Abbasi devrimi

Öğrenme hedefleri

• Abbasi hareketinin gizli örgütlenmesinden 750'de Emevi hanedanının yıkılmasına kadar geçen aşamaları sıralayabileceksin.
• Hareketin meşruiyet söylemini ve Horasan'daki desteğinin kaynaklarını, kaynaklardan örneklerle açıklayabileceksin.
• Abbasi devriminin bir hanedan değişikliğinden fazlası sayılıp sayılamayacağını, araştırmacıların farklı açıklamalarını tartarak yorumlayabileceksin.

Okuma metni

Kanca — çölde bir köy, on dört kişi

Bugünkü Ürdün'ün güneyinde, Akabe körfezine giden eski bir yolun kenarında, Humeyme adlı küçük bir köyün kalıntıları bulunur. Sekizinci yüzyılın başında burada, soylarını Peygamber'in amcalarından birine, Abbas'a bağlayan bir aile oturuyordu. Aile, Emevi başkenti Şam'dan uzakta, sessiz bir hayat sürüyor gibi görünüyordu. Ama bu köyden, yıllar boyunca, doğuya, İran'ın kuzeydoğusundaki Horasan'a gizli elçiler ve mektuplar gönderiliyordu.

749'da bu ailenin on dört üyesi, Humeyme'den ayrılıp Irak'taki Kufe'ye doğru yola çıktı. Suyûtî'nin aktardığına göre, ailenin bir üyesi yıllar sonra bu yolculuğu şöyle anlatacaktı: «On dört kişi evlerinden çıktı; kararlılıklarının büyüklüğüyle, yüreklerinin sağlamlığıyla, bizim aradığımızı arıyorlardı.» Bir yıl sonra bu ailenin en büyüğü, İslam dünyasının halifesiydi. Bu bölümün sorusu şu: çölde bir köyde yaşayan bir aile, doksan yıldır iktidarda olan bir hanedanı nasıl devirdi, ve bu değişiklik neden yalnızca bir yönetici ailenin yerine bir başkasının geçmesinden fazlasıydı?

Bağlam — çatlayan bir düzen

Önceki bölümlerde gördüğümüz gibi, Emevi devleti sekizinci yüzyılın başında en geniş sınırlarına ulaşmıştı. Ama bu genişlemenin bedeli ağırdı. Arap olmayan Müslümanlar, yani mevali, vergi ve maaş konusunda Araplarla eşit sayılmamaktan yakınıyordu. Arap kabileleri arasında, kuzey ve güney kökenli oldukları söylenen iki büyük grup, Kays ve Yemen, birbirine düşmandı; halifeler kimi zaman birini, kimi zaman öbürünü destekliyordu. Sınır boylarındaki sürekli savaşlar da hazineyi tüketiyordu.

743'te halife Hişam'ın ölümünden sonra bu gerilimler açık bir iç savaşa dönüştü. Birkaç yıl içinde üç halife birbirini izledi; Emevi ailesinin kendi içinde bile birlik kalmadı. Son Emevi halifesi II. Mervan, iktidarı zorla ele geçirdi, ama imparatorluğun her köşesinde çıkan ayaklanmalarla uğraşmak zorunda kaldı. Irak'ta Haricî ayaklanmaları, Suriye'de rakip Emevi prensleri ve Kuzey Afrika'da Berberilerin isyanı, onun dikkatini ve ordusunu dağıttı; Horasan'da olup bitenlere yeterince bakamadı.

Bu ortamda, Peygamber'in ailesinden birinin topluluğun başına geçmesi gerektiğini savunan hareketler güç kazandı. Önceki kursun son bölümlerinde gördüğümüz gibi, Kerbela'dan sonra Peygamber'in ailesine bağlılık, pek çok Müslüman için derin bir anlam taşıyordu. Abbasi ailesi, bu duygudan yararlanan gizli bir çağrı başlattı.

