Endülüs: üç dinin bir arada yaşadığı yer mi?

Öğrenme hedefleri

• Endülüs'ün 756'daki Emevi emirliğinden 1492'de Gırnata'nın düşüşüne kadar geçen başlıca aşamalarını sıralayabileceksin.
• Endülüs'te Müslümanlar, Hıristiyanlar ve Yahudiler arasındaki ilişkilerin hem birlikte yaşama hem de gerilim örneklerini, kaynaklardan örneklerle açıklayabileceksin.
• «Convivencia» kavramı etrafındaki tartışmayı ve bu tartışmada birbirine karşı duran yorumları değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — Saksonya'dan bakılan bir kent

Onuncu yüzyılın ikinci yarısında, bugünkü Almanya'nın kuzeyindeki Gandersheim manastırında yaşayan Hrotsvitha adlı bir rahibe, Latince bir şiir yazdı. Şiir, Kurtuba'da öldürülen genç bir Hıristiyanın, Pelagius'un öyküsünü anlatıyordu. Hrotsvitha Kurtuba'yı hiç görmemişti; ama şiirinin başında kenti, «dünyanın parlak süsü» diye övdü: zengin, ünlü, bilgeliğin yedi ırmağıyla dolu bir kent.

Aynı şiir, birkaç dize sonra, bu kenti fetheden Müslümanları sert bir dille, «inançsız» bir halk olarak anlatıyordu. Bu iki yüzlü tablo, Endülüs'ün sonraki yüzyıllarda nasıl hatırlandığını da özetler. Kimileri için Endülüs, üç inanç topluluğunun uyum içinde paylaştığı bir «altın çağ»dır; kimileri için ise bu tablo, sonradan çizilmiş bir efsanedir. Bu bölümün sorusu şu: Kurtuba'da, Gırnata'da ve Toledo'da farklı dinlerden komşular hangi kurallarla yan yana yaşadı, ve bu komşuluk hangi koşullarda bozuldu?

Bağlam — bir halifelik ve üç topluluk

Önceki bölümlerde gördüğümüz gibi, İber Yarımadası 711'den sonra Müslümanların yönetimine geçti; 756'da ise Abbasilerden kaçan Emevi prensi Abdurrahman, burada Kurtuba merkezli bağımsız bir emirlik kurdu. 929'da onun soyundan III. Abdurrahman, kendini halife ilan etti; böylece Kurtuba, Bağdat ve Kahire'yle yarışan bir halifeliğin başkenti oldu. Onuncu yüzyılda Kurtuba, Batı Avrupa'nın en büyük ve en zengin kentlerinden biriydi. III. Abdurrahman, kentin yakınında, Medinetüzzehra adlı görkemli bir saray kenti kurdurdu; Bizans'tan ve Avrupa'dan gelen elçiler burada kabul ediliyordu.

Endülüs'ün nüfusu çok çeşitliydi. Müslümanlar arasında, fethe katılan Araplar ve Berberiler ile İslam'ı kabul eden yerli halk, yani «müvelled» denen yeni Müslümanlar vardı. Hıristiyanlar, dinlerini koruyarak zimmet statüsünde yaşıyor, vergi ödüyor ve kendi kiliselerini, piskoposlarını koruyorlardı. Gündelik hayatta Arapça konuşan, giyimde ve edebiyatta Arap zevkini paylaşan bu Hıristiyanlar, sonraki kaynaklarda «Mozarap» adıyla anılacaktı. Yahudiler de, Vizigot döneminde gördükleri baskıdan sonra, Müslüman yönetiminde görece güvenli bir hayat kurmuştu.

