süre sonra ona yazdığı ve Epistolae Austrasicae adlı mektup derlemesinde korunan bir mektup da vardır; bu mektupta piskopos, kralın «İkinci Belgica» eyaletinin yönetimini üstlendiğini duyduğunu yazar ve ona piskoposlara danışmasını öğütler. Remigius'un kullandığı dil, bir Roma eyaletinin yönetim dilidir: piskopos, genç putperest krala, bir Roma valisine yazar gibi yazmaktadır. Bu belgeler, Chlodovech'in dünyasının, Gregorius'un anlattığından daha çok Roma'nın kurumları ve kavramlarıyla örülü olduğunu düşündürür.

Frank krallığının kalıcılığının bir başka nedeni, hukuk alanında görülebilir. Chlodovech döneminde derlendiği genellikle kabul edilen Lex Salica, yani Salî Frankların yasası, Frankların geleneksel hukukunu Latince olarak yazıya geçirdi. Bu yasa, özellikle öldürme ve yaralama gibi suçlar için ödenecek tazminatları ayrıntılı biçimde sıralar. Yasa, Frankların kendi geleneklerini korurken, onları Roma'nın yazılı hukuk kültürünün diliyle ifade etmesiyle dikkat çeker. Aynı krallıkta Romalılar ise, kendi Roma hukuklarına göre yargılanmaya devam etti. Yasa, bir Romalının öldürülmesi için ödenecek tazminatı bir Frankınkinden daha düşük tutar; bu fark, iki topluluğun hukuken eşit sayılmadığını gösterir. Ama zamanla, evlilikler, ortak kilise ve ortak ordu hizmeti yoluyla, iki topluluk arasındaki çizgi bulanıklaştı; birkaç kuşak sonra kuzey Galya'da «Frank» adı, kökenden çok, krallığın özgür halkını anlatan bir ada dönüştü.

Son olarak, Chlodovech'in mirası, onun soyundan gelen Merovenj hanedanıyla iki buçuk yüzyıl sürdü. Krallığın oğullar arasında paylaştırılması geleneği, sonraki kuşaklarda sık sık iç savaşlara yol açtı; ama Frank krallığı, bu savaşlara rağmen, Batı'daki krallıklar arasında toprakları en geniş ve ömrü en uzun olanı oldu. Vizigot, Burgonya ve Doğu Got krallıkları altıncı yüzyıl boyunca ya Franklar ya da Bizans tarafından ortadan kaldırıldı. Frank krallığı ise, sekizinci yüzyılda yeni bir hanedanın, Karolenjlerin, elinde bir imparatorluğa dönüşecekti.

Uzman Notu

Temel literatür

• Ernest Brehaut (çev.), History of the Franks by Gregory, Bishop of Tours (New York: Columbia University Press, 1916).
• Rudolf Peiper (yay.), Alcimi Ecdicii Aviti Viennensis episcopi opera quae supersunt, MGH Auctores Antiquissimi VI.2 (Berlin: Weidmann, 1883).
• Ian Wood, «Gregory of Tours and Clovis», Revue belge de philologie et d'histoire 63 (1985): 249–272.
• Edward James, The Franks (Oxford: Basil Blackwell, 1988).
• William M. Daly, «Clovis: How Barbaric, How Pagan?», Speculum 69, no. 3 (1994): 619–664.
• Danuta Shanzer, «Dating the Baptism of Clovis: The Bishop of Vienne vs the Bishop of Tours», Early Medieval Europe 7, no. 1 (1998): 29–57.

Arşiv ve kaynak

Brehaut'un Gregorius çevirisi ve Peiper'in Avitus edisyonu Internet Archive'da bulunuyor; Monumenta Germaniae Historica'nın ciltleri, dijital MGH sitesinde de taranmış olarak incelenebilir. Childerich'in mezar buluntularının çoğu 1831'de Paris'teki bir hırsızlıkta kayboldu; kalan birkaç parça Fransa Ulusal Kütüphanesi'nin koleksiyonundadır.

