Abbasi halifeliği neden zayıfladı?

Öğrenme hedefleri

• Abbasi halifeliğinin dokuzuncu yüzyılın ortasından onuncu yüzyılın ortasına kadar gücünü nasıl yitirdiğini, Samarra bunalımından Büveyhilerin Bağdat'a girişine uzanan olaylarla sıralayabileceksin.
• Halifeliğin zayıflamasında ordu, vergi ve eyalet yönetimi arasındaki ilişkiyi kaynaklardan örneklerle açıklayabileceksin.
• Büveyhi ve Selçuklu dönemlerinde halifenin rolüne dair araştırmacıların farklı değerlendirmelerini karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — günde beş bin dirhem

945 yılının sonunda, İran'ın dağlık Deylem bölgesinden gelen bir askerî önder, Ahmed b. Büveyh, ordusuyla Bağdat'a girdi. Halife Müstekfi onu sarayında karşıladı, ona bir onur kaftanı giydirdi ve «devletin güçlendiricisi» anlamına gelen Muizzüddevle unvanını verdi. Kardeşlerine de benzer unvanlar verildi; adları, halifenin adıyla birlikte paralara basıldı.

Ama bu törenin gerçek anlamı, birkaç hafta içinde ortaya çıktı. Tarihçi Suyuti'nin aktardığına göre Muizzüddevle, halifeyi gözetim altına aldı ve onun geçimi için günde beş bin dirhem ayırdı, «ve daha fazlasını değil». Bir buçuk yüzyıl önce Harun Reşid'in Bağdat'ı, Kuzey Afrika'dan Maveraünnehir'e kadar vergi toplayan bir imparatorluğun başkentiydi; şimdi halife, kendi sarayında bir askerî önderin ödeneğiyle yaşıyordu. Bu bölümün sorusu şu: dünyanın en zengin devletlerinden birinin başındaki halife, bu duruma nasıl düştü?

Bağlam — Mutasım'ın yeni ordusu

Abbasi devrimini Horasan'dan gelen ordular kazanmıştı ve ilk Abbasi halifeleri bu ordulara dayanıyordu. Ama Harun Reşid'in oğulları Emin ile Memun arasındaki iç savaş, bu eski orduyu parçaladı. Memun'un kardeşi Mutasım, 833'te halife olunca, kendine yeni ve yalnızca kendisine bağlı bir ordu kurdu. Bu ordunun çekirdeği, Orta Asya'dan satın alınmış ya da esir alınmış, sonra eğitilip azat edilen genç askerlerdi. Bu askerlere gulam denirdi; Arapça kaynaklar onları çoğunlukla «Türkler» diye anar. Suyuti'ye göre Mutasım, «Türkleri» divan görevlerine, yani devletin kayıt ve vergi dairelerine de yerleştiren ilk halifeydi.

Yeni ordu, Bağdat halkıyla sık sık çatıştı. Bunun üzerine Mutasım, 836'da sarayını ve ordusunu Dicle'nin yukarısında kurduğu yeni bir kente, Samarra'ya taşıdı. Samarra, askerî birlikler için ayrı mahallelerle planlanmış dev bir saray kentiydi. Halifenin kendi ordusu, artık onun en yakın çevresini oluşturuyordu. Bu, halifeye büyük bir güç sağlıyordu; ama aynı zamanda, bu ordunun komutanlarını halifenin kaderini belirleyebilecek bir konuma getiriyordu.

Gelişme — Samarra'da dokuz yıl

861'de Halife Mütevekkil, kendi komutanlarının bir kısmıyla ve oğlunun desteğiyle Samarra'daki sarayında öldürüldü. Bu olay, «Samarra bunalımı» diye anılan bir dönemi başlattı. Sonraki dokuz yılda, dört halife birbiri ardına tahta çıktı ve indirildi. Halifeleri artık ordunun komutanları seçiyor ve deviriyordu; halifeler ise, komutanları birbirine karşı oynatarak ayakta kalmaya çalışıyordu.

Bu bunalımın merkezinde para vardı. Askerlerin maaşları devletin en büyük gideriydi, ve hazine boşaldıkça ordunun tehdidi büyüyordu. Suyuti'nin anlattığı bir olay, bunu açıkça gösterir.