Gelişme — birlikte yaşamanın izleri

Onuncu yüzyıl Kurtuba'sında, farklı dinlerden insanlar devletin en yüksek makamlarında yer alabiliyordu. III. Abdurrahman'ın hekimi ve danışmanı Hasday b. Şaprut, bir Yahudiydi; halifenin Bizans ve Alman imparatorlarıyla ilişkilerinde elçilik görevleri üstlendi ve Yahudi bilginlerin kente gelmesini destekledi. Aynı dönemde, Recemund adlı Mozarap bir piskopos, halifenin elçisi olarak Alman imparatoru I. Otto'nun sarayına gitti. On birinci yüzyılda Gırnata'da Yahudi bir bilgin ve şair olan Samuel b. Nagrela, emirliğin veziri ve ordu komutanı oldu. Bu örnekler, dinsel azınlıklardan yetenekli kişilerin, özellikle hekimlik, diplomasi ve maliye gibi uzmanlık gerektiren alanlarda, Müslüman hükümdarların hizmetine girebildiğini gösterir. Ama bu yükselişler, çoğu zaman bir hükümdarın kişisel güvenine bağlıydı ve o hükümdar değiştiğinde kolayca tersine dönebiliyordu.

Kültürel etkileşim de güçlüydü. II. Hakem, Kurtuba'daki sarayında dönemin en büyük kütüphanelerinden birini kurdu; İslam dünyasının dört bir yanından kitap getirtti. Yahudi şairler, Arap şiirinin ölçülerini ve temalarını İbranice şiire aktararak bir İbrani şiir altın çağı yarattı. Hıristiyanlar arasında da Arapça ve Arap edebiyatı yayıldı; bu dersin birincil kaynağı, dokuzuncu yüzyılda bir Hıristiyan yazarın bu yayılmadan duyduğu kaygıyı anlatır.

Dönüş noktası — gerilimin izleri

Ama Endülüs'te birlikte yaşama, her zaman barışçı değildi. 850'li yıllarda Kurtuba'da, bir grup Hıristiyan, kamuoyu önünde İslam'ı ve Peygamber'i eleştirdiği için yargılandı ve idam edildi. Kaynaklara göre, birkaç yıl içinde elli kadar kişi bu yolla hayatını kaybetti. Bu olayları, rahip Eulogius ve arkadaşı Paulus Alvarus, «şehitler» olarak anlattı. Kurtuba'daki Hıristiyan topluluğun önderlerinin çoğu ise bu hareketi desteklemedi; onlar, Müslüman yönetimiyle uzlaşarak yaşamayı tercih ediyordu. 852'de toplanan bir kilise meclisi, Hıristiyanları kendiliğinden şehitlik aramaktan vazgeçirmeye çalıştı.

On birinci yüzyılın başında Kurtuba halifeliği, iç savaşlar sonucunda yıkıldı; Endülüs, «taife» denen küçük krallıklara bölündü. Bu dönemde de gerilimler yaşandı: 1066'da Gırnata'da, Samuel b. Nagrela'nın oğlu ve halefi Yusuf b. Nagrela'nın öldürülmesiyle başlayan olaylarda kentin Yahudi halkının önemli bir bölümü hayatını kaybetti. On birinci yüzyılın sonundan itibaren Kuzey Afrika'dan gelen Murabıtlar ve ardından Muvahhidler, farklı dinlerden topluluklara karşı daha katı bir tutum izledi; bu dönemde pek çok Yahudi ve Hıristiyan, kuzeydeki Hıristiyan krallıklara ya da doğuya göç etti.

Aynı yüzyıllarda, kuzeydeki Hıristiyan krallıklar güneye doğru ilerliyordu. Sonraki İspanyol tarih yazımı, bu uzun ilerleyişe «Reconquista», yani «yeniden fetih» adını verdi; ama bu ad, süreci baştan sona tek bir amaçla yürütülmüş bir mücadele gibi gösterdiği için bugün pek çok tarihçi tarafından eleştirilir. 1085'te Toledo, Kastilya krallığının eline geçti; burada da bir süre, Müslümanlar ve Yahudiler, Hıristiyan yönetimi altında yaşamaya devam etti. 1492'de, Endülüs'teki son Müslüman devlet olan Gırnata emirliği düştü. Aynı yıl İspanya'daki Yahudiler sürgün edildi; bir yüzyıl sonra da, Hıristiyanlığa geçmiş Müslümanların torunları, yani Moriskolar, ülkeden çıkarıldı.

