Hz. Ömer döneminde fetihler neden bu kadar hızlıydı?

Öğrenme hedefleri

• Hz. Ömer'in halifeliği sırasında, 634–644 arasında Suriye, Filistin, Mısır ve Irak'ın Müslümanların eline geçişinin başlıca aşamalarını sıralayabileceksin.
• Fetihlerin hızını açıklayan askerî, siyasal, mali ve dinsel etkenleri, kaynaklardan örneklerle açıklayabileceksin.
• Fetih anlatılarının ne kadar güvenilir olduğunu ve fetihleri başlatan güdüleri, farklı kuşaklardan araştırmacıların yaklaşımlarını karşılaştırarak tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir geçitte veda

636 yazında, Bizans imparatoru Herakleios, Suriye'deki ordusunun Yermük ırmağı kıyısında yenildiği haberini aldı. Bağdatlı tarihçi Belâzürî'nin derlediği bir rivayete göre, imparator Antakya'dan Konstantinopolis'e dönerken Toros'taki geçide vardığında arkasına döndü ve şöyle dedi: «Selam sana ey Suriye! Düşman için ne güzel bir ülkesin!» Belâzürî, imparatorun Suriye'nin bol otlaklarını kastettiğini ekler.

Önceki bir bölümde, Herakleios'un Sasanilere karşı kazandığı büyük zaferi ve 630'da Kutsal Haç'ı Kudüs'e geri getirişini görmüştük. Bu zaferden yalnızca altı yıl sonra, imparatorluğun en zengin eyaletlerinden biri elden çıkıyordu. On yıl içinde Suriye, Filistin, Mısır ve Irak, Medine'deki halifeye bağlı ordular tarafından ele geçirildi. Bu bölümün sorusu şu: yüzyıllardır bölgeyi paylaşan iki güç, yarımadadan çıkan yeni bir devletin birliklerine on yıl içinde bu kadar geniş toprakları nasıl bıraktı?

Bağlam — yorgun imparatorluklar, yeni bir ordu

Hz. Ömer, 634'te halife olduğunda, önceki bölümde gördüğümüz ridde savaşları yeni bitmişti. Bu savaşlar sırasında toplanan birlikler, artık Medine'nin tek bir komutası altındaydı. Arap kabileleri, belki de tarihlerinde ilk kez, ortak bir amaç için bir araya getirilmiş bir güç oluşturuyordu.

Karşılarındaki iki imparatorluk ise ağır bir savaşın yorgunluğunu taşıyordu. Bizans ile Sasaniler, 602'den 628'e kadar süren yıkıcı bir savaşta birbirini tüketmişti. Suriye ve Mısır, yirmi yıla yakın bir Sasani işgalinden yeni kurtulmuştu; buralarda Bizans yönetimi henüz yeniden örgütlenememişti. Sasani İmparatorluğu ise, önceki bir bölümde gördüğümüz gibi, taht kavgalarıyla sarsılıyordu. İki imparatorluğun Arap sınırını korumak için eskiden kullandığı Arap müttefik hanedanlar da, bu savaşlar sırasında dağıtılmış ya da güçsüz bırakılmıştı.

İki imparatorluğun içinde dinsel ayrılıklar da vardı. Doğu Akdeniz eyaletlerinde Hıristiyanların önemli bir bölümü, Konstantinopolis kilisesinin Mesih'in doğasına dair öğretisini kabul etmiyordu. Eski tarih yazımı, bu toplulukların Arapları kurtarıcı olarak karşıladığını ileri sürmüştü; bugün tarihçilerin çoğu bu görüşü abartılı bulur, ama dinsel ayrılıkların imparatorluğa bağlılığı zayıflattığını kabul eder.

Gelişme — Suriye'den Mısır'a

Fetih ordularının Suriye'ye girişi, Ebubekir'in son aylarında başlamıştı. Irak cephesinden çöl yoluyla Suriye'ye geçen Halid b. Velid'in katılımıyla, Müslüman birlikleri 634'te Filistin'de Bizans kuvvetlerini yendi. 635'te Şam, uzun bir kuşatmanın ardından bir antlaşmayla teslim oldu. Belâzürî'nin aktardığı antlaşma metni, teslim olan kentlere verilen şartların tipik bir örneğidir. Rivayete göre antlaşma, kuşatma sürerken Halid'le dostluk kuran Şam piskoposunun isteğiyle yazılmıştı; yani kentin önde gelenleri, yeni gelenlerle pazarlık etmenin yolunu erkenden aramıştı. Bu da teslimin, yalnızca bir yenilginin değil, bir hesabın da ürünü olduğunu gösterir.