Aynı yıllarda, eyaletler de birer birer merkezden uzaklaşıyordu. Horasan'da Tahiriler, sonra Saffariler ve Samaniler; Mısır'da Tolunoğulları; Kuzey Afrika'da Ağlebiler, halifeye bağlılıklarını sözde koruyarak kendi hanedanlarını kurdu. Bu hanedanlar, halifenin adını hutbede okutmaya, yani Cuma namazındaki hutbede onun adını anmaya devam ediyordu; ama vergilerin büyük bölümünü kendileri topluyor ve harcıyordu. Güney Irak'ta ise, 869'da başlayan ve on dört yıl süren Zenc ayaklanması, halifeliğin en verimli topraklarını harap etti.

892'de saray yeniden Bağdat'a döndü; aynı yıl halife olan Mutadid, bir süre merkezî gücü toparladı. Ama bu toparlanma kısa sürdü. Muktedir'in 908'den 932'ye kadar süren uzun halifeliğinde, vezirler sık sık değişti, hazine borçlandı ve ordu yeniden sarayın üzerinde bir tehdit oldu. 930'da, Bahreyn'deki Karmatiler hac mevsiminde Mekke'ye saldırdı ve Kâbe'deki Hacerü'l-Esved'i yerinden söküp götürdü; taş, ancak yirmi yılı aşkın bir süre sonra geri verildi. Halife, hac yolunu bile koruyamıyordu.

Bu yıllarda bazı yöneticiler, bunalımı maliye yoluyla aşmaya çalıştı. Vezir Ali b. İsa gibi kâtipler, saray giderlerini kısmaya, maaş listelerini ayıklamaya ve vergi gelirlerini düzenli biçimde kaydetmeye uğraştı. Ama bu çabalar, ödeneklerinin kısılmasını istemeyen saray çevresinin ve komutanların direnciyle karşılaştı; vezirler, çoğu zaman birkaç ay ya da birkaç yıl içinde görevden alındı, bazen de mallarına el konuldu. Vezirlik, gelir bulabilen herkesin satın almaya çalıştığı bir makama dönüştü. Muktedir, 932'de kendi komutanlarıyla girdiği bir çatışmada öldü.

Dönüş noktası — emirlerin emiri

936'da halife Razi, çaresiz bir adım attı. Vasıt valisi Muhammed b. Râik'i, yani İbn Râik'i, «emîrü'l-ümerâ», yani «emirlerin emiri» ilan etti. Bu unvanla İbn Râik, ordunun komutanlığını, vergilerin yönetimini ve bütün eyaletlerin idaresini devraldı. Onun adı da, halifenin adıyla birlikte hutbelerde okunacaktı. Halifenin veziri makamında kaldı, ama bütün yetkilerini yitirdi.

Emîrü'l-ümerâlık, sonraki dokuz yılda birkaç kez el değiştirdi. Sonunda, Fars'ta Şiraz'ı merkez edinmiş olan Büveyhoğulları, 945'te Bağdat'a girdi. Büveyhiler Şii eğilimli bir hanedandı; ama Sünni Abbasi halifeliğini kaldırmadılar. Sünni çoğunluğun yaşadığı Irak'ta, halifenin varlığı, onların yönetimine bir meşruiyet sağlıyordu. Muizzüddevle, 946'da Müstekfi'yi tahttan indirdi, ama yerine yine bir Abbasi halifesi geçirdi. Deylemli askerlerine maaş yerine Irak'taki toprakların vergi gelirlerini dağıttı; böylece halifenin elinde, kendi sarayının ödeneğinden başka düzenli bir gelir kalmadı. Bağdat'ın yönetimi, Büveyhi emirinin kâtiplerine geçti; halife ise hutbede adı okunan, unvan dağıtan ve Sünni kadıların atamalarını onaylayan bir makam olarak kaldı.