Cevap — ne cennet ne cehennem

Endülüs, üç dinin bir arada yaşadığı bir yerdi; ama bu birlikte yaşama, eşitler arasında değil, bir hiyerarşi içinde gerçekleşti. Müslüman yönetimi, Hıristiyanlara ve Yahudilere zimmet statüsü içinde dinlerini sürdürme hakkı tanıdı; bu da, dönemin Avrupa'sının pek çok yerinde görülmeyen bir dinsel çoğulculuğa olanak verdi. Bu ortamda, farklı dinlerden bilginler ve şairler birbirini etkiledi; Hasday b. Şaprut ve Samuel b. Nagrela gibi Yahudiler, sarayda hekimlikten vezirliğe uzanan görevler üstlenebildi.

Ama aynı ortamda gerilimler de vardı. Kurtuba'daki idamlar, Gırnata'daki şiddet ve Murabıt ile Muvahhid dönemlerindeki katı tutum, bu birlikte yaşamanın kırılganlığını gösterir. Endülüs'e dair tartışma, bu yüzden, iki uçlu bir sorudan çok, bir arada yaşamanın hangi koşullarda mümkün olduğu ve hangi koşullarda bozulduğu sorusudur.

Bugünle bağ — Kurtuba'dan İstanbul'a

Bugün Kurtuba'nın büyük camisi, içine bir katedral yapılmış olarak ayakta duruyor ve Endülüs'ün çok katmanlı mirasının en ünlü simgesi olarak dünyanın dört bir yanından ziyaretçi çekiyor. 1492'de İspanya'dan sürülen Yahudilerin önemli bir bölümü, Osmanlı topraklarına, İstanbul'a, Selanik'e ve İzmir'e yerleşti. Bu toplulukların torunları, yüzyıllar boyunca Ladino denen İspanyolca kökenli dillerini ve Endülüs'ten getirdikleri gelenekleri korudu; bugün Türkiye'deki Yahudi toplumunun önemli bir bölümü, soyunu bu göçe dayandırır.

Birincil kaynak

Kurtubalı bir Hıristiyan olan Paulus Alvarus, 854'te yazdığı Indiculus luminosus adlı eserde, Hıristiyan gençlerin Arap kültürüne ilgisinden şöyle yakınır. J.-P. Migne'nin Patrologia Latina dizisindeki Latince metinden:

Quis, rogo, hodie solers in nostris fidelibus laicis invenitur, qui Scripturis sanctis intentus volumina quorumcunque doctorum Latine conscripta respiciat? […] Nonne omnes juvenes Christiani vultu decori, linguae diserti, habitu gestuque conspicui, gentilicia eruditione praeclari, Arabico eloquio sublimati, volumina Chaldaeorum avidissime tractant, intentissime legunt, ardentissime disserunt […], ecclesiasticam pulchritudinem ignorantes?

Türkçesi: Söyleyin, bugün inançlı halkımız arasında, kutsal yazılara yönelip Latince yazılmış herhangi bir bilginin kitaplarına bakan becerikli birini kim bulabilir? […] Yüzü güzel, dili akıcı, giyimi ve tavrıyla göze çarpan, yabancıların bilgisinde öne çıkmış, Arapça söz ustalığıyla yükselmiş bütün Hıristiyan gençler, Kildanilerin kitaplarını büyük bir hevesle ele almıyor, büyük bir dikkatle okumuyor, büyük bir coşkuyla tartışmıyor mu […]; kilisenin güzelliğinden habersiz?

Kaynak: Paulus Alvarus, Indiculus luminosus, § 35; J.-P. Migne (yay.), Patrologia Latina, cilt 121 (Paris: Migne, 1852); Internet Archive. Türkçesi, Latinceden bizim. Alvarus, Arapça kitaplar için Eski Ahit'te Babil'i anlatan «Kildani» adını kullanır.

1. Alvarus, Hıristiyan gençlerin hangi davranışından yakınıyor? Bu yakınma, dokuzuncu yüzyıl Kurtuba'sında Arapçanın ve Arap kültürünün yayılışı hakkında ne söylüyor?
2. Alvarus, Arapça kitaplar için «Kildanilerin kitapları» ifadesini kullanıyor. Bu seçim, onun Arap kültürüne bakışı hakkında ne düşündürüyor?
3. Bu metin, Endülüs'teki birlikte yaşamanın hem bir kanıtı hem de ona yönelik bir itiraz olarak okunabilir. Neden?

