Harezmi, İbn Sina, Biruni: İslam bilimi

Öğrenme hedefleri

• Harezmî, İbn Sina ve Biruni'nin yaşadıkları dönemi, çalıştıkları kentleri ve başlıca eserlerini sıralayabileceksin.
• Bu bilginlerin çevrilen Yunan, İran ve Hint mirasını nasıl geliştirdiğini ve ona neler eklediğini, kaynaklardan örneklerle açıklayabileceksin.
• İslam dünyasındaki bilimin nasıl adlandırılacağını ve on ikinci yüzyıldan sonra neden farklı yorumlandığını, bilim tarihçilerinin kanıtlarını tartarak değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir dağın tepesinden ufka bakmak

On birinci yüzyılın başında, bugünkü Pakistan'ın kuzeyinde, Nandana adlı bir kalenin yakınındaki bir dağın tepesinde, Harezmli bir bilgin ufka bakıyordu. Adı Biruni'ydi. Kendi anlattığına göre, dağın yüksekliğini ölçmüş, ardından dağın tepesinden ufkun ne kadar aşağıda göründüğünü, yani ufkun eğim açısını hesaplamıştı. Bu iki ölçümü birleştirerek, basit bir geometri hesabıyla Dünya'nın yarıçapını bulmaya çalıştı. Vardığı sonuç, bugün uydularla ölçülen değere şaşırtıcı ölçüde yakındı.

Biruni, bu ölçümü yaptığında, Bağdat'ta başlayan tercüme hareketinin üzerinden iki yüzyıl geçmişti. Yunan geometrisi, Hint astronomisi ve İran'ın hesap gelenekleri, artık Arapça okuyan bilginlerin ortak mirasıydı. Ama Biruni ve onun kuşağındaki bilginler, bu mirası yalnızca korumakla kalmadı; onu sınadı, düzeltti ve genişletti. Bu derste şunu soracağız: Bağdat'tan Buhara'ya uzanan saraylarda çalışan bu kuşak, devraldığı bilgiyi nasıl geliştirdi, ve onların çalışmaları sonraki yüzyıllarda nereye ulaştı?

Bağlam — çeviriden özgün esere

Dokuzuncu yüzyılın ortasına gelindiğinde, Bağdat'taki çevirmenlerin çalışması sayesinde Galen, Öklid, Batlamyus ve Aristoteles Arapça okunabiliyordu. Bu dönemden sonra bilginler, yalnızca çeviri yapmakla yetinmedi; çevrilen eserleri yorumlayan, eleştiren ve onlara yeni bulgular ekleyen kendi eserlerini yazmaya başladı.

Bu bilginlerin çoğu, tek bir kentte değil, İslam dünyasının farklı saraylarında çalıştı. Onuncu yüzyıldan itibaren Abbasi halifeliğinin siyasal gücü azaldıkça, Buhara'daki Samaniler, Harezm'deki yerel hükümdarlar ve Gazne'deki Gazneliler gibi yeni hanedanlar, bilginleri saraylarına çekmek için birbiriyle yarıştı. Bir bilgin, bir saraydan öbürüne geçebiliyor, bir hükümdarın kütüphanesinden ve desteğinden yararlanabiliyordu. Bu hareketlilik, bilginin kentten kente ve saraydan saraya yayılmasını hızlandırdı. Saraylar, bilginlere yalnızca maaş değil, kütüphaneler, gözlem aletleri ve kimi zaman hastaneler de sağlıyordu. Bir hükümdarın bilgine gösterdiği ilgi, onun saygınlığını artıran bir gösteriydi; bu yüzden hükümdarlar, ünlü bilginleri kendi saraylarına çekmek için birbiriyle yarışıyordu.

Bu bilginlerin ortak dili Arapçaydı. İbn Sina ve Biruni, Orta Asya'da, Farsçanın konuşulduğu bir çevrede doğdu; ama bilimsel eserlerinin büyük bölümünü Arapça yazdılar. Arapça, bu dönemde, Endülüs'ten Orta Asya'ya kadar bilim insanlarının birbirini okuyabildiği ortak bir dildi. Bu yüzden «İslam bilimi» ya da «Arap bilimi» diye anılan bu geniş birikim, tek bir halkın değil, farklı kökenlerden ve kimi zaman farklı dinlerden bilginlerin ortak ürünüydü.