Cevap — ordu, para ve toprak

Abbasi halifeliğini zayıflatan, tek bir yenilgi ya da tek bir kötü halife değildi. Halifeler, iç savaştan sonra kendilerine bağlı yeni bir ordu kurdular; ama bu ordunun maaşını ödeyebilmek için sürekli ve büyük bir gelire ihtiyaç duydular. Eyaletler yerel hanedanlara geçtikçe ve Irak'ın tarım toprakları savaşlar ve ayaklanmalarla harap oldukça, bu gelir azaldı. Maaşları ödenmeyen ordu, halifeleri tahttan indirebilen bir güce dönüştü. Sonunda halifeler, vergilerin ve ordunun yönetimini, onları ödeyebilecek bir askerî önderin eline bırakmak zorunda kaldı. Halifelik, siyasal bir güç olmaktan çıkıp bir meşruiyet kaynağına dönüştü. Bu dönüşüm bir anda değil, yaklaşık bir yüzyıl içinde, her biri bir öncekinin açtığı yoldan ilerleyen adımlarla gerçekleşti: Samarra'daki ordu, boşalan hazine, kopan eyaletler ve sonunda emirlerin emiri.

Bugünle bağ — güç ile meşruiyet

Halifelik, Bağdat'tan sonra da uzun bir tarih yaşadı: Memlükler Kahire'de bir Abbasi soyunu halife olarak yaşattı, sonraki yüzyıllarda Osmanlı padişahları da halife unvanını kullandı. Türkiye Büyük Millet Meclisi, 3 Mart 1924'te halifeliği kaldırdı. Ama onuncu yüzyıl Bağdat'ının dersi bugün de geçerliliğini koruyor: bir makamın taşıdığı meşruiyet ile onu elinde tutanın gerçek gücü, her zaman aynı yerde bulunmaz. Törenler, unvanlar ve simgeler, onların arkasındaki güç el değiştirdikten sonra da uzun süre yaşayabilir.

Birincil kaynak

Büveyhi hükümdarlarının sarayında görev yapmış tarihçi Miskeveyh, Tecâribü'l-Ümem, yani «Milletlerin Deneyimleri» adlı eserinde, İbn Râik'in 936'da Bağdat'a gelişini ve bunun sonuçlarını anlatır. H. F. Amedroz ve D. S. Margoliouth'un 1921 tarihli İngilizce çevirisinden:

From this time the power of the viziers ceased. The vizier no longer had control of the provinces, the bureaux or the departments; he had merely the title vizier, and the right of appearing on ceremonial days at the Palace in black with sword and belt. But he stood there in silence. Ibn Ra'iq and his secretary had control of the whole business of state, and the same has been the case with all who have held the Princeship from the time of Ibn Ra'iq to this date. […] The old Treasuries ceased to exist.

Türkçesi: Bu andan itibaren vezirlerin gücü sona erdi. Vezir artık eyaletleri, divanları ya da daireleri yönetmiyordu; elinde yalnızca vezir unvanı ve tören günlerinde sarayda siyahlar içinde, kılıcı ve kuşağıyla görünme hakkı vardı. Ama orada sessizce dururdu. Devletin bütün işlerini İbn Râik ve kâtibi yönetiyordu; İbn Râik'in zamanından bugüne kadar bu emirlik makamını tutan herkes için de durum aynı olmuştur. […] Eski hazineler ortadan kalktı.

Kaynak: Miskeveyh, Tecâribü'l-Ümem; H. F. Amedroz ve D. S. Margoliouth (yay. ve çev.), The Eclipse of the 'Abbasid Caliphate, cilt IV (Oxford: Basil Blackwell, 1921), s. 395–396; Internet Archive. Türkçesi, Amedroz ve Margoliouth'un İngilizcesinden bizim.