Açık sorular

• Chlodovech hangi yıl vaftiz edildi, ve bu tarih, onun savaşlarını ve siyasetini yorumlamamızı nasıl değiştirir?
• Chlodovech'in Katolik inancını seçmesinde, eşinin etkisi, piskoposların desteği ve siyasal hesaplar ne ölçüde rol oynadı?
• Lex Salica'nın ilk biçimi ne zaman ve kimin eliyle yazıya geçirildi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Chlodovech'in babası Childerich'in mezarı 1653'te hangi kentte bulundu? A) Reims B) Soissons C) Tournai D) Paris
2. (Hedef 2) Chlodovech'in vaftizinden sonra ona «sizin inancınız bizim zaferimizdir» diye yazan piskopos kimdir? A) Remigius B) Avitus C) Tourslu Gregorius D) Martinus
3. (Hedef 1) Chlodovech'in 507'de II. Alarik'i yendiği savaş nerede yapıldı? A) Vouillé B) Soissons C) Orléans D) Tours
4. (Hedef 2) Gregorius'a göre Chlodovech, Tours'da hangi hükümdardan konsüllük ataması aldı? A) Theoderik B) Justinianus C) Gundobad D) Anastasius
5. (Hedef 3) Avitus'un mektubuna dayanarak vaftizin 508 dolaylarına tarihleyen araştırmacı kimdir? A) Ian Wood B) Edward James C) William M. Daly D) Danuta Shanzer

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Bir kralın hangi kiliseye katıldığı, Galya'nın geleceği için neden belirleyici oldu?» sorusunu tartış. Cevabında Ariusçu krallıklar ile Katolik halk arasındaki ayrılığı, Avitus'un mektubunu, Vouillé seferini ve Tours'daki konsüllük törenini kullan; Wood ile Shanzer'in ya da Daly ile James'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. C — Childerich'in mezarı Tournai'de bulundu.
2. B — Bu mektubu Vienne piskoposu Avitus yazdı.
3. A — Savaş Vouillé'de yapıldı.
4. D — Gregorius'a göre konsüllük ataması imparator Anastasius'tan geldi.
5. D — Bu görüş Danuta Shanzer'e aittir.

Kapsamlı bir cevap, beşinci yüzyıl sonunda Batı'daki krallıkların çoğunda Ariusçu krallar ile Katolik halk ve piskoposlar arasında bir ayrılık bulunduğunu açıklar. Chlodovech'in Katolik inancını seçmesinin, onu Galya'daki piskoposlar ve Romalı seçkinlerle aynı kiliseye bağladığını gösterir. Avitus'un mektubunu, bu seçimin Ariusçu bir krallıkta yaşayan Katolik bir piskopos için taşıdığı anlamın kanıtı olarak kullanır. Vouillé seferinin Gregorius tarafından dinsel bir savaş olarak sunulduğunu, Tours'daki törenin ise kralın imparatorluk simgelerine verdiği değeri gösterdiğini belirtir. Güçlü bir yanıt, Gregorius'un anlatısına yönelik Wood ve Shanzer eleştirilerini ve Daly'nin dinsel çeşitlilik vurgusunu tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Chlodovech'in kurduğu Merovenj hanedanı, iki yüzyıl içinde gücünü, sarayın yöneticilerine, yani saray başkâhyalarına kaptırdı. Bu başkâhyalardan biri olan Charles Martel'in torunu Şarlman, sekizinci yüzyılın sonunda Frank krallığını İtalya'dan Saksonya'ya uzanan bir güce dönüştürdü ve 800 yılının Noel gününde, Roma'da, papanın elinden imparatorluk tacını aldı. Bir sonraki bölümün konusu bu dönüşüm: Şarlman, üç yüzyıl önce Batı'da ortadan kalkmış bir imparatorluğu nasıl yeniden kurdu, ve bu imparatorluk ne ölçüde «Roma»ydı?