Beytül-Hikme ve tercüme hareketi

Öğrenme hedefleri

• Sekizinci yüzyılın ortasından onuncu yüzyıla kadar Bağdat'ta yürütülen tercüme hareketinin başlıca aşamalarını, çevirmenlerini ve destekçilerini sıralayabileceksin.
• Yunanca, Süryanice, Farsça ve Sanskritçe eserlerin neden ve nasıl Arapçaya çevrildiğini, kaynaklardan örneklerle açıklayabileceksin.
• Beytül-Hikme'nin gerçekte nasıl bir kurum olduğunu ve çevirileri neyin başlattığını, farklı kuşaklardan araştırmacıların kanıtlarını tartarak yorumlayabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir halifenin rüyası

Onuncu yüzyılda Bağdatlı kitapçı İbn Nedim, bildiği bütün kitapları ve yazarları listelediği Fihrist adlı eserinde, Abbasi halifesi Me'mun'a dair ilginç bir öykü aktarır. Öyküye göre halife, bir gece rüyasında açık tenli, geniş alınlı, oturduğu yerde saygı uyandıran bir adam gördü. Kim olduğunu sorduğunda, adam «Ben Aristoteles'im» dedi. Me'mun ona iyinin ne olduğunu sordu ve aldığı cevaplardan etkilendi. İbn Nedim'e göre bu rüya, halifenin Bizans imparatoruna mektup yazarak eski Yunan bilim kitaplarını istemesinin nedenlerinden biriydi.

Bu öykü büyük olasılıkla gerçek bir rüyanın kaydı değildir; ama Abbasi Bağdat'ında yaşanan olağanüstü bir olayın sonraki kuşaklarca nasıl anlamlandırıldığını gösterir. İki yüzyıl kadar süren bir çaba içinde, eski Yunan felsefesinin, tıbbının, matematiğinin ve astronomisinin önemli bir bölümü Arapçaya çevrildi. Bu bölümün sorusu şu: bu kadar çok eser neden, kimler tarafından ve nasıl çevrildi, ve bu çevirilerle ilişkilendirilen Beytül-Hikme gerçekte neydi?

Bağlam — neden çeviri?

Tercüme hareketi, önceki bölümde gördüğümüz Bağdat'ın kuruluşuyla hemen hemen aynı dönemde başladı. Halife Mansur ve onun ardılları, Sasani İmparatorluğu'nun eski topraklarını yönetiyordu. Sasani sarayında, Yunanca ve Sanskritçe bilim eserlerinin Orta Farsçaya çevrildiği, astronomi ve tıbbın sarayın desteğiyle geliştiği bir gelenek vardı. Abbasi yönetimi, kendini bu geleneğin mirasçısı olarak görmeye başladı; Farsça bilen kâtipler ve astrologlar saraya yerleşti.

Çevirinin pratik nedenleri de vardı. Halifeler ve yöneticiler, sağlıkları için iyi eğitilmiş hekimlere, takvim ve vergi hesapları için matematiğe, önemli kararların zamanını belirlemek için astrolojiye ihtiyaç duyuyordu. Bağdat'ın kuruluş gününün bile astrologların hesaplarına göre seçildiği anlatılır; bu hesapları yapan astrologlar arasında Zerdüşti ve Yahudi kökenli bilginler de vardı. Bunun yanında, Müslüman bilginler, Hıristiyan ve Yahudi bilginlerle yaptıkları dinsel tartışmalarda, Yunan mantığının ve tartışma yöntemlerinin ne kadar etkili olduğunu görüyordu.

Çeviri için gereken bilgi ve beceri de hazırdı. Irak'ta ve Suriye'de yaşayan Hıristiyan toplulukların bilginleri, yüzyıllardır Yunanca eserleri Süryaniceye çeviriyor ve okullarında okutuyordu. Kuzey Mezopotamya'daki Harran kentinde ise, eski Yunan bilimine ve yıldızlara bağlı bir inanç geleneğini sürdüren Sabiîler yaşıyordu. Bu toplulukların bilginleri, Abbasi Bağdat'ının tercüme hareketinin bel kemiğini oluşturdu.