Tarihçiler Tartışıyor

• Américo Castro (1948) — İspanyol kimliğinin, Orta Çağ'da Müslümanların, Hıristiyanların ve Yahudilerin birbirini etkileyerek bir arada yaşamasından doğduğunu savundu; bu birlikte yaşamayı «convivencia» kavramıyla adlandırdı.
• Thomas Glick (1979) — Erken Orta Çağ'da İslam ve Hıristiyan İspanya'sını karşılaştırdı; Endülüs'ün tarım, teknoloji ve kentleşme alanlarında Hıristiyan krallıkları nasıl etkilediğini ve kültürel etkileşimin gündelik hayattaki izlerini gösterdi.
• María Rosa Menocal (2002) — Endülüs'ü, farklı dinlerden insanların birbirinin kültürünü benimseyip zenginleştirdiği bir «hoşgörü kültürü» olarak anlattı; kitabının adını Hrotsvitha'nın Kurtuba'yı nitelediği «dünyanın süsü» ifadesinden aldı.
• Darío Fernández-Morera (2016) — Endülüs'ün hoşgörülü bir cennet olarak anlatılmasını bir efsane olarak eleştirdi; dinsel azınlıklara yönelik kısıtlamaları, şiddet olaylarını ve hukuki eşitsizlikleri öne çıkararak bu tablonun romantik bir abartı olduğunu ileri sürdü.

Bu tartışma, Endülüs'ün sonraki yüzyıllarda nasıl farklı amaçlarla hatırlandığını da gösteriyor. Castro ve Menocal, birlikte yaşamanın zenginliğini öne çıkarırken, Fernández-Morera onun sınırlarını ve karanlık yanlarını vurguluyor. Glick ise, bu iki uç arasında, sulama kanallarından çarşı kurallarına kadar etkileşimin somut izlerine bakıyor. Bugün araştırmacıların çoğu, Endülüs'ü ne kusursuz bir hoşgörü örneği ne de sürekli bir baskı yeri olarak görür; bir arada yaşamanın dönemden döneme ve yerden yere değiştiğini vurgular. Endülüs'e dair tartışmanın, günümüzün farklı toplumlarda bir arada yaşama sorularıyla da yakından ilişkili olması, bu tartışmanın neden bu kadar canlı sürdüğünü açıklar.

Derine İn

Endülüs'e dair kaynaklar, farklı dillerde ve farklı bakış açılarıyla yazılmıştır. Arapça kaynakların önemli bir bölümü, olaylardan çok sonra, kimi zaman Endülüs'ün kaybından sonra, bir özlemle derlenmiştir; el-Makkarî'nin on yedinci yüzyılda Kuzey Afrika'da yazdığı büyük eser de bunlardan biridir. Latince kaynaklar ise, çoğu zaman Müslüman yönetimini eleştiren Hıristiyan din adamlarının kaleminden çıkmıştır. İbranice kaynaklar, Yahudi toplulukların bakış açısını yansıtır. Bu farklı kaynakları birlikte okumak, Endülüs'ün tek bir tablosunu değil, birbirini tamamlayan ve kimi zaman birbiriyle çelişen tablolarını ortaya çıkarır.

Kurtuba şehitleri olayı, bu kaynak sorununun iyi bir örneğidir. Bu olaylar hakkında bildiklerimizin neredeyse tamamı, Eulogius ve Alvarus'un eserlerinden gelir. Bu iki yazar, şehitleri desteklemiş ve onların eylemlerini savunmuştur. Aynı olaylara dair Müslüman kaynaklar ise neredeyse hiç bilgi vermez. Kurtuba'daki Hıristiyan topluluğunun şehitleri desteklemeyen çoğunluğunun sesi de ancak Alvarus'un onlara yönelttiği eleştirilerden duyulabilir. Tarihçiler, bu yüzden, bu olayları yorumlarken tek bir tarafın anlatısına dayanmanın sınırlarını göz önünde tutar. Aynı olay, bir yandan dinsel azınlıkların kısıtlandığının, öbür yandan bu azınlığın büyük bölümünün düzenle uzlaştığının kanıtı olarak okunabilir.

