Roma sonrası Avrupa'da ne kaldı?

Öğrenme hedefleri

• Beşinci ve altıncı yüzyıllarda Batı Roma'nın hangi kurumlarının ortadan kalktığını, hangilerinin sürdüğünü örneklerle ayırt edebileceksin.
• Piskoposların, Latincenin ve Roma hukukunun yeni krallıklarda nasıl yaşamaya devam ettiğini kaynaklarla açıklayabileceksin.
• Roma sonrası Avrupa'yı süreklilik ya da kopuş olarak yorumlayan tarihçilerin yaklaşımlarını karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — tabutla yola çıkan bir eyalet

488 yılında, bugünkü Avusturya'nın Tuna kıyısındaki kasabalarında yaşayan insanlara bir emir geldi. İtalya'yı yöneten Odoakr, kardeşi Onoulfus aracılığıyla, Noricum eyaletindeki bütün Romalıların eşyalarını toplayıp İtalya'ya göç etmesini buyurdu. Romalıların Tuna boyunda beş yüz yıl önce kurduğu kasabalar, bir anda boşaltılacaktı.

Göç edenler arasında, birkaç yıl önce ölmüş bir keşişin öğrencileri de vardı. Bu keşiş, Severinus, ölmeden önce onlara bir gün bu topraklardan ayrılacaklarını ve kendi bedenini de yanlarında götürmelerini söylemişti. Öğrencilerinden Eugippius'un anlattığına göre, keşişler Severinus'un mezarını açtı, bedenini hazırlanmış bir tabuta koydu ve atların çektiği bir arabaya yükledi. Eyaletin halkı da onlarla birlikte yola çıktı. Uzun bir yolculuktan sonra tabut, Napoli yakınlarındaki bir manastıra yerleşti; Eugippius, Severinus'un hayatını orada yazdı.

Bu sahne, Roma'nın Batı'daki sonunu anlatan en dokunaklı tanıklıklardan biridir. Ama aynı zamanda bir soruyu da gündeme getirir: Roma'nın Batı'daki son imparatoru 476'da tahttan indirildiğinde, Avrupa'da Roma'dan geriye ne kaldı? Bu bölümün sorusu şu: Roma devleti Batı'da çözüldükten sonra, onun hangi parçaları ortadan kalktı, hangileri yeni krallıkların içinde yaşamaya devam etti?

Bağlam — bir imparatorluğun katmanları

Beşinci yüzyılın başında «Roma», Batı Avrupa'da yaşayan biri için birçok şey demekti. Roma, sınırlarda bekleyen ve maaşı devletçe ödenen bir orduydu. Toprak sahiplerinden düzenli olarak toplanan bir vergiydi. Her biri çevresindeki kırsal bölgeyi yöneten kentlerdi; bu kentlerin her birine civitas deniyordu. Roma, bütün imparatorlukta geçerli bir hukuktu, eğitimli insanların ortak dili olan Latinceydi. Dördüncü yüzyıldan beri de, her kentte bir piskoposun yönettiği bir kiliseydi.

Beşinci yüzyıl boyunca Batı'da, bu katmanların hepsi aynı anda sarsıldı. Vizigotlar Galya'nın güneyine ve İspanya'ya, Vandallar Kuzey Afrika'ya, Franklar Galya'nın kuzeyine yerleşti. İtalya önce Odoakr'ın, sonra 493'ten itibaren Doğu Got kralı Theoderik'in yönetimine geçti. Bu krallar, Roma imparatorunu çoğu zaman sözde tanıyor, ama kendi adlarına yönetiyordu. Önceki kursta gördüğümüz üzere, 476 çağdaşların gözünde büyük bir kırılma gibi görünmemişti. Asıl değişim, bu katmanların farklı hızlarda ve farklı bölgelerde birbirinden ayrılmasıyla yaşandı.