Gelişme — çevirmenler ve yöntemleri

Tercüme hareketinin en ünlü çevirmeni, Hire'de doğmuş Nesturi Hıristiyan bir hekim olan Huneyn b. İshak'tı. Huneyn, Yunancayı, Süryaniceyi ve Arapçayı çok iyi biliyordu. O ve öğrencileri, Galen'in tıp eserlerinin neredeyse tamamını, Hipokrat'ın pek çok eserini ve Aristoteles'in bazı eserlerini çevirdi. Huneyn, önce Yunancadan Süryaniceye, sonra Süryaniceden Arapçaya çeviri yapıyordu; kimi zaman da doğrudan Arapçaya çeviriyordu. Çevirilerini sipariş edenler arasında halifeler kadar, Bağdat'ın zengin hekim aileleri ve Musa oğulları diye bilinen üç kardeş gibi bilime meraklı zenginler de vardı. Huneyn, risalesinde hangi eseri kimin için çevirdiğini tek tek yazar; bu listeler, tercüme hareketinin arkasındaki geniş destekçi çevresini gösteren en iyi kanıtlardandır.

Huneyn'in en önemli yeniliklerinden biri, çeviriye başlamadan önce aynı eserin birden fazla Yunanca el yazmasını bulup karşılaştırmasıydı. Böylece, yüzyıllar içinde kopyalanırken bozulmuş metinleri düzeltebiliyordu.

Çeviriler yalnızca Yunancadan yapılmadı. İranlı bir kâtip olan İbn Mukaffa, Orta Farsçadan Hint kökenli masallar kitabı Kelile ve Dimne'yi Arapçaya çevirdi. Sanskritçe astronomi eserleri de Arapçaya aktarıldı; Hint rakamları ve sıfır kavramı da, sonraki bölümde göreceğimiz gibi, bu yolla İslam dünyasına ulaştı. Harranlı Sabit b. Kurra ise, Yunanca matematik ve astronomi eserlerinin çevirisinde öne çıktı. Böylece Bağdat'ta Yunan, İran ve Hint bilgi gelenekleri, ilk kez aynı dilde, Arapçada yan yana okunabilir hâle geldi.

Dönüş noktası — Beytül-Hikme ne idi?

Tercüme hareketiyle en çok ilişkilendirilen kurum, Beytül-Hikme, yani «Bilgelik Evi»dir. Popüler anlatılarda Beytül-Hikme çoğu zaman, halife Me'mun'un kurduğu, çevirmenlerin ve bilginlerin birlikte çalıştığı büyük bir akademi ya da bilim merkezi olarak anlatılır. Ama kaynaklara dikkatle bakan araştırmacılar, bu tablonun büyük ölçüde abartılı olduğunu düşünür.

Erken kaynaklarda Beytül-Hikme, çoğu zaman halifenin sarayına bağlı bir kütüphane olarak geçer. Bu kütüphanenin, Sasani krallarının saray kütüphanelerini örnek aldığı, burada kitapların saklandığı ve kopyalandığı, bazı bilginlerin ve astronomların da burada çalıştığı anlatılır. Ama çevirilerin büyük bölümü, bu kütüphanede değil, hekimler, vezirler ve zengin ailelerin evlerinde, onların sipariş ve desteğiyle yapıldı. Tercüme hareketi, tek bir kurumun değil, Bağdat'taki geniş ve çok dinli bir toplumsal çevrenin ürünüydü.

Tercüme hareketi, İslam düşüncesinde yeni tartışmalar da doğurdu. Yunan felsefesini benimseyen ilk büyük Arap filozofu Kindî, felsefenin din ile çelişmediğini, doğruyu nerede bulursak bulalım almamız gerektiğini savundu. Aynı dönemde, dinsel konularda aklı öne çıkaran Mutezile düşüncesi saray çevrelerinde etkili oldu. Me'mun, bu düşünceyi bir devlet görüşü olarak benimseyip bilginlere dayatmaya çalıştı; bu girişim, dinsel çevrelerde güçlü bir tepkiyle karşılaştı. Kur'an'ın yaratılmış olup olmadığı sorusu etrafında bilginlerin sorguya çekildiği bu döneme «mihne» denir; Ahmed b. Hanbel gibi hadis bilginlerinin direnişi, sonraki yüzyıllarda Sünni düşüncenin biçimlenmesinde önemli bir rol oynadı.