1. Miskeveyh, vezirin gücünü yitirişini hangi somut ayrıntılarla anlatıyor? Tören günlerinde «sessizce duran» vezir imgesi, yeni düzen hakkında ne söylüyor?
2. Miskeveyh, «bugüne kadar» diyerek kendi zamanındaki Büveyhi emirlerini de bu düzenin parçası sayıyor. Büveyhilerin hizmetinde çalışmış bir yazarın bu tanıklığını nasıl değerlendirmeliyiz?
3. «Eski hazineler ortadan kalktı» cümlesi, halifenin gücünü yitirmesinde maliyenin yerini nasıl gösteriyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Heribert Busse (1969) — Büveyhi döneminde halife ile Büveyhi hükümdarları arasındaki ilişkiyi inceledi. Büveyhilerin, halifeyi korurken bir yandan da eski İran krallık geleneğinden gelen unvanlar ve törenlerle kendi hükümdarlıklarını tanımladığını gösterdi.
• Roy Mottahedeh (1980) — Büveyhi toplumunu, ordunun, kâtiplerin ve kent halkının birbirine yeminler, iyilikler ve karşılıklı yükümlülüklerle bağlandığı bir ilişkiler ağı olarak anlattı. Ona göre bu dönemde siyasal düzen, merkezî bir devletten çok, bu kişisel bağlılık bağlarıyla ayakta duruyordu.
• Matthew S. Gordon (2001) — Samarra ordusunu, yalnızca halifeliği çökerten bir dış güç olarak değil, kendi aile bağları, çıkarları ve siyasal hedefleri olan bir toplumsal grup olarak inceledi. Samarra bunalımını, bu grubun saray siyasetine katılma biçimi olarak yorumladı.
• Eric J. Hanne (2007) — Büveyhi ve Selçuklu dönemlerinde halifelerin tümüyle güçsüz olmadığını savundu. Halifelerin, askerî önderler arasındaki rekabetten yararlanarak, unvan verme ve meşruiyet sağlama yetkileri üzerinden etkili bir siyasal rol oynamaya devam ettiğini ileri sürdü.

Bu tartışma, «zayıflama» sözcüğünün kendisini sorguluyor. Eski tarih yazımı, onuncu yüzyılı büyük ölçüde bir çöküş dönemi olarak anlattı. Gordon, bu çöküşün baş sorumlusu sayılan askerlere, kendi bakış açılarından bakar. Mottahedeh ve Busse, merkezî devletin dağıldığı bir dönemde bile toplumu bir arada tutan bağları ve meşruiyet biçimlerini gösterir. Hanne ise halifenin kaybettiği güç ile koruduğu güç arasındaki ayrımı vurgular.

Derine İn

Halifeliğin zayıflamasının belki de en az görünen, ama en belirleyici yanı, toprağın ve vergilerin yönetimindeki değişimdir. Abbasi devletinin gelirlerinin büyük bölümü, Irak'ın Sevad denilen verimli ovasından geliyordu. Bu ovanın verimliliği, Dicle ve Fırat'tan beslenen, sürekli bakım isteyen geniş bir kanal ağına bağlıydı. Dokuzuncu ve onuncu yüzyıllardaki iç savaşlar, Zenc ayaklanması ve sık sık değişen yönetimler, bu kanalların bakımını aksattı. Kanallar tıkandıkça tarlalar çoraklaştı, ve vergi gelirleri azaldı. Ordunun maaşları ise aynı kalıyor, hatta artıyordu.

Bu açığı kapatmak için, halifeler ve onların ardından gelen emirler, giderek daha çok ikta sistemine başvurdu. İkta, bir askere ya da komutana, maaşının yerine, belirli bir toprağın vergi gelirini toplama hakkının verilmesiydi. Bu yöntem, hazinenin nakit sıkıntısını hafifletiyordu; ama aynı zamanda, vergiyi toplayan ile onu harcayan arasındaki merkezî denetimi ortadan kaldırıyordu. İkta sahibi, çoğu zaman topraktan en kısa sürede en çok geliri elde etmeye çalışıyor, uzun vadeli bakımla ilgilenmiyordu. Büveyhiler döneminde yaygınlaşan bu sistem, sonraki yüzyıllarda Selçuklular ve onların ardılları tarafından da farklı biçimlerde sürdürüldü.

Halifenin meşruiyet sağlama işlevi, Büveyhilerden sonra da sürdü. 1055'te Bağdat'a giren Selçuklu hükümdarı Tuğrul Bey de, gücünü halifeden aldığı unvanlar ve düzenlenen törenlerle meşrulaştırdı. Halife ile sultan arasındaki bu iş bölümü, sonraki yüzyıllarda Sünni siyaset düşüncesinin önemli bir konusu oldu: gerçek gücü elinde tutan sultan, meşruiyetini halifenin tanımasından alıyor, halife ise sultanın korumasına muhtaç kalıyordu.