Gelişme — önce ordu, sonra vergi

Ortadan ilk kalkan katman, ordu oldu. Eugippius'un anlatısında, Tuna sınırındaki askerlerin maaşları artık gelmez; birlikler dağılır, sınır kasabaları kendi başlarının çaresine bakmak zorunda kalır. Bu, Roma'nın Tuna boyunca kurduğu savunma hattının, yani limesin, savunmasız kalması demekti. Sınırın ötesindeki Rugiler ve Alamanlar gibi topluluklar, kasabaları yağmalıyor ya da onlardan haraç alıyordu. Severinus'un bu dünyadaki rolü, bu yüzden çarpıcıdır: o, bir devlet görevlisi değildi, ama kasabalar arasında yiyecek dağıtıyor, esirlerin kurtarılması için Alaman kralıyla görüşüyor, halkı saldırılara karşı uyarıyordu. Devletin çekildiği yerde, bir din adamı, yönetimin işlerini üstlenmişti.

Vergi ise daha yavaş kayboldu. Theoderik İtalya'da, Vizigotlar İspanya'da Roma vergi sistemini uzun süre çalıştırdı. Ama Galya'nın kuzeyinde Frank kralları, toprak vergisini zamanla daha az ve daha düzensiz toplar oldu; savaşçılarını, vergiden ödenen maaşlarla değil, toprak ve ganimetle ödüllendirdiler. Devletin geliri azaldıkça, onun yollara, köprülere, su kemerlerine ve kent surlarına bakma gücü de azaldı.

Arkeoloji, bu değişimin gündelik hayattaki izlerini gösterir. Britanya'da, beşinci yüzyılın ilk yarısında, madeni para kullanımı, çömlekçi çarkıyla yapılan kaplar ve taş yapılar neredeyse tümüyle ortadan kalktı. Kuzey Galya'da ve Almanya'nın Ren kıyılarında da kentler küçüldü, villalar terk edildi. Ama İtalya'da, İspanya'nın ve Galya'nın güneyinde, kentler küçülse de yaşamayı sürdürdü. Aynı dönemde, Avrupa'nın bir bölgesinde neredeyse tümüyle kaybolan bir yaşam biçimi, başka bir bölgesinde yüzyıllarca devam edebiliyordu.

Dönüş noktası — kentler, piskoposlar, kitaplar

Kentlerin yaşamaya devam ettiği yerlerde, onların başında giderek daha çok piskoposlar vardı. Piskoposlar çoğu zaman eski senatör ailelerinden geliyordu; iyi eğitimli, zengin ve yerel toplumun saygısını kazanmış kişilerdi. Galyalı soylu Sidonius Apollinaris, bunun iyi bir örneğidir. Roma'da kent valiliği yapmış bu şair, 470'lerde Clermont piskoposu oldu ve kentini Vizigot kuşatmasına karşı savunanlar arasında yer aldı. Kent sonunda Vizigotlara bırakıldı; ama Sidonius, bir süre sürgünde kaldıktan sonra, yeni krallığın içinde piskoposluğunu sürdürdü.

Roma hukuku da yeni krallıklarda yaşamayı sürdürdü. Vizigot kralı II. Alarik, 506'da, Romalı tebaası için Roma hukukunun bir özetini hazırlattı. Bu derleme, sonraki yüzyıllarda Batı Avrupa'da Roma hukukunun en çok bilinen kaynaklarından biri oldu. İtalya'da ise, sarayını eski imparatorluk başkenti Ravenna'da kuran Theoderik, Gotlar ile Romalıların ayrı hukuklarla, ama aynı krallıkta yaşamasını sağlayan bir düzen kurdu. Senato Roma'da toplanmayı, konsüller her yıl atanmayı sürdürdü; Romalı soylular, kralın hizmetinde yüksek görevler aldı.

Cassiodorus'un kendisi de, bu dönemin bir başka sürekliliğini temsil eder. Hayatının sonunda, İtalya'nın güneyindeki topraklarında bir manastır kurdu ve keşişlerine eski kitapları kopyalamayı öğütledi. Roma'nın kültürel mirası, giderek daha çok kiliselerde ve manastırlarda korunacaktı.