Gelişme — Horasan'dan Kufe'ye

Suyûtî'nin aktardığına göre, Abbasi ailesinin başı Muhammed b. Ali, Horasan'a gönderdiği adamına, halkı «Muhammed'in soyundan razı olunacak birine» çağırmasını, ama kimsenin adını vermemesini buyurmuştu. Bu belirsizlik, hareketin en güçlü yanlarından biriydi. Önderliği Ali'nin torunlarında görenler, Abbas'ın ailesini destekleyenler ve yalnızca Emevi yönetiminden kurtulmak isteyenler, bu çağrının arkasında birleşebiliyordu.

Horasan, bu çağrı için uygun bir yerdi. Burası, Emevi başkentinden uzaktaydı. Fetihlerden sonra buraya yerleşen Arap askerleri, yerel İranlı halkla evlenmiş, onların dilini ve alışkanlıklarını benimsemeye başlamıştı. Aynı zamanda, Müslüman olmuş pek çok İranlı, Emevi yönetiminin kendilerine eşit davranmadığını düşünüyordu. Horasan, hem hoşnutsuz Araplar hem de hoşnutsuz mevali için bir buluşma noktasıydı. Bölgenin uzun ticaret yolları ve dağınık köyleri, gizli bir örgütün mektuplarını, elçilerini ve toplantılarını merkezin gözünden saklamayı da kolaylaştırıyordu.

747'de, hareketin Horasan'daki önderi Ebu Müslim, Merv yakınlarındaki bir köyde siyah bayrakları açarak ayaklanmayı başlattı. Kısa sürede Horasan'ın büyük bölümü onun eline geçti. Kaynaklar, Ebu Müslim'in kökeni hakkında birbirini tutmayan bilgiler verir; kimi onun azatlı bir köle, kimi soylu bir ailenin çocuğu olduğunu söyler. Bu belirsizlik, onun kişiliğinin sonraki yüzyıllarda nasıl efsaneleştiğini de gösterir: Horasan'da ve Orta Asya'da, Ebu Müslim adına anlatılan kahramanlık öyküleri yüzyıllar boyunca dilden dile dolaştı. Ardından Kahtaba b. Şebib komutasındaki Horasan ordusu batıya yürüdü, İran'ın içlerinden geçerek 749'da Irak'a ulaştı ve Kufe'yi aldı.

Bu sırada Muhammed b. Ali'nin oğlu ve ailenin yeni başı olan, taraftarlarının İbrahim el-İmam diye andığı İbrahim, Emeviler tarafından yakalanmış ve hapiste ölmüştü. Suyûtî'ye göre İbrahim, önderliği kardeşi Abdullah'a bırakmıştı. 749'un sonbaharında Abdullah, Kufe'de halife ilan edildi; sonraki kuşaklar ona «Seffah» lakabıyla andı. Ocak 750'de Abbasi ordusu, Dicle'nin bir kolu olan Büyük Zap ırmağı kıyısında II. Mervan'ın ordusunu yendi. Mervan Mısır'a kaçtı ve aynı yıl orada öldürüldü.

Dönüş noktası — zaferden sonra

Zaferin ardından kaynaklar, Emevi ailesinin pek çok üyesinin yeni yönetim tarafından öldürüldüğünü aktarır. Bu takipten kurtulan birkaç kişiden biri, Emeviler dersinde andığımız gibi, İspanya'ya kaçarak orada yeni bir Emevi devleti kuran genç prens Abdurrahman'dı. Seffah'ın kısa halifeliği, yeni hanedanın gücünü pekiştirmekle geçti; o, Kufe yakınlarında ve Fırat kıyısındaki Enbar'da kurulan geçici merkezlerden yönetti.

Zafer, hareketi destekleyen herkesin beklentisini karşılamadı. Ali'nin torunlarını bekleyenlerin bir bölümü, «Muhammed'in soyundan razı olunacak biri» çağrısının Ali'nin torunlarından birini iktidara getireceğini ummuştu. Abbasilerin iktidarı kendi ailelerinde tutması, bu kesimlerde derin bir hayal kırıklığı yarattı. Şii gelenek, bu dönemi, Peygamber'in ailesinin hakkının bir kez daha başkaları tarafından alındığı bir dönem olarak hatırlar. Abbasi halifeleri ise, Abbas'ın da Peygamber'in ailesinden olduğunu ve kendilerinin bu ailenin meşru temsilcileri olduklarını savundu.