Gelişme — üç bilgin

Muhammed b. Musa el-Harezmî, dokuzuncu yüzyılın ilk yarısında, halife Me'mun döneminde Bağdat'ta çalıştı. Onun Hint rakamlarıyla hesap üzerine yazdığı kitap, önceki bir derste gördüğümüz gibi, bu rakamların Avrupa'ya ulaşmasında önemli bir rol oynadı. Ama Harezmî'nin en özgün eseri, cebir üzerine yazdığı kitaptı. Bu kitapta Harezmî, farklı türdeki denklemleri sistemli biçimde sınıflandırdı ve her birinin nasıl çözüleceğini hem sayılarla hem de geometrik şekillerle gösterdi. Bu dersin birincil kaynağı, onun bu kitabı neden yazdığını anlattığı önsözüdür. Harezmî ayrıca, Hint ve İran geleneklerine dayanarak gezegenlerin konumlarını hesaplamaya yarayan astronomi tabloları hazırladı; bu tür tablo kitaplarına Arapçada «zic» denir. Onun zici de sonraki yüzyıllarda Endülüs'te yeniden düzenlendi, Latinceye çevrildi ve Avrupa'da uzun süre kullanıldı.

Ebu Ali İbn Sina, 980 dolaylarında Buhara yakınlarında doğdu. Genç yaşta tıpta ün kazandı ve Samani hükümdarının saray kütüphanesinden yararlandı. Samani devleti yıkıldıktan sonra, bir saraydan öbürüne geçerek, sonunda İran'daki Hemedan'a ve İsfahan'a yerleşti. Onun en ünlü eseri, tıp bilgisini beş kitap hâlinde düzenleyen el-Kanun fi't-Tıb'dır. Bu eser, Galen'in ve Hipokrat'ın öğretilerini, İslam dünyasındaki hekimlerin deneyimleriyle birleştiren büyük bir derlemeydi. İbn Sina aynı zamanda, Aristoteles'in felsefesini yeniden yorumlayan eş-Şifa adlı büyük bir felsefe ansiklopedisi de yazdı.

Ebu Reyhan el-Biruni, 973'te Harezm'de doğdu. Gençliğinde astronomi ve matematikle uğraştı; ardından Gazneli Mahmud'un sarayına bağlandı ve onun Hindistan seferleri sırasında bölgeye gitti. Orada Sanskritçe öğrendi ve Hint bilimini, dinini, takvimini ve toplumunu anlatan büyük bir eser yazdı. Biruni, astronomi, matematik, coğrafya, mineraloji ve takvim bilimi gibi pek çok alanda eser verdi. Genç yaşlarında İbn Sina ile mektuplaşarak, Aristoteles'in doğa felsefesine dair sorular üzerine tartıştığı da bilinir. Bu mektuplarda Biruni, gökcisimlerinin neden daire biçiminde hareket etmesi gerektiği, boşluğun var olup olmadığı gibi konularda Aristoteles'in görüşlerini sorgular; İbn Sina ise onları savunur. İki genç bilgin arasındaki bu tartışma, dönemin bilginlerinin otoritelere nasıl eleştirel bir gözle bakabildiğini gösterir.

Dönüş noktası — sınamak ve düzeltmek

Bu bilginlerin ortak özelliği, devraldıkları bilgiyi sorgulamaktan çekinmemeleriydi. Biruni, Batlamyus'un coğrafya ölçümlerini yeniden hesapladı ve kimi yerlerde düzeltti. On birinci yüzyılın başında Kahire'de çalışan İbn Heysem, ışığın gözden çıktığı yolundaki eski görüşü eleştirerek, görmenin, cisimlerden göze gelen ışıkla gerçekleştiğini savundu ve bu görüşünü deneylerle desteklemeye çalıştı. Sonraki yüzyıllarda, İran'daki Meraga'da ve Semerkant'ta kurulan rasathanelerde çalışan astronomlar, Batlamyus'un gezegen modellerindeki sorunları gidermek için yeni modeller geliştirdi.