Cevap — katman katman bir çözülme

Roma'dan geriye ne kaldığı, hangi katmana ve hangi bölgeye baktığımıza bağlıdır. Ordu ve sınır savunması, Batı'da ilk çöken katman oldu; Tuna boyunda askerler, maaşları gelmediğinde dağıldı. Vergi sistemi, bazı krallıklarda uzun süre işledi, bazılarında hızla zayıfladı. Buna karşılık kentlerin önemli bir bölümü, başlarında bir piskoposla yaşamayı sürdürdü. Latince, eğitimli bir azınlığın ve kilisenin dili olarak kaldı. Roma hukuku, yeni kralların derlemeleri içinde yaşadı. Yani Roma, bir anda yok olmadı; onun farklı parçaları, farklı hızlarda çözüldü ya da yeni sahiplerinin elinde dönüşerek devam etti.

Bugünle bağ — piskoposluk haritaları ve diller

Roma'nın Batı'daki mirası bugün de izlenebilir. İtalyanca, Fransızca, İspanyolca, Portekizce ve Rumence, Roma döneminde halkın konuştuğu Latinceden gelişti. Fransa'da ve İtalya'da pek çok piskoposluğun sınırı, yüzyıllar boyunca eski Roma civitaslarının sınırlarını izledi. Kıta Avrupası'nın medeni hukuk gelenekleri, Roma hukukunun sonraki yüzyıllarda yeniden incelenmesinden beslendi. Türkiye'nin 1926'da kabul ettiği Medeni Kanun da, İsviçre Medeni Kanunu'ndan alınmıştı ve bu gelenek içinde yer alıyordu. Roma devleti Batı'da on beş yüzyıl önce çözüldü, ama onun kurduğu bazı çerçeveler hâlâ gündelik hayatın içinde.

Birincil kaynak

Severinus'un öğrencisi Eugippius, 511 dolaylarında Napoli yakınlarındaki manastırında yazdığı Severinus'un Hayatı'nda, Tuna sınırındaki Roma askerlerinin sonunu şöyle anlatır. George W. Robinson'ın 1914 tarihli İngilizce çevirisinden:

So long as the Roman dominion lasted, soldiers were maintained in many towns at the public expense to guard the boundary wall. When this custom ceased, the squadrons of soldiers and the boundary wall were blotted out together. The troop at Batavis, however, held out. Some soldiers of this troop had gone to Italy to fetch the final pay to their comrades, and no one knew that the barbarians had slain them on the way.

Türkçesi: Roma egemenliği sürdüğü sürece, pek çok kasabada, sınır duvarını korumak için devlet giderleriyle askerler beslenirdi. Bu uygulama sona erince, asker birlikleri de sınır duvarı da birlikte silindi gitti. Ama Batavis'teki birlik direndi. Bu birliğin bazı askerleri, arkadaşlarına son maaşı getirmek için İtalya'ya gitmişti; ve hiç kimse, barbarların onları yolda öldürdüğünü bilmiyordu.

Kaynak: Eugippius, Vita Sancti Severini, bölüm 20; George W. Robinson (çev.), The Life of Saint Severinus (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1914), s. 69–70; Internet Archive. Türkçesi, Robinson'ın İngilizcesinden bizim. Batavis, bugünkü Almanya'nın Passau kentidir.