Hareketin kendi içinde de gerilimler vardı. Seffah'ın kardeşi ve halefi Mansur, 755'te, devrimin en güçlü askerî önderi Ebu Müslim'i, onun gücünden kaygılanarak öldürttü. Ebu Müslim'in ölümü, Horasan'da onun adına bir dizi ayaklanmaya yol açtı. Mansur, 762'de Medine'de ve Basra'da Ali'nin soyundan gelenlerin başlattığı ayaklanmaları da bastırdı.

Cevap — hanedan değişikliğinden fazlası

Abbasiler, Emevileri, dinsel bir meşruiyet söylemini, iyi örgütlenmiş bir gizli çağrıyı ve Horasan'daki hoşnutsuzluğu bir araya getirerek devirdi. «Muhammed'in soyundan biri» gibi belirsiz bir hedef, farklı beklentileri olan pek çok grubu aynı hareketin çevresinde topladı. Emevi ailesinin iç çekişmeleri ve son yıllardaki iç savaş ise, hanedanın bu harekete karşı koyacak gücünü tüketmişti.

Bu değişiklik, bir hanedan değişikliğinden fazlasıydı, çünkü imparatorluğun ağırlık merkezi Suriye'den Irak'a ve İran'a kaydı. Horasanlı askerler ve İranlı kâtipler, yeni yönetimde önemli yerler edindi; Arap kabilelerinin eski ayrıcalıkları giderek azaldı. Arap olmayan Müslümanların yönetime katılımı arttı ve İslam dünyası, Arap fatihlerin imparatorluğu olmaktan, farklı halklardan Müslümanların ortak imparatorluğu olmaya doğru ilerledi.

Bugünle bağ — Merv'in kalıntıları

Bugün Türkmenistan'da, Mari kentinin yakınında, eski Merv'in geniş kalıntıları bulunur. Abbasi devriminin başladığı bu kent, sonraki yüzyıllarda İslam dünyasının en büyük kentlerinden biri oldu ve bugün UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Ürdün'deki Humeyme'de yapılan kazılar ise, Abbasi ailesinin yaşadığı köyün evlerini ve küçük mescidini ortaya çıkarmıştır.

Birincil kaynak

Suyûtî, Târîhu'l-Hulefâ'nın Seffah bölümünde, Abbasi çağrısının başlangıcını ve Seffah'ın Kufe'de halife ilan edildiğinde yaptığı konuşmayı aktarır. Jarrett'in 1881 çevirisinden:

Muhammad the Imam sent a man to Khurasan and commanded him to invite the people to approve one of the posterity of Muhammad and not to name any one. […] He was acknowledged as Caliph at Kufah on the 3rd Rabii' u'l Awwal in the year 132. He read prayers to the people on the Friday and said in his discourse, […] "and when the Lord took to Himself His prophet, his companions stood up in authority until the Banu Harb and Marwan usurped it, and they were tyrannous and appropriated every thing to themselves. […] O ye people of Kufah, ye are the seat of our regard and the abiding place of our affection."

Türkçesi: İmam Muhammed, Horasan'a bir adam gönderdi ve ona halkı Muhammed'in soyundan razı olunacak birine çağırmasını, ama kimsenin adını vermemesini buyurdu. […] Abdullah, 132 yılının rebiülevvel ayının üçünde Kufe'de halife olarak tanındı. Cuma günü halka namaz kıldırdı ve konuşmasında şöyle dedi: […] «Tanrı Peygamberi'ni yanına aldığında, arkadaşları yönetimi üstlendi; ta ki Harb oğulları ve Mervan onu gasp edene kadar. Onlar zorbaydılar ve her şeyi kendilerine mal ettiler. […] Ey Kufe halkı, siz bizim ilgimizin merkezi ve sevgimizin yuvasısınız.»

Kaynak: Suyûtî, Târîhu'l-Hulefâ, «Seffah» bölümü; H. S. Jarrett (çev.), History of the Caliphs (Kalküta: Asiatic Society, 1881), s. 262–263; Internet Archive. Türkçesi, Jarrett'in İngilizcesinden bizim.