Bu çalışmalar, İslam dünyasının dışına da taşındı. On ikinci yüzyılda, Kastilya krallığının eline geçmiş olan Toledo'da, Cremonalı Gerard gibi çevirmenler, İbn Sina'nın Kanun'unu ve pek çok başka Arapça eseri Latinceye çevirdi. Kanun, Avrupa üniversitelerinde yüzyıllar boyunca tıp eğitiminin temel kitaplarından biri oldu; matbaanın icadından sonra da defalarca basıldı ve üzerine sayısız şerh yazıldı. Harezmî'nin cebiri ve Hint rakamlarıyla hesabı, Latince çeviriler aracılığıyla Avrupa matematiğinin temellerinden biri hâline geldi.

Cevap — mirası sınayan bir kuşak

İslam dünyasının bilginleri, devraldıkları bilgiyi üç yoldan geliştirdi. Farklı geleneklerden gelen bilgileri, Yunan geometrisini ve Hint aritmetiğini, İran astronomisini, tek bir dilde, Arapçada bir araya getirerek birleştirdiler. Bu birikimi gözlem ve hesapla sınadılar, eski ustaların hatalarını düzeltmekten çekinmediler. Ve cebir gibi, bağımsız bir disiplin olarak yeni alanlar açtılar.

Onların çalışmaları, iki yöne yayıldı. İslam dünyasının içinde, sonraki yüzyıllarda medreselerde, rasathanelerde ve hastanelerde sürdürüldü. İslam dünyasının dışında ise, Latince çeviriler aracılığıyla Avrupa'ya ulaştı ve orada yeni bir bilim çağının temellerinden biri oldu.

Bugünle bağ — kelimelerin hatırası

Bugün matematik derslerinde kullandığımız «cebir» kelimesi, Harezmî'nin kitabının adından gelir. İngilizcede İbn Sina «Avicenna», Biruni ise kendi adıyla tanınır; Ay'daki bir krater, Biruni'nin adını taşır. Özbekistan'da ve Türkiye'de pek çok okul, hastane ve üniversite bu bilginlerin adlarıyla anılır; bu adlar, bir bilgi geleneğinin yüzyıllar sonra hâlâ nasıl hatırlandığını gösterir.

Birincil kaynak

Harezmî, cebir kitabının önsözünde, onu neden yazdığını anlatır (Rosen 1831):

That fondness for science, by which God has distinguished the Imam al Mamun, the Commander of the Faithful […], that affability and condescension which he shows to the learned, that promptitude with which he protects and supports them in the elucidation of obscurities and in the removal of difficulties, — has encouraged me to compose a short work on Calculating by (the rules of) Completion and Reduction, confining it to what is easiest and most useful in arithmetic, such as men constantly require in cases of inheritance, legacies, partition, law-suits, and trade, and in all their dealings with one another, or where the measuring of lands, the digging of canals, geometrical computation, and other objects of various sorts and kinds are concerned.

Türkçesi: Tanrı'nın, inananların emiri imam Me'mun'u ayrıcalıklı kıldığı bilime düşkünlük, onun bilginlere gösterdiği yakınlık ve alçakgönüllülük, kapalı konuların aydınlatılmasında ve güçlüklerin giderilmesinde onları korumak ve desteklemek için gösterdiği çabukluk, beni tamamlama ve sadeleştirme kurallarıyla hesap üzerine kısa bir eser yazmaya yüreklendirdi. Bu eseri, insanların miras, vasiyet, paylaştırma, dava ve ticaret işlerinde, birbirleriyle bütün alışverişlerinde ya da toprak ölçümü, kanal kazımı, geometrik hesap ve başka türlü işlerde sürekli ihtiyaç duyduğu, aritmetiğin en kolay ve en yararlı kısmıyla sınırlı tuttum.

Kaynak: Harezmî, el-Kitâbü'l-muhtasar fî hisâbi'l-cebr ve'l-mukâbele, Önsöz; Frederic Rosen (yay. ve çev.), The Algebra of Mohammed ben Musa (Londra: Oriental Translation Fund, 1831), s. 3; Internet Archive. Türkçesi, Rosen'ın İngilizcesinden bizim.