Bu dönemin kaynakları da ayrıca dikkat ister. Miskeveyh, Büveyhi vezirlerinin ve hükümdarlarının hizmetinde kütüphaneci ve hazinedar olarak çalışmıştı; olayların bir kısmını yakından gördü, bir kısmını ise görevlilerden dinledi. Onun anlatısı, sarayın iç işleyişine dair eşsiz ayrıntılar taşır; ama aynı zamanda, bir yönetici sınıf mensubunun bakış açısını yansıtır. Miskeveyh, olayları ahlaki dersler çıkarılacak «deneyimler» olarak anlatır; eserinin adı da bunu gösterir. Suyuti ise on beşinci yüzyılda, Memlük Kahire'sinde yazdı ve daha önceki tarihçilerin anlatılarını derledi. Onun eseri, bir halifeler kronolojisi olarak, olayları halifelerin hayatları etrafında düzenler. Bu iki kaynağı birlikte okumak, aynı olayların farklı mesafelerden nasıl görüldüğünü anlamamızı sağlar.

Son olarak, halifeliğin zayıflaması, İslam dünyasının zayıflaması anlamına gelmiyordu. Onuncu yüzyıl, siyasal parçalanmanın yanında, büyük bir kültürel canlılığın da yüzyılıydı. Buhara'da Samaniler Farsça edebiyatı destekledi; Kahire'de Fatımîler yeni bir başkent kurdu; Kurtuba'nın nüfusu ve kütüphaneleri, Batı Avrupa'daki hiçbir kentle kıyaslanamayacak ölçüye ulaştı. Büveyhilerin kendi başkentleri Şiraz ve Rey de bilginleri ve kâtipleri kendine çekti. Birden çok merkezin ortaya çıkması, bilim, edebiyat ve sanat için birden çok himaye kaynağı anlamına da geliyordu. Bağdat'ın siyasal önemini yitirdiği bir çağda, İslam dünyası çok merkezli bir uygarlığa dönüşüyordu; halifenin gücünü yitirmesi, bu uygarlığın sona ermesi değil, biçim değiştirmesiydi.

Uzman Notu

Temel literatür

• H. S. Jarrett (çev.), History of the Caliphs by Jalálu'ddín a's Suyútí (Kalküta: Asiatic Society, 1881).
• H. F. Amedroz ve D. S. Margoliouth (yay. ve çev.), The Eclipse of the 'Abbasid Caliphate: Original Chronicles of the Fourth Islamic Century, cilt IV (Oxford: Basil Blackwell, 1921).
• Heribert Busse, Chalif und Grosskönig: Die Buyiden im Iraq (945–1055) (Beyrut; Wiesbaden: Franz Steiner, 1969).
• Roy P. Mottahedeh, Loyalty and Leadership in an Early Islamic Society (Princeton: Princeton University Press, 1980).
• Matthew S. Gordon, The Breaking of a Thousand Swords: A History of the Turkish Military of Samarra (A.H. 200–275/815–889 C.E.) (Albany: State University of New York Press, 2001).
• Eric J. Hanne, Putting the Caliph in His Place: Power, Authority, and the Late Abbasid Caliphate (Madison: Fairleigh Dickinson University Press, 2007).

Arşiv ve kaynak

Amedroz ve Margoliouth'un yedi ciltlik The Eclipse of the 'Abbasid Caliphate dizisi, Miskeveyh'in ve onu izleyen tarihçilerin Arapça metinlerini ve İngilizce çevirilerini içerir ve Internet Archive'da bulunur. Jarrett'ın Suyuti çevirisi de aynı yerde okunabilir. Samarra'nın kalıntıları, UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir; kentin planı, havadan çekilmiş fotoğraflarla ve kazılarla incelenmiştir.