1. Muhammed b. Ali, çağrının kimin adına yapılacağını neden belirsiz bırakmış olabilir? Bu tercih, hareketin kimlerden destek almasını sağladı?
2. Seffah, Emevilerin iktidarını nasıl niteliyor? Bu niteleme, yeni hanedanın kendi meşruiyetini nasıl kurmaya çalıştığını gösteriyor?
3. Konuşma, Kufe halkına özel bir yakınlıkla sesleniyor. Bu seslenişin, Kufe'nin önceki kursta gördüğümüz tarihiyle nasıl bir ilişkisi olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Gerlof van Vloten (1894) — Emevi dönemindeki muhalefet hareketlerini inceledi; Abbasi devrimini, Arap egemenliğine karşı İranlı mevalinin ve mesih bekleyişlerinin beslediği bir hareket olarak yorumladı.
• M. A. Shaban (1970) — Bu yorumu eleştirdi; devrimin asıl gücünün, Horasan'a yerleşmiş, yerel halkla kaynaşmış ve Emevi yönetiminin ayrıcalıklarından yararlanamayan Arap yerleşimcilerden geldiğini ileri sürdü.
• Moshe Sharon (1983) — Abbasi çağrısının örgütlenmesini ve meşruiyet söylemini ayrıntılı olarak inceledi; hareketin, Peygamber'in ailesine bağlılık fikrini ustalıkla kullanan, iyi örgütlenmiş bir gizli çağrı olduğunu gösterdi.
• Saleh Said Agha (2003) — Devrimi destekleyenlerin listelerini ayrıntılı biçimde çözümledi; hareketin ne yalnızca Arap ne de yalnızca Abbasi bir hareket olduğunu, farklı toplulukların farklı amaçlarla katıldığı bir koalisyon olduğunu savundu.

Bu tartışma, bir devrimin kimler tarafından ve neden yapıldığı sorusunun ne kadar karmaşık olabileceğini gösteriyor. Van Vloten, etnik ve dinsel bir çatışmayı öne çıkarırken, Shaban bu yorumu kökten sorguluyor ve Horasanlı Araplara bakıyor. Sharon, hareketin örgütlenmesine ve söylemine odaklanıyor. Agha ise, bu farklı açıklamaların her birinin bir parça gerçeği yansıttığını, devrimin tek bir toplumsal grubun değil, geçici ve kırılgan bir ittifakın ürünü olduğunu gösteriyor. Bu tartışmanın seyri, bir olayı açıklarken tek bir nedene sarılmanın ne kadar yanıltıcı olabileceğini hatırlatır; üstelik her yorumun, yazıldığı dönemin milliyetçilik ve toplumsal sınıf tartışmalarından da etkilendiğini gösterir.

Derine İn

Abbasi devrimi üzerine bildiklerimizin büyük bölümü, devrimi yapan hanedanın döneminde yazılmış kaynaklardan gelir. Bu kaynaklar, doğal olarak, Abbasilerin meşruiyetini vurgular. Emevilerin baskıcılığı, Abbasi ailesinin erdemleri ve devrimin kaçınılmazlığı, bu anlatıların ortak temalarıdır. Suyûtî'nin aktardığı «siyah bayraklar» kehaneti de bu türden bir anlatıdır. Tarihçiler, bu kaynakları kullanırken, onların sonradan kazananların bakış açısıyla yazıldığını hesaba katmak zorundadır. Yenilen Emevilerin bakışını yansıtan metinlerin çok azı bugüne ulaşmıştır; bu da tablonun tek yanlı kalmasına ve kaybedenlerin sesinin duyulmamasına yol açar.

Bu kaynak sorununa rağmen, devrimin örgütlenmesine dair oldukça ayrıntılı bilgiler vardır. Bazı eserler, Horasan'daki on iki nakibin ve onların yardımcılarının adlarını, kabilelerini ve yaşadıkları köyleri tek tek sayar. Agha gibi araştırmacılar, bu listeleri çözümleyerek, devrimi destekleyenlerin toplumsal kökenlerini ölçmeye çalışmıştır. Bu çözümlemeler, destekçiler arasında hem Araplar hem de mevali bulunduğunu, Arapların da farklı kabilelerden geldiğini gösterir. Böyle bir çeşitlilik, hareketin neden belirsiz bir hedefle ilerlediğini de açıklar: açık bir aday adı, bu farklı grupların bir bölümünü hareketten uzaklaştırabilirdi. Belirsizlik, bir zaaf değil, büyük olasılıkla bilinçli bir örgütlenme tercihiydi.