Endülüs'teki hayatın bir başka önemli kaynağı, çarşıyı ve kent hayatını düzenleyen hisbe kitaplarıdır. Bu kitaplar, kentteki ticaret kurallarını, fiyatları, temizliği ve farklı dinlerden toplulukların ilişkilerini düzenleyen hükümleri içerir. Örneğin on ikinci yüzyılın başında Sevilla'da yazılmış bir hisbe kitabı, Müslümanların Hıristiyanlara ve Yahudilere belirli kitapları satmasını yasaklar ve farklı topluluklar arasındaki ilişkileri sınırlayan kurallar koyar. Bu tür kurallar, hem toplulukların gündelik hayatta ne kadar iç içe olduğunu hem de bu iç içeliğin yöneticiler ve din adamları tarafından nasıl kaygıyla karşılandığını gösterir. Bir kuralın yazılması, çoğu zaman yasakladığı davranışın yaygın olduğunu da gösterir; bu yüzden hisbe kitapları, hem kısıtlamaların hem de gündelik iç içeliğin tanığı olarak okunur.

Son olarak, Endülüs'ün mirası yalnızca İber Yarımadası'nda kalmadı. Endülüs'te yetişen filozof İbn Rüşd'ün Aristoteles yorumları, Latinceye çevrilerek Avrupa'da büyük bir etki yarattı. Yahudi filozof İbn Meymun, Endülüs'te doğdu, Muvahhid baskısı sırasında ailesiyle birlikte ülkeyi terk etti ve Kahire'de yaşayarak eserlerini Arapça yazdı. Bu iki bilginin hayatları, Endülüs'ün hem bir kültür merkezi hem de bir göç ve sürgün kaynağı olduğunu birlikte gösterir.

Endülüs'ün sonraki yüzyıllardaki hatırlanışı da kendi başına bir tarih konusudur. On dokuzuncu yüzyılda Avrupalı romantik yazarlar, Gırnata'daki Elhamra sarayını ve Endülüs'ü, kaybolmuş bir doğulu cennet olarak anlattı. Yirminci yüzyılda İspanyol tarihçiler, Endülüs'ün İspanyol kimliğindeki yeri üzerine sert tartışmalar yürüttü. Günümüzde ise Endülüs, hem hoşgörü tartışmalarında bir örnek hem de kimi siyasal hareketler için bir özlem nesnesi olarak anılır. Tarihçi, bu farklı kullanımları tanıyarak, Endülüs'ün kendisini onun sonraki imgelerinden ayırmaya çalışır.

Uzman Notu

Temel literatür

• Pascual de Gayangos (çev.), The History of the Mohammedan Dynasties in Spain, 2 cilt (Londra: Oriental Translation Fund, 1840–1843).
• K. A. Barack (yay.), Die Werke der Hrotsvitha (Nürnberg: Bauer und Raspe, 1858).
• Américo Castro, España en su historia: cristianos, moros y judíos (Buenos Aires: Losada, 1948).
• Thomas F. Glick, Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages (Princeton: Princeton University Press, 1979).
• María Rosa Menocal, The Ornament of the World: How Muslims, Jews, and Christians Created a Culture of Tolerance in Medieval Spain (Boston: Little, Brown, 2002).
• Darío Fernández-Morera, The Myth of the Andalusian Paradise: Muslims, Christians, and Jews under Islamic Rule in Medieval Spain (Wilmington: ISI Books, 2016).

Arşiv ve kaynak

Gayangos'un el-Makkarî çevirisi, Barack'ın Hrotsvitha basımı ve Migne'nin Patrologia Latina dizisi Internet Archive'da bulunuyor. Paulus Alvarus'un eserinin İngilizce çevirisi 2023'te yayımlanmıştır. Kurtuba'daki cami-katedral ve Medinetüzzehra saray kentinin kalıntıları, UNESCO Dünya Mirası listesindedir.