Açık sorular

• Samarra ordusunun halifelerin kaderini belirlemesi, bir ordunun «isyanı» mı, yoksa saray siyasetinin olağan bir parçası mıydı?
• Irak'ın tarım gelirlerinin düşüşü, siyasal bunalımın nedeni mi, yoksa sonucu muydu?
• Büveyhi ve Selçuklu dönemlerinde halifelerin koruduğu yetkiler, onları gerçek bir siyasal aktör yapmaya yetiyor muydu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Abbasi sarayını ve ordusunu 836'da Samarra'ya taşıyan halife kimdir? A) Harun Reşid B) Mutasım C) Mütevekkil D) Muktedir
2. (Hedef 1) 936'da «emîrü'l-ümerâ» unvanını ilk kez alan kişi kimdir? A) İbn Râik B) Muizzüddevle C) Salih b. Vasif D) Mutadid
3. (Hedef 2) Suyuti'ye göre Halife Mutez'in tahttan indirilmesine yol açan olay hangisidir? A) Bir dış savaşta yenilmesi B) Karmatilerin Mekke'ye saldırısı C) Askerlere maaş ödeyecek paranın hazinede bulunmaması D) Büveyhilerin Bağdat'a girişi
4. (Hedef 2) Bir askere maaşı yerine belirli bir toprağın vergi gelirini toplama hakkının verilmesine ne ad verilir? A) Hutbe B) Vezirlik C) Gulam D) İkta
5. (Hedef 3) Büveyhi ve Selçuklu dönemlerinde halifelerin unvan verme ve meşruiyet sağlama yetkileriyle etkili bir rol oynamayı sürdürdüğünü savunan tarihçi kimdir? A) Heribert Busse B) Roy Mottahedeh C) Matthew S. Gordon D) Eric J. Hanne

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Dünyanın en zengin devletlerinden birinin başındaki halife, kendi sarayında bir ödenekle yaşamaya nasıl düştü?» sorusunu tartış. Cevabında Samarra ordusunu, eyaletlerin kopuşunu, İbn Râik'in emirliğini ve Miskeveyh'in tanıklığını kullan; Gordon ile Hanne'nin ya da Mottahedeh ile Busse'nin yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Sarayı ve orduyu Samarra'ya taşıyan Mutasım'dır.
2. A — Unvanı ilk kez İbn Râik aldı.
3. C — Suyuti'ye göre hazinede askerlere dağıtılacak para kalmamıştı.
4. D — Bu sistemin adı iktadır.
5. D — Bu görüş Eric J. Hanne'ye aittir.

Kapsamlı bir cevap, Mutasım'ın kurduğu yeni ordunun halifeye güç sağladığını, ama bu ordunun maaşlarının devletin en büyük gideri hâline geldiğini açıklar. Eyaletlerin yerel hanedanlara geçmesinin ve Irak'ın tarım topraklarının harap olmasının gelirleri azalttığını, ödenemeyen maaşların ordunun halifeleri devirmesine yol açtığını gösterir. İbn Râik'in emîrü'l-ümerâlığını ve Büveyhilerin gelişini, dünyevi gücün askerî önderlere devri olarak anlatır ve Miskeveyh'in sessiz vezir tasvirini bu devrin kanıtı olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Gordon'ın Samarra askerlerine yönelik yaklaşımını ve Hanne'nin halifenin koruduğu yetkilere dair görüşünü, «zayıflama» kavramını sorgulamak için kullanır.

Serinin sonu

Bu bölümle «İslam Tarihi II: Emevilerden Fatımîlere» kursu sona eriyor. Kurs, Şam'dan yönetilen Emevilerin bir imparatorluğu nasıl kurduğunu sorarak açıldı; ardından İslam'ın İspanya'dan Çin sınırına yayılışını, Talas Savaşı'nı ve kâğıdın batıya yolculuğunu, Abbasi devrimini, Bağdat'ın yükselişini, Beytül-Hikme'yi ve tercüme hareketini, dokuzuncu ve on birinci yüzyıllar arasındaki büyük bilginlerin çalışmalarını, Endülüs'ü, Fatımîleri ve Kahire'yi, mezheplerin ve tasavvufun doğuşunu izledi; burada da, bütün bu dönemin siyasal merkezi olan halifeliğin gücünü nasıl yitirdiğini sordu. Programda sırada «Erken Orta Çağ Avrupası» kursu var. Bu kurs, aynı yüzyıllarda Akdeniz'in öteki kıyısında, Batı Roma'nın yıkıntıları üzerinde kurulan krallıklara ve manastırlara bakıyor. İlk bölüm, bu yıkıntıların kendisini soruyor: Roma sonrası Avrupa'da ne kaldı?