Abbasi meşruiyetinin bir başka önemli dayanağı, Ebu Haşim adlı birinin vasiyetiydi. Abbasi kaynaklarına göre, Ali'nin soyundan gelen ve bazı gruplarca imam kabul edilen Ebu Haşim, ölümünden önce imamlık hakkını Abbasi ailesinin başı Muhammed b. Ali'ye devretmişti. Bu vasiyet, Ali'nin soyuna bağlı bazı çevrelerin Abbasi hareketini desteklemesini kolaylaştırdı. Tarihçiler, bu vasiyetin gerçek olup olmadığını ya da sonradan Abbasiler tarafından mı ileri sürüldüğünü tartışır; ama onun, hareketin ilk yıllarında önemli bir işlev gördüğü açıktır.

Devrimin sonuçları da uzun vadede değerlendirilmelidir. Abbasi halifeleri, zamanla, Sasani saray geleneğinden etkilenen bir yönetim biçimi geliştirdi. Halifeyle halk arasındaki mesafe arttı; vezirlik kurumu güçlendi ve Bermekîler gibi İranlı aileler, devletin en yüksek makamlarına yükseldi. Önceki bölümde gördüğümüz kâğıdın Bağdat'ta yaygınlaşması da, bu yeni ve büyüyen bürokrasinin bir ürünüdür. Kimi tarihçiler, bu değişiklikleri devrimin doğrudan sonucu olarak görürken, kimileri bunların Emevi döneminin son yıllarında zaten başlamış olan süreçlerin devamı olduğunu vurgular.

Siyah rengin kendisi de bir tartışma konusudur. Abbasiler, bayraklarında ve resmî giysilerinde siyahı kullandı; bu renk, hanedanın simgesi hâline geldi. Kaynaklar, siyahın seçilmesini farklı biçimlerde açıklar: kimi anlatılar onu Peygamber'in bir sancağıyla, kimileri Emevilerin öldürdüğü Hâşimoğulları için tutulan yasla, kimileri de mesih bekleyişleriyle ilişkilendirir. Bu açıklamaların hangisinin gerçek olduğu bilinmez; ama siyahın, hareketi Emevilerin beyaz sancaklarından açıkça ayıran güçlü bir simge olduğu açıktır. Bir siyasal hareketin renklerle ve simgelerle nasıl bir kimlik kurduğu, bu dönemin propaganda araçlarını anlamak için önemli bir ipucudur. Aynı simgeler, sonraki yüzyıllarda başka hareketler tarafından da, farklı amaçlarla yeniden kullanıldı.

Uzman Notu

Temel literatür

• H. S. Jarrett (çev.), History of the Caliphs by Jalálu'ddín a's Suyúti (Kalküta: Asiatic Society, 1881).
• Gerlof van Vloten, Recherches sur la domination arabe, le chiitisme et les croyances messianiques sous le khalifat des Omayades (Amsterdam: Johannes Müller, 1894).
• M. A. Shaban, The 'Abbāsid Revolution (Cambridge: Cambridge University Press, 1970).
• Moshe Sharon, Black Banners from the East: The Establishment of the 'Abbāsid State (Kudüs: Magnes Press; Leiden: E. J. Brill, 1983).
• Saleh Said Agha, The Revolution which Toppled the Umayyads: Neither Arab nor 'Abbāsid (Leiden: Brill, 2003).
• Philip Khûri Hitti (çev.), The Origins of the Islamic State, cilt I (New York: Columbia University, 1916).