Açık sorular

• Endülüs'te Hıristiyanların ve Yahudilerin durumu, dönemden döneme ve bölgeden bölgeye nasıl değişti?
• Kurtuba şehitleri olayı, Hıristiyan topluluğunun genel tutumunu mu, yoksa küçük bir grubun tepkisini mi yansıtıyordu?
• «Convivencia» kavramı, Endülüs'ü anlamak için ne ölçüde yararlıdır?

Mini sınav

1. (Hedef 1) 929'da kendini halife ilan eden Endülüs hükümdarı kimdir? A) II. Hakem B) III. Abdurrahman C) Yusuf b. Nagrela D) Hasday b. Şaprut
2. (Hedef 1) Endülüs'teki son Müslüman devlet olan Gırnata emirliği hangi yıl düştü? A) 1085 B) 1066 C) 1492 D) 929
3. (Hedef 2) III. Abdurrahman'ın hekimi ve danışmanı olan Yahudi kimdir? A) Hasday b. Şaprut B) Paulus Alvarus C) Recemund D) Eulogius
4. (Hedef 2) Paulus Alvarus, Hıristiyan gençlerin hangi davranışından yakınıyordu? A) Latince kitapları çok okumalarından B) Kiliseye çok gitmelerinden C) Kuzeydeki krallıklara göç etmelerinden D) Arapça edebiyata ve Arap kültürüne yönelmelerinden
5. (Hedef 3) Endülüs'ün hoşgörülü bir cennet olarak anlatılmasını bir efsane olarak eleştiren araştırmacı kimdir? A) Darío Fernández-Morera B) María Rosa Menocal C) Américo Castro D) Thomas Glick

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Endülüs'teki komşuluk bir hoşgörü örneği miydi, yoksa sonradan büyütülmüş bir efsane mi?» sorusunu tartış. Cevabında Hrotsvitha'nın dizelerini, II. Hakem'in kütüphanesini, Paulus Alvarus'un yakınmasını ve Kurtuba şehitlerini kullan; Menocal ile Fernández-Morera'nın yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Halife ilan eden III. Abdurrahman'dır.
2. C — Gırnata 1492'de düştü.
3. A — Bu kişi Hasday b. Şaprut'tur.
4. D — Alvarus, gençlerin Arap kültürüne yönelmesinden yakınıyordu.
5. A — Bu görüş Darío Fernández-Morera'ya aittir.

Kapsamlı bir cevap, Endülüs'te Hıristiyanların ve Yahudilerin zimmet statüsü içinde dinlerini sürdürebildiğini, ama Müslümanlarla eşit olmadığını açıklar. Hasday b. Şaprut ve Samuel b. Nagrela'nın yükselişini, II. Hakem'in kütüphanesini ve Alvarus'un yakınmasını kültürel etkileşimin kanıtları olarak kullanır. Kurtuba şehitlerini, 1066 Gırnata olaylarını ve Murabıt ile Muvahhid dönemlerini gerilimin örnekleri olarak ele alır. İyi bir cevap, Menocal'ın hoşgörü vurgusunu Fernández-Morera'nın eleştirisiyle karşılaştırır ve Endülüs'teki birlikte yaşamanın dönemden döneme değiştiğini tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Kurtuba'daki Emevi halifeleri, onuncu yüzyılda kendilerini halife ilan ettiklerinde, yalnızca Bağdat'taki Abbasilere değil, Kuzey Afrika'da yükselen bir başka halifeliğe de karşı çıkıyordu. 909'da Kuzey Afrika'da, Peygamber'in kızı Hz. Fatıma'nın soyundan geldiğini söyleyen İsmaili bir hanedan, Fatımîler, kendi halifeliklerini kurmuştu. Altmış yıl sonra bu hanedan Mısır'ı ele geçirip yeni bir başkent kurdu. Sonraki bölüm bu hanedanı ele alıyor: Fatımîler kimdi, ve kurdukları Kahire neden İslam dünyasının yeni merkezlerinden biri oldu?