Cevap — bir toplumun ortak çabası

Bağdat'ta bu kadar çok eserin çevrilmesi, birkaç etkenin bir araya gelmesiyle mümkün oldu. Abbasi yönetimi, kendini Sasani saray kültürünün mirasçısı olarak görüyordu ve bilime destek vermek, bu mirasın bir parçasıydı. Hekimlik, astronomi, matematik ve mantık gibi alanlar, yönetimin ve toplumun somut ihtiyaçlarına cevap veriyordu. Süryani Hıristiyan ve Harranlı Sabiî bilginler, bu çeviriler için gereken dil bilgisini ve yüzyılların birikimini taşıyordu. Kâğıdın yaygınlaşması ise, çevrilen eserlerin çoğaltılmasını ve dolaşmasını kolaylaştırdı.

Beytül-Hikme, bu çabanın simgesi hâline geldi; ama asıl çaba, halifeden hekime, vezirden tüccara kadar geniş bir toplumsal çevrenin ortak ürünüydü. Farklı dinlerden ve dillerden bilginlerin birlikte çalıştığı bu hareket, Yunan biliminin önemli bir bölümünü korudu, geliştirdi ve sonraki yüzyıllarda hem İslam dünyasına hem de Avrupa'ya aktardı.

Bugünle bağ — Ayasofya'daki nüsha

Huneyn b. İshak'ın, bu dersin kutusunda alıntılanan risalesinin bilinen tek el yazması, bugün İstanbul'da, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi'nin Ayasofya koleksiyonunda korunur. Bu nüsha, 1925'te bir Alman araştırmacı tarafından ilk kez yayımlandı. Osmanlı sultanlarının ve bilginlerinin topladığı el yazmaları, bugün de tercüme hareketinin tarihini araştıranlar için dünyanın en önemli kaynaklarından biridir.

Birincil kaynak

İbn Haldun, Mukaddime'nin «akli bilimler» bölümünde, tercüme hareketinin başlangıcını şöyle anlatır. William MacGuckin de Slane'ın 1868 tarihli Fransızca çevirisinden:

Abou Djafer el-Mansour fit-il demander au roi des Grecs de lui envoyer les ouvrages qui traitaient des mathématiques, traduits (en arabe). Le roi lui expédia le livre d'Euclide et quelques ouvrages sur la physique. […] El-Mamoun arriva ensuite (au pouvoir). Ce prince était grand amateur des sciences, parce qu'il les avait cultivées et, ressentant une vive passion pour les sciences (intellectuelles), il envoya des ambassadeurs aux rois des Grecs, afin de faire mettre en arabe les ouvrages scientifiques de ce peuple et de les introduire dans son pays. A cet effet, il fit partir (avec eux) plusieurs interprètes.

Türkçesi: Ebu Cafer el-Mansur, Rumların kralına, matematik üzerine eserleri çevrilmiş olarak göndermesi için haber yolladı. Kral ona Öklid'in kitabını ve fizik üzerine bazı eserleri gönderdi. […] Ardından Me'mun iktidara geldi. Bu hükümdar bilimlere çok düşkündü, çünkü onlarla uğraşmıştı; akli bilimlere karşı büyük bir tutku duyarak, bu halkın bilimsel eserlerini Arapçaya çevirtmek ve kendi ülkesine getirmek için Rumların krallarına elçiler gönderdi. Bu amaçla, onlarla birlikte birkaç çevirmen de yolladı.

Kaynak: İbn Haldun, Mukaddime, «Akli bilimler» bölümü; William MacGuckin de Slane (çev.), Les Prolégomènes d'Ibn Khaldoun, cilt III (Paris: Imprimerie impériale, 1868), s. 126–127; Internet Archive. Türkçesi, de Slane'ın Fransızcasından bizim.