Arşiv ve kaynak

Jarrett'in Suyûtî çevirisi ve van Vloten'in 1894 çalışması Internet Archive'da bulunuyor. Devrime dair en ayrıntılı Arapça anlatı, Taberî'nin tarihinde ve adı bilinmeyen bir yazara ait Ahbârü'd-devleti'l-Abbâsiyye adlı eserde yer alır. Merv'in ve Humeyme'nin kazı raporları, arkeoloji dergilerinde yayımlanmıştır.

Açık sorular

• Abbasi devrimini destekleyenlerin çoğunluğu Arap mıydı, yoksa mevali mi?
• Ebu Haşim'in vasiyeti gerçek miydi, yoksa sonradan mı ileri sürüldü?
• Devrimden sonra görülen değişikliklerin ne kadarı devrimin sonucuydu, ne kadarı zaten başlamış süreçlerin devamıydı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Abbasi ailesinin devrimden önce yaşadığı köy hangisidir? A) Merv B) Humeyme C) Enbar D) Kufe
2. (Hedef 1) Horasan'da siyah bayrakları açarak ayaklanmayı başlatan önder kimdir? A) Seffah B) Mansur C) Ebu Müslim D) Kahtaba b. Şebib
3. (Hedef 2) Suyûtî'ye göre Abbasi çağrısı halkı kime çağırıyordu? A) Muhammed'in soyundan razı olunacak, adı verilmeyen birine B) Doğrudan Abbas'ın soyundan birine C) Emevi ailesinden birine D) Horasanlı bir önder
4. (Hedef 2) 750'de II. Mervan'ın ordusunun yenildiği savaş hangi ırmağın kıyısında yapıldı? A) Fırat B) Amuderya C) Dicle D) Büyük Zap
5. (Hedef 3) Abbasi devriminin asıl gücünün Horasan'a yerleşmiş Araplardan geldiğini ileri süren tarihçi kimdir? A) Gerlof van Vloten B) M. A. Shaban C) Moshe Sharon D) Saleh Said Agha

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «750'de yalnızca yönetici aile mi değişti, yoksa imparatorluğun niteliği de mi?» sorusunu tartış. Cevabında Emevi döneminin son yıllarındaki gerilimleri, Abbasi çağrısının belirsiz hedefini, Horasan'ın rolünü ve devrimden sonraki değişiklikleri kullan; van Vloten ile Shaban'ın ya da Sharon ile Agha'nın yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Abbasi ailesi Humeyme'de yaşıyordu.
2. C — Ayaklanmayı Ebu Müslim başlattı.
3. A — Çağrı, adı verilmeyen, razı olunacak birine yapılıyordu.
4. D — Savaş Büyük Zap ırmağı kıyısında yapıldı.
5. B — Bu görüş M. A. Shaban'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, Emevi döneminin son yıllarındaki mevali hoşnutsuzluğunu, kabile çekişmelerini ve iç savaşı devrimin arka planı olarak açıklar. Abbasi çağrısının, kimin adına yapıldığını belirsiz bırakarak farklı grupları bir araya getirdiğini, Horasan'ın ise hem hoşnutsuz Araplar hem de mevali için bir buluşma noktası olduğunu belirtir. Devrimden sonra imparatorluğun ağırlık merkezinin doğuya kaydığını ve Arap olmayan Müslümanların yönetime katılımının arttığını tartışır. İyi bir cevap, devrimi yapanların kimliği üzerine van Vloten, Shaban, Sharon ve Agha'nın farklı yorumlarını karşılaştırır ve Ali soyuna bağlı olanların hayal kırıklığını dengeli biçimde aktarır.

Sonraki bölüme köprü

Seffah'ın ölümünden sonra halife olan kardeşi Mansur, yeni hanedanın hâlâ kalıcı bir başkenti olmadığını biliyordu. Kufe'nin yakınındaki geçici merkezler, hem Ali soyuna bağlı kalabalıklara fazla yakındı hem de bir imparatorluğun merkezi olmaya yetmiyordu. Mansur, Dicle ile Fırat boyunca yer aramaya başladı. Sonraki bölüm onun seçtiği yeri ele alıyor: Dicle kıyısındaki küçük bir köyün adını taşıyan Bağdat, nasıl birkaç kuşak içinde dünyanın en büyük kentlerinden biri oldu?