1. Eugippius, Roma ordusunun sonunu bir savaşla değil, maaşın kesilmesiyle anlatıyor. Bu anlatım, Roma'nın sınırdaki varlığının neye dayandığını nasıl gösteriyor?
2. Eugippius bir azizin hayatını yazıyordu; anlatının devamında Severinus, askerlerin öldüğünü mucizevi biçimde sezer. Azizlerin hayatları türünden bir metni tarihsel kanıt olarak kullanırken nelere dikkat etmeliyiz?
3. «Son maaş» ifadesi, askerlerin ve Eugippius'un gözünde Roma'nın sona erişinin nasıl bir olay olduğunu düşündürüyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Henri Pirenne (1937) — Germen krallıklarının Roma dünyasını yıkmadığını, Akdeniz'in birliğinin ve ekonomik hayatın yedinci yüzyıla kadar sürdüğünü savundu. Ona göre asıl kopuşu, Arap fetihlerinin Akdeniz ticaretini bölmesi yarattı.
• Patrick Geary (1988) — Frank dünyasının, Roma'nın dışından gelen bir yabancı dünya değil, Roma'nın kendi sınır siyasetinin ve askerî örgütlenmesinin bir ürünü olduğunu ileri sürdü. Merovenj krallığını, Roma ile Germen geleneklerinin iç içe geçtiği bir dönüşüm olarak anlattı.
• Michael McCormick (2001) — Gemilerin, yolcuların, elçilerin ve mektupların hareketini izleyerek, Akdeniz'deki iletişim ve ticaretin yedinci ve sekizinci yüzyıllarda en düşük noktasına indiğini, sonra yeniden canlandığını gösterdi. Pirenne'in sorusunu, çok daha geniş bir kanıt temeliyle yeniden ele aldı.
• Julia M. H. Smith (2005) — Roma sonrası Avrupa'yı, tek bir çöküş ya da süreklilik anlatısına indirgemeden, bölgeden bölgeye farklılaşan bir kültürel tarih olarak anlattı. Akrabalık, inanç, yazı ve güç ilişkilerindeki değişimleri, bu dönemin insanlarının kendi deneyimleri üzerinden inceledi.

Bu tartışma, «ne kaldı?» sorusunun nasıl sorulacağına dair. Pirenne ve McCormick, bir uygarlığın sürekliliğini ticaret ve iletişim ağları üzerinden ölçer. Geary, yeni krallıkların Roma'dan ne kadar beslendiğini sorar. Smith ise, tek bir ölçüt yerine, farklı bölgelerde ve farklı toplumsal gruplarda yaşanan çeşitli deneyimleri öne çıkarır. Bu yaklaşımlar birlikte düşünüldüğünde, Roma sonrası Avrupa'nın hem bir kayıp hem de bir yeniden yapılanma dönemi olduğu görülür.

Derine İn

Roma sonrası Avrupa'nın tarihini yazmak, kaynakların kendisi yüzünden zordur. Bu dönemde yazılı metinlerin sayısı azaldı, ve kalanların çoğu din adamlarının elinden çıktı. Eugippius'un metni bunun tipik bir örneğidir: bu bir tarih kitabı değil, bir azizin kutsallığını göstermek için yazılmış bir hayat anlatısıdır. Metin, Severinus'un kehanetlerini ve mucizelerini anlatır; ama bu anlatının arka planında, maaşı gelmeyen askerler, haraç isteyen Rugi kralları, yiyecek sıkıntısı çeken kasabalar ve sonunda boşaltılan bir eyalet vardır. Tarihçi, metnin dinsel amacını tanıyarak, onun arka planındaki bu sıradan ayrıntıları dikkatle ayıklar.

Bu yüzden arkeoloji, bu dönemin tarihinde büyük bir önem taşır. Kazılar, yazılı kaynakların söylemediği şeyleri gösterir: bir kentte hangi yapıların kullanılmaya devam ettiğini, hangi yapıların terk edildiğini ya da yağmalandığını, insanların hangi malları kullandığını ve bu malların nereden geldiğini. Örneğin Akdeniz'de üretilen şarap ve zeytinyağı küplerinin kıtanın iç kesimlerinde bulunması, ticaretin sürdüğünü; bu küplerin bir bölgede artık bulunmaması ise o bölgenin bu ağlardan koptuğunu gösterir. Mezarlarda bulunan eşyalar da, insanların kendilerini nasıl tanımladığına dair ipuçları verir; ama bir mezardaki bir takının, onu taşıyanın «Got» ya da «Romalı» olduğunu kesin olarak gösterip göstermediği, araştırmacılar arasında tartışmalıdır.