1. İbn Haldun'a göre Mansur ve Me'mun bilim kitaplarını nereden istedi? Bu anlatı, Abbasi halifelerinin Bizans'la ilişkisi hakkında ne söylüyor?
2. İbn Haldun, Me'mun'un bilimlere tutkusunu, onun bilimle uğraşmış olmasına bağlıyor. Bu açıklama, bir hükümdarın kişisel ilgisinin bir kültür hareketindeki rolünü nasıl değerlendirmemizi sağlıyor?
3. Bu anlatı, Bağdat'taki çevirilerden aşağı yukarı beş asır sonra kaleme alınmış ve işi büyük ölçüde halifelere bağlıyor. Huneyn'in kendi anlattıklarıyla karşılaştırıldığında, bu anlatının neyi öne çıkarıp neyi geride bıraktığını tartış.

Tarihçiler Tartışıyor

• Max Meyerhof (1930) — Yunan biliminin ve felsefesinin, İskenderiye'deki okulların Süryani Hıristiyan çevreler aracılığıyla Antakya'ya, Harran'a ve sonunda Bağdat'a taşındığını ileri sürdü; tercüme hareketini, geç antik öğretim geleneğinin kesintisiz bir devamı olarak yorumladı.
• Franz Rosenthal (1965) — İslam dünyasında klasik mirasın nasıl yaşadığını gösteren çevirilerden seçmeler yayımladı; çevirilerin, felsefeden tıbba, matematikten ahlaka kadar ne kadar geniş bir alanı kapsadığını ve İslam düşüncesini nasıl zenginleştirdiğini gösterdi.
• Marie-Geneviève Balty-Guesdon (1992) — Beytül-Hikme'ye dair kaynakları ayrıntılı biçimde inceledi; kurumun, popüler anlatılardaki gibi bir akademi değil, Sasani modeline dayanan bir saray kütüphanesi olduğunu gösterdi.
• Dimitri Gutas (1998) — Tercüme hareketinin nedenlerini, Abbasi yönetiminin Sasani imparatorluk ideolojisini benimsemesinde, toplumun farklı kesimlerinin somut ihtiyaçlarında ve dinsel tartışmalarda aradı; Meyerhof'un kesintisiz İskenderiye geleneği anlatısını ve Beytül-Hikme'nin bir akademi olduğu fikrini eleştirdi.

Bu tartışma, bir kültür hareketini açıklamanın farklı yollarını gösteriyor. Meyerhof, bilginin bir okuldan öbürüne taşındığı bir süreklilik anlatısı kuruyor. Rosenthal, çevirilerin içeriğine, kapsamına ve Arap düşüncesine kattıklarına bakıyor. Balty-Guesdon ve Gutas ise, bu yerleşik anlatıları erken kaynaklarla tek tek sınayarak, hareketin arkasındaki toplumsal ve siyasal nedenleri öne çıkarıyor. Bugün araştırmacıların çoğu, tercüme hareketini tek bir halifenin ya da tek bir kurumun eseri olarak değil, Abbasi toplumunun geniş kesimlerinin katıldığı ve kuşaklar boyu süren bir süreç olarak görür.

Derine İn

Tercüme hareketinin tarihini yazarken, araştırmacıların başvurduğu en önemli kaynaklardan biri, bu dersin Kanca'sında andığımız İbn Nedim'in Fihrist'idir. Bağdatlı bir kitapçının oğlu olan İbn Nedim, onuncu yüzyılın sonunda, bildiği bütün Arapça kitapları, yazarlarını ve çevirmenlerini listeledi. Bu eser, hangi Yunan eserlerinin, kim tarafından ve hangi dilden çevrildiğine dair bilgilerimizin temel kaynağıdır. Huneyn'in risalesi ise, bir çevirmenin kendi işini nasıl anlattığını, hangi el yazmalarını nerede bulduğunu ve kimin için çalıştığını gösteren eşsiz bir belgedir.

Çeviri yöntemleri de zamanla değişti. İlk çeviriler, çoğu zaman Yunanca metni kelimesi kelimesine, cümle yapısını bozmadan Arapçaya aktarmaya çalışıyordu; bu da anlaşılması güç metinler ortaya çıkarıyordu. Huneyn ve onun çevresindeki çevirmenler ise, cümlenin anlamını kavrayıp onu Arapçanın kendi yapısına uygun biçimde aktarmayı tercih etti. Bu yöntem, daha okunabilir çeviriler üretti ve Arapçada felsefe ve bilim için yeni bir terim dağarcığının oluşmasına katkıda bulundu. Arapçanın bu dönemde bir bilim dili hâline gelmesi, tercüme hareketinin en kalıcı sonuçlarından biridir.