1. Harezmî, kitabını kimin desteğiyle yazdığını söylüyor? Bu önsöz, önceki bölümde gördüğümüz tercüme hareketiyle nasıl bir bağ kuruyor?
2. Harezmî, cebirin hangi alanlarda işe yarayacağını sayıyor. Bu liste, onun matematiği nasıl gördüğü hakkında ne söylüyor?
3. Kitabın büyük bir bölümü, gerçekten miras paylaşımı hesaplarına ayrılmıştır. İslam hukukunun miras kuralları ile cebirin gelişmesi arasında nasıl bir ilişki olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• A. I. Sabra (1987) — İslam dünyasında Yunan biliminin önce «sahiplenildiğini», ardından İslam toplumunun kendi kurumlarına ve ihtiyaçlarına uyarlanarak «yerlileştirildiğini» ileri sürdü; örneğin camilerde namaz vakitlerini belirleyen zaman bilginlerinin, astronomiyi gündelik dinsel hayatın bir parçası hâline getirdiğini gösterdi.
• Nancy Siraisi (1987) — İbn Sina'nın Kanun'unun Rönesans İtalya'sındaki üniversitelerde nasıl okutulduğunu inceledi; eserin on altıncı yüzyıla kadar tıp eğitiminin merkezinde kaldığını ve Avrupalı hekimlerin onu hem benimseyip hem de eleştirdiğini gösterdi.
• Roshdi Rashed (1994) — Arap matematiğinin gelişimini inceledi; Harezmî'nin cebirinin, aritmetik ve geometriden bağımsız, yeni bir matematik nesnesi ve yeni bir disiplin olarak doğduğunu ve sonraki Arap matematikçilerinin bu disiplini hızla geliştirdiğini savundu.
• George Saliba (2007) — İslam biliminin on ikinci yüzyıldan sonra durgunlaştığı yolundaki yaygın anlatıyı eleştirdi; Meraga'daki astronomların Batlamyus'a yönelttiği eleştirilerin ve geliştirdikleri modellerin, on altıncı yüzyıl Avrupa astronomisini de etkilediğini ileri sürdü.

Bu tartışma, İslam bilimini anlamanın farklı yollarını gösteriyor. Sabra, bilimin bir toplumun gündelik kurumları içinde nasıl yaşadığını ve kök saldığını soruyor. Siraisi ve Saliba, bu bilimin Avrupa'ya etkisini farklı alanlarda izliyor. Rashed ise, bir matematik disiplininin kendi iç gelişimine bakıyor. Bu yaklaşımlar, İslam bilimini yalnızca Avrupa'ya bir «köprü» olarak değil, kendi soruları, kurumları ve ustaları olan, kendi başına incelenmesi gereken zengin bir gelenek olarak görmeyi öneriyor.

Derine İn

İslam biliminin tarihini yazarken, araştırmacıların karşılaştığı ilk sorun, adlandırmadır. Bu bilimi «Arap bilimi» diye adlandırmak, onun dilini vurgular; ama bilginlerin çoğu Arap değildi. «İslam bilimi» demek, dinsel bir çerçeveyi öne çıkarır; ama bilginler arasında Hıristiyanlar, Yahudiler ve Sabiîler de vardı. Kimi araştırmacılar, bu yüzden, «İslam dünyasında bilim» gibi daha nötr ifadeleri tercih eder. Bu adlandırma tartışması, bilimin tek bir halka ya da dine değil, farklı toplulukların bir arada yaşadığı bir uygarlığa ait olduğunu hatırlatır.

İkinci sorun, bu bilginlerin eserlerinin bugüne nasıl ulaştığıdır. Pek çok eser, yalnızca bir iki el yazmasıyla korunmuştur; kimileri tamamen kaybolmuştur. Harezmî'nin Hint rakamlarıyla hesap kitabının Arapça aslı bugüne ulaşmamış, yalnızca Latince çevirileri kalmıştır. Biruni'nin pek çok eseri de ancak yirminci yüzyılda, uzun ve sabırlı bir el yazması çalışmasının ardından yayımlanabilmiştir. Bu yüzden İslam biliminin tarihi, büyük ölçüde, dünyanın dört bir yanındaki kütüphanelerde korunan el yazmalarının yavaş yavaş incelenmesiyle yazılmaktadır; İstanbul'daki yazma eser kütüphaneleri de bu çalışmanın en önemli merkezlerinden biridir; Süleymaniye'de ve Topkapı'da korunan pek çok bilim yazması, henüz ayrıntılı olarak incelenmeyi beklemektedir.