Paralar da bu sürekliliğin sessiz tanıklarıdır. Yeni krallar, altıncı yüzyılın ortalarına kadar altın paralarını çoğunlukla Konstantinopolis'teki imparatorun adıyla ve portresiyle bastı. Kendi adlarına altın para basmak, imparatorun ayrıcalığını çiğnemek sayılıyordu; Frank kralı I. Theudebert'in bunu yapması, Bizanslı tarihçi Procopius'un dikkatini çekmişti. Bir kralın, fiilen bağımsız olduğu hâlde, parasına başka bir hükümdarın yüzünü koyması, Roma'nın otoritesinin ve simgelerinin bu krallar için hâlâ ne kadar değerli olduğunu gösterir.

Bu dönemi anlamanın bir başka güçlüğü, kullandığımız kavramların kendisidir. «Barbar», «Germen», «Romalı» gibi sözcükler, kaynaklarda farklı anlamlarda ve çoğu zaman siyasal amaçlarla kullanılıyordu. Theoderik'in yazılarında «Got», çoğunlukla orduda hizmet eden kişiyi, «Romalı» ise sivil yönetimde ve hukukta yer alan kişiyi anlatıyordu; bu ayrım, soydan çok bir toplumsal rolü gösteriyordu. Zamanla bu ayrımlar da bulanıklaştı: Romalılar orduya katıldı, Gotlar Latince öğrendi, iki topluluk arasında evlilikler yapıldı.

Son olarak, «ne kaldı?» sorusu, bakış açımıza göre farklı cevaplar alır. Bir senatör ailesi için Roma'nın sonu, yüzyıllardır sahip olduğu toprakların ve ayrıcalıkların bir kısmını kaybetmek demek olabilirdi. Bir köylü için ise, vergi toplayıcısının yerine bir kralın ya da bir piskoposun adamının gelmesi, günlük hayatında pek az şey değiştirmiş olabilirdi. Öte yandan, kentte yaşayan bir zanaatkâr için, alıcılarının azalması ve uzak pazarlara ulaşan yolların güvensizleşmesi, işinin, kuşaktan kuşağa, yavaş yavaş küçülmesi anlamına gelebilirdi. Bu yüzden Roma sonrası Avrupa'nın tarihi, tek bir hikâye olarak değil, birbirinden farklı pek çok deneyimin toplamı olarak yazılmalıdır.

Uzman Notu

Temel literatür

• George W. Robinson (çev.), The Life of Saint Severinus by Eugippius (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1914).
• O. M. Dalton (çev.), The Letters of Sidonius, cilt II (Oxford: Clarendon Press, 1915).
• Thomas Hodgkin (çev.), The Letters of Cassiodorus (Londra: Henry Frowde, 1886).
• Patrick J. Geary, Before France and Germany: The Creation and Transformation of the Merovingian World (Oxford: Oxford University Press, 1988).
• Michael McCormick, Origins of the European Economy: Communications and Commerce, A.D. 300–900 (Cambridge: Cambridge University Press, 2001).
• Julia M. H. Smith, Europe after Rome: A New Cultural History 500–1000 (Oxford: Oxford University Press, 2005).

Arşiv ve kaynak

Bu dersteki üç çevirinin, Robinson'ın Eugippius'unun, Dalton'ın Sidonius'unun ve Hodgkin'in Cassiodorus'unun taranmış baskıları Internet Archive'dan indirilebilir. Sidonius'un ve Cassiodorus'un Latince metinleri, Monumenta Germaniae Historica dizisinin Auctores Antiquissimi bölümünde yayımlanmıştır. Tuna boyundaki Roma kasabalarının kalıntıları, bugün Avusturya'da ve Almanya'da açık hava müzelerinde görülebilir.

Açık sorular

• Batı Avrupa'da Roma'nın kaybolması, bir çöküş müydü, yoksa bir dönüşüm müydü, ve bu iki kavram birbirini dışlar mı?
• Mezarlardaki eşyalar, onları taşıyan insanların kimliği hakkında ne ölçüde bilgi verir?
• Frank krallığında toprak vergisinin ne zaman ve neden tümüyle kaybolduğu, kaynakların azlığı yüzünden hâlâ tartışmalıdır.