Tercüme hareketinin bir başka boyutu, Cündişapur efsanesidir. Uzun süre, Sasani İmparatorluğu'nun Cündişapur kentinde, Yunan tıbbının öğretildiği büyük bir tıp okulu ve hastane bulunduğu, Abbasi dönemindeki tıbbın da buradan geldiği anlatıldı. Cündişapur'dan gelen Hıristiyan hekim aileleri, gerçekten de Abbasi sarayında önemli bir yer tuttu. Ama son yıllarda araştırmacılar, Cündişapur'da büyük bir okulun varlığına dair kanıtların çok zayıf olduğunu ve bu anlatının büyük ölçüde sonraki dönemlerde biçimlendiğini göstermiştir. Bu da, Beytül-Hikme anlatısında olduğu gibi, büyük kültür hareketlerinin zamanla tek bir kuruma ya da yere bağlanma eğilimini gösterir. Oysa bilgi, çoğu zaman aileler, hoca-öğrenci zincirleri ve kişisel kütüphaneler aracılığıyla, yavaş ve dağınık biçimde aktarılır.

Son olarak, tercüme hareketi, Arapça çevirilerin sonraki yüzyıllarda Latinceye aktarılmasıyla Avrupa'yı da etkiledi. On ikinci yüzyılda İber Yarımadası'ndaki Toledo'da, Arapçadan Latinceye yapılan çeviriler, Aristoteles'in, Galen'in ve pek çok başka yazarın eserlerini Avrupalı bilginlere tanıttı. Böylece Bağdat'ta başlayan çaba, birkaç yüzyıl sonra, Avrupa'daki üniversitelerin ders kitaplarını da biçimlendirdi. Bu aktarım, bir kültürün bilgisinin başka bir kültüre nasıl geçtiğini ve bu geçişin her aşamada nasıl yeniden yorumlandığını gösterir.

Tercüme hareketinin korudukları kadar, yitirdikleri de düşünülmelidir. Çevirmenler, dönemin ihtiyaçlarına göre seçim yaptı: tıp, felsefe, matematik ve astronomi eserleri büyük bir özenle çevrilirken, Yunan şiiri, tragedyası ve tarih yazımı büyük ölçüde çevrilmedi. Homeros'un destanları ya da Thukydides'in tarihi, Arapçaya tam olarak aktarılmadı. Bu seçim, çeviri hareketinin bir yabancı kültürü bütünüyle aktarmayı değil, kendi toplumunun işine yarayacak bilgiyi almayı amaçladığını gösterir. Aynı zamanda, bazı Yunanca eserler bugün yalnızca Arapça çevirileri sayesinde bilinir; Galen'in bazı kitaplarının Yunanca asılları kaybolmuş, ama Huneyn ve öğrencilerinin çevirileri günümüze ulaşmıştır.

Uzman Notu

Temel literatür

• William MacGuckin de Slane (çev.), Les Prolégomènes d'Ibn Khaldoun, cilt III (Paris: Imprimerie impériale, 1868).
• Gotthelf Bergsträsser (yay. ve çev.), Hunain ibn Ishaq über die syrischen und arabischen Galen-Übersetzungen (Leipzig: Brockhaus, 1925).
• Max Meyerhof, Von Alexandrien nach Bagdad (Berlin: Akademie der Wissenschaften, 1930).
• Franz Rosenthal, Das Fortleben der Antike im Islam (Zürih: Artemis, 1965); İngilizce çevirisi The Classical Heritage in Islam (Londra: Routledge, 1975).
• Marie-Geneviève Balty-Guesdon, «Le Bayt al-ḥikma de Baghdad», Arabica 39 (1992), 131–150.
• Dimitri Gutas, Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early 'Abbāsid Society (Londra: Routledge, 1998).