Üçüncü bir tartışma, İslam biliminin sonraki yüzyıllardaki seyri üzerinedir. Uzun süre yaygın olan anlatıya göre, İslam bilimi on ikinci yüzyıldan sonra, dinsel bir tepkiyle ya da Moğol istilasıyla gerilemeye başladı. Ama Saliba gibi araştırmacılar, on üçüncü ve on dördüncü yüzyıllarda Meraga'da ve Şam'da çalışan astronomların, İslam biliminin en özgün eserlerinden bazılarını ürettiğini gösterdi. On beşinci yüzyılda Semerkant'ta Uluğ Bey'in kurduğu rasathane de, bu geleneğin sürdüğünü gösterir. Bilim tarihçileri bugün, «gerileme» sorusunu, İslam biliminin ne zaman ve neden Avrupa bilimiyle farklı yollar izlemeye başladığı sorusuyla birlikte tartışır.

Son olarak, bu bilginlerin kendi çağlarındaki yeri de ayrıca düşünülmelidir. İbn Sina'nın felsefesi, sonraki yüzyıllarda Gazali gibi bilginler tarafından dinsel açıdan eleştirildi; ama bu eleştiri, felsefenin sonu değil, yeni tartışmaların başlangıcı oldu. İbn Sina'nın eserleri, hem Sünni hem Şii dünyada, medreselerde yüzyıllar boyunca okunmaya devam etti. Bilimin ve felsefenin dinle ilişkisi, İslam dünyasında tek bir çizgide değil, farklı dönemlerde ve farklı çevrelerde farklı biçimlerde tartışıldı.

Bu bilginlerin hayatları, dönemin siyasal koşullarının bilime ne kadar bağlı olduğunu da gösterir. İbn Sina, hayatı boyunca bir saraydan öbürüne geçmek zorunda kaldı; hükümdarların değişmesi, kimi zaman onun hapse atılmasına, kimi zaman da vezirliğe yükselmesine yol açtı. Biruni'nin Hindistan'a gitmesi ise, Gazneli Mahmud'un seferleri sayesinde oldu; Biruni, bu seferlerin yerel halka verdiği zararı da eserinde üzüntüyle anar. Bu örnekler, bilimin büyük ölçüde hükümdarların desteğine muhtaç olduğu bir çağda, bilginlerin hem bu destekten yararlandığını hem de kimi zaman onun ağır bedelini ödediğini hatırlatır.

Uzman Notu

Temel literatür

• Frederic Rosen (yay. ve çev.), The Algebra of Mohammed ben Musa (Londra: Oriental Translation Fund, 1831).
• C. Edward Sachau (çev.), Alberuni's India, 2 cilt (Londra: Trübner, 1888).
• Edward G. Browne, Arabian Medicine (Cambridge: Cambridge University Press, 1921).
• A. I. Sabra, «The Appropriation and Subsequent Naturalization of Greek Science in Medieval Islam: A Preliminary Statement», History of Science 25 (1987), 223–243.
• Nancy G. Siraisi, Avicenna in Renaissance Italy: The Canon and Medical Teaching in Italian Universities after 1500 (Princeton: Princeton University Press, 1987).
• George Saliba, Islamic Science and the Making of the European Renaissance (Cambridge, MA: MIT Press, 2007).

Arşiv ve kaynak

Harezmî'nin Rosen, Biruni'nin Hindistan'ı Sachau, İbn Sina'nın hayatı Browne tarafından İngilizceye aktarılmıştır; üç kitabın taranmış eski basımları Internet Archive'da bulunuyor. İbn Sina'nın Kanun'u ve Biruni'nin pek çok eseri Türkçeye çevrilmiştir. Roshdi Rashed'in The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and Algebra (Dordrecht: Kluwer, 1994) adlı çalışması, Arap matematiğinin gelişimi için temel bir başvuru kaynağıdır.