Mini sınav

1. (Hedef 1) Eugippius'a göre Tuna sınırındaki Roma askerî birlikleri neden dağıldı? A) Salgın hastalık yüzünden B) Maaşlarının ödenmesi kesildiği için C) İmparator onları geri çağırdığı için D) Kendi aralarında isyan çıkardıkları için
2. (Hedef 2) 470'lerde Clermont piskoposu olan ve kentini Vizigotlara karşı savunanlar arasında yer alan Galyalı soylu kimdir? A) Cassiodorus B) Eugippius C) Arbogast D) Sidonius Apollinaris
3. (Hedef 2) Cassiodorus'un hazırladığı yazı örneğine göre, bir Got ile bir Romalı arasındaki davaya kim bakacaktı? A) Yanına Romalı bir hukukçu alan Got kontu B) Yalnızca Romalı yargıçlar C) Kralın kendisi D) Piskopos
4. (Hedef 1) 506'da Romalı tebaası için Roma hukukunun bir özetini hazırlatan Vizigot kralı kimdir? A) Theoderik B) Odoakr C) II. Alarik D) Onoulfus
5. (Hedef 3) Akdeniz'in birliğinin yedinci yüzyıla kadar sürdüğünü ve asıl kopuşu Arap fetihlerinin yarattığını savunan tarihçi kimdir? A) Henri Pirenne B) Patrick Geary C) Michael McCormick D) Julia M. H. Smith

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Roma devleti Batı'da çözüldükten sonra, onun hangi parçaları ortadan kalktı, hangileri yaşamaya devam etti?» sorusunu tartış. Cevabında Batavis'teki askerleri, Sidonius'un Arbogast'a mektubunu, Theoderik'in hukuk düzenini ve arkeolojik kanıtları kullan; Pirenne ile McCormick'in ya da Geary ile Smith'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Eugippius'a göre askerlerin maaşı kesilince birlikler dağıldı.
2. D — Clermont piskoposu Sidonius Apollinaris'tir.
3. A — Got kontu, yanına Romalı bir hukukçu alarak karar verecekti.
4. C — Bu derlemeyi II. Alarik hazırlattı.
5. A — Bu tez Henri Pirenne'e aittir.

Kapsamlı bir cevap, Roma'nın Batı'da farklı katmanlardan oluştuğunu ve bu katmanların farklı hızlarda çözüldüğünü açıklar. Tuna sınırındaki birliklerin, maaşları kesildiğinde dağıldığını ve ordunun ilk kaybolan katman olduğunu gösterir. Piskoposların kentlerin önderliğini üstlendiğini, Latincenin eğitimli bir azınlığın dili olarak kaldığını ve Roma hukukunun yeni krallıklarda yaşadığını örneklerle anlatır. Arkeolojik kanıtların bölgeden bölgeye büyük farklar gösterdiğini belirtir. Güçlü bir yanıt, Pirenne'in ticarete dayanan süreklilik tezini McCormick'in iletişim verileriyle, ya da Geary'nin Roma–Frank sürekliliğini Smith'in bölgesel çeşitlilik vurgusuyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Batı'daki yeni krallıkların çoğu, Roma'nın mirasını devralmakla birlikte, onun Katolik kilisesiyle aynı inancı paylaşmıyordu: Gotlar ve Vandallar, Hıristiyanlığın Ariusçu yorumunu benimsemişti. Bu da, onlarla Katolik Romalı tebaaları arasında sürekli bir mesafe yaratıyordu. Kuzey Galya'daki Franklar ise, farklı bir yol izledi. Sıradaki derste bu yolu izleyeceğiz: Frank kralı Chlodovech'in Katolik vaftizi neden bu kadar önemliydi, ve bu tercih, Frank krallığının Roma sonrası Batı'nın en kalıcı gücü olmasına nasıl katkı sağladı?