Arşiv ve kaynak

De Slane'ın İbn Haldun çevirisi ve Bergsträsser'in Huneyn yayını Internet Archive'da bulunuyor. İbn Nedim'in Fihrist'i hem Arapça basılmış hem de İngilizceye ve Türkçeye aktarılmıştır. Huneyn'in risalesinin el yazması, İstanbul'da Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi'nin Ayasofya koleksiyonundadır.

Açık sorular

• Beytül-Hikme'de çeviri yapılıyor muydu, yoksa yalnızca kitaplar mı saklanıyordu?
• Tercüme hareketinin en güçlü itici gücü neydi: Sasani mirası mı, pratik ihtiyaçlar mı, yoksa dinsel tartışmalar mı?
• Süryani Hıristiyan çevirmenlerin katkısı, sonraki tarih yazımında neden zaman zaman geri planda kaldı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Galen'in eserlerinin büyük bölümünü Arapçaya ve Süryaniceye çeviren Hireli Nesturi Hıristiyan hekim kimdir? A) Kindî B) Huneyn b. İshak C) İbn Mukaffa D) Sabit b. Kurra
2. (Hedef 1) Kelile ve Dimne'yi Orta Farsçadan Arapçaya çeviren kimdir? A) İbn Mukaffa B) İbn Nedim C) Huneyn b. İshak D) Me'mun
3. (Hedef 2) Mukaddime'deki anlatıma göre Mansur, Bizans kralından hangi eseri aldı? A) Galen'in Kanıt üzerine'sini B) Aristoteles'in Mantık'ını C) Öklid'in kitabını D) Kelile ve Dimne'yi
4. (Hedef 2) Huneyn, Galen'in Kanıt üzerine kitabının yarısını hangi kentte bulabildi? A) İskenderiye B) Harran C) Bağdat D) Şam
5. (Hedef 3) Beytül-Hikme'nin bir akademi değil, Sasani modeline dayanan bir saray kütüphanesi olduğunu gösteren araştırmacı kimdir? A) Marie-Geneviève Balty-Guesdon B) Max Meyerhof C) Franz Rosenthal D) İbn Nedim

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Tercüme hareketi tek bir halifenin ve tek bir kurumun eseri miydi?» sorusunu tartış. Cevabında İbn Haldun'un anlatısını, Huneyn'in el yazması arayışını, Me'mun'un rüyası öyküsünü ve Beytül-Hikme'nin niteliği tartışmasını kullan; Meyerhof ile Gutas'ın yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Bu çevirmen Huneyn b. İshak'tır.
2. A — Kelile ve Dimne'yi İbn Mukaffa çevirdi.
3. C — Mansur'a Öklid'in kitabı gönderildi.
4. D — Huneyn, kitabın yarısını Şam'da buldu.
5. A — Bu görüş Marie-Geneviève Balty-Guesdon'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, İbn Haldun'un anlatısının tercüme hareketini büyük ölçüde halifelere bağladığını, Huneyn'in risalesinin ise bir çevirmenin el yazması toplama ve karşılaştırma çabasını gösterdiğini açıklar. Me'mun'un rüyası öyküsünü, sonraki kuşakların bu hareketi bir halifenin kişisel tutkusuyla anlamlandırma çabası olarak ele alır. Beytül-Hikme'nin bir akademi değil, bir saray kütüphanesi olduğu yolundaki araştırmaları kullanır. İyi bir cevap, Meyerhof'un kesintisiz bir İskenderiye geleneği anlatısını, Gutas'ın hareketi Abbasi toplumunun geniş kesimlerinin ihtiyaçlarıyla açıklayan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Çevrilen eserler, Bağdat'ta ve İslam dünyasının öbür kentlerinde yeni bir bilim kuşağını besledi. Me'mun'un döneminde Bağdat'ta çalışan Harezmî, Hint rakamlarıyla hesap yapmayı ve bilinmeyen bir sayıyı bulmayı öğreten kitaplar yazdı; iki yüzyıl sonra Orta Asya'da yaşayan İbn Sina ve Biruni, tıp, felsefe, astronomi ve coğrafya alanlarında çevirilerden devraldıkları bilgiyi aşan eserler üretti. Sonraki bölüm bu bilginleri ele alıyor: İslam bilimi, çevrilen mirası nasıl geliştirdi ve ona neler ekledi?