Açık sorular

• Harezmî'nin cebiri, önceki Yunan ve Hint matematiğinden ne kadar özgündü?
• İslam dünyasında bilimin sonraki yüzyıllardaki seyri nasıl açıklanmalıdır: bir gerileme olarak mı, yoksa farklı bir yöne kayma olarak mı?
• Meraga astronomlarının modelleri, Avrupa astronomisini hangi yollarla etkilemiş olabilir?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Cebir üzerine yazdığı kitabı Me'mun'a ithaf eden bilgin kimdir? A) İbn Sina B) Harezmî C) Biruni D) Farabi
2. (Hedef 1) İbn Sina'nın tıp bilgisini beş kitap hâlinde düzenleyen eseri hangisidir? A) eş-Şifa B) Kitâbü'l-Hind C) el-Kanun fi't-Tıb D) Fihrist
3. (Hedef 2) Biruni, Dünya'nın yarıçapını hesaplamak için hangi yöntemi kullandı? A) Bir dağın yüksekliğini ve tepesinden ufkun eğim açısını ölçmek B) İki kent arasındaki gölge farkını ölçmek C) Yıldızların doğuş saatlerini karşılaştırmak D) Bir gemiyle dünyayı dolaşmak
4. (Hedef 2) İbn Sina'nın Kanun'unu Toledo'da Latinceye çeviren kimdir? A) Gazneli Mahmud B) Nuh b. Mansur C) Cremonalı Gerard D) Farabi
5. (Hedef 3) İslam biliminin on ikinci yüzyıldan sonra durgunlaştığı anlatısını eleştiren ve Meraga astronomlarının etkisini vurgulayan tarihçi kimdir? A) Nancy Siraisi B) A. I. Sabra C) Roshdi Rashed D) George Saliba

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «İslam dünyasının bilginleri, devraldıkları bilgiyi yalnızca korudu mu, yoksa geliştirdi mi?» sorusunu tartış. Cevabında Harezmî'nin önsözünü, İbn Sina'nın Kanun'unu, Biruni'nin ölçümlerini ve yöntemini kullan; Sabra ile Saliba'nın ya da Rashed ile Siraisi'nin yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Cebir kitabını Harezmî yazdı.
2. C — Bu eser el-Kanun fi't-Tıb'dır.
3. A — Biruni, dağın yüksekliğini ve ufkun eğim açısını ölçtü.
4. C — Kanun'u Cremonalı Gerard çevirdi.
5. D — Bu görüş George Saliba'ya aittir.

Kapsamlı bir cevap, Harezmî'nin cebiri gündelik hayatın somut ihtiyaçları için bağımsız bir disiplin olarak kurduğunu, İbn Sina'nın Kanun'da Yunan tıbbını İslam dünyasındaki hekimlerin deneyimleriyle birleştirdiğini ve Biruni'nin gözlem ve hesapla eski ölçümleri sınadığını açıklar. Biruni'nin başka bir kültürü onun kendi sözleriyle aktarmaya dayanan yöntemini, bu bilginlerin eleştirel tutumunun bir örneği olarak kullanır. İyi bir cevap, Sabra'nın yerlileştirme kavramını, Saliba'nın gerileme anlatısına yönelttiği eleştiriyi, Rashed'in cebirin yeni bir disiplin olduğu görüşünü ya da Siraisi'nin Kanun'un Avrupa'daki yerine dair bulgularını karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Toledo'da İbn Sina'nın ve Harezmî'nin eserlerini Latinceye çeviren bilginler, yüzyıllardır Müslümanların, Hıristiyanların ve Yahudilerin birlikte yaşadığı bir ülkede çalışıyordu. Sekizinci yüzyılda Emevi prensi Abdurrahman'ın kurduğu Endülüs devleti, onuncu yüzyılda Kurtuba'yı Avrupa'nın en büyük kentlerinden biri yapmıştı. Sonraki bölüm bu ülkeyi ele alıyor: Endülüs, gerçekten üç dinin barış içinde bir arada yaşadığı bir yer miydi, yoksa bu tablo sonradan mı çizildi?