Herakleios, Suriye'yi geri almak için büyük bir ordu topladı. 636'da Yermük ırmağının kıyısında yapılan savaş, Bizans ordusunun ağır yenilgisiyle sonuçlandı. Bu yenilgiden sonra Suriye'nin kentleri birer birer teslim oldu. Kudüs, 638 dolaylarında bir antlaşmayla teslim oldu. Müslüman kaynakların anlatımında Hz. Ömer, kentin teslimini kabul etmek için bizzat Kudüs'e geldi. Sonraki kuşakların «Ömer ahitnamesi» diye andığı metnin bize ulaşan biçimlerinin ne ölçüde özgün olduğu ise tarihçiler arasında tartışmalıdır.

Mısır'ın fethi, Amr b. As'ın komutasında, 640'ta başladı. Nil deltasının girişindeki Babilon kalesi kuşatıldı ve alındı; 642'de İskenderiye bir antlaşmayla teslim oldu. Bu arada Irak cephesinde de, önceki bir bölümde gördüğümüz Kadisiye ve Nihavend savaşlarıyla Sasani İmparatorluğu'nun batı toprakları ele geçirilmişti. Böylece on yıl içinde, Medine'den yönetilen topraklar, Libya'dan İran yaylasına kadar uzanıyordu.

Dönüş noktası — ordugâh kentleri ve divan

Fetihlerin hızını açıklayan etkenlerden biri, fethedilen topraklara nasıl yerleşildiğiydi. Hz. Ömer döneminde, Arap askerleri fethedilen kentlerin içine dağıtılmadı; bunun yerine, onlar için yeni ordugâh kentleri kuruldu. Irak'ta Basra ve Kufe, Mısır'da Nil kıyısındaki Fustat, bu kentlerin en önemlileriydi. Askerler aileleriyle birlikte bu kentlere yerleşti ve buradan yeni seferlere çıktı.

Arapçada bu yerleşimlerin her birine «mısr» denir; Türkçede ordugâh kenti diye karşılanabilir. Böyle bir düzende yerel halkın gündelik hayatı, toprak düzeni ve dinsel kurumları büyük ölçüde yerinde kaldı; yerli toplum, vergisini artık yeni yöneticilere ödüyordu. Askerler ise kendi kentlerinde bir arada kaldı, yerel halk içinde erimedi ve kısa sürede yeni birliklere dönüştürülebildi. Fethedenler ile fethedilenler arasındaki bu mesafe, bir yandan yönetimi kolaylaştırdı, öbür yandan ise iki topluluğun uzun süre ayrı yaşamasına yol açtı.

Hz. Ömer, uzak eyaletleri Medine'den, atadığı valiler ve onlara yazdığı mektuplarla yönetti. Kaynaklar, onun valilerini sık sık değiştirdiğini, zenginleşen valilerin mallarını denetlettiğini ve Halid b. Velid gibi ünlü bir komutanı bile görevden aldığını anlatır. Bu anlatıların bir bölümü, sonraki kuşakların Ömer'i adil ve sade bir yönetici olarak yüceltme isteğini yansıtabilir; ama merkezin, genişleyen ordular ve komutanlar üzerinde denetim kurmaya çalıştığı açıktır.

Ordugâh kentlerindeki askerlerin geçimi, Hz. Ömer'in kurduğu divan, yani maaş defteriyle düzenlendi. Fethedilen topraklardan toplanan vergi, bu defterde adı yazılı olanlara, İslam'a katılma sıralarına ve Peygamber'le yakınlıklarına göre belirlenen düzenli maaşlar olarak dağıtıldı.

Cevap — birbirini güçlendiren etkenler

Fetihlerin hızı, tek bir nedenle açıklanamaz. İki imparatorluk, uzun bir savaşın ardından yorgun, borçlu ve iç ayrılıklarla zayıflamıştı. Arabistan'dan gelen ordular ise ridde savaşlarıyla birleşmiş, hareketli ve deneyimli komutanların yönetiminde tek bir amaç için örgütlenmişti. Kaynakların vurguladığı dinsel bağlılık, bu orduların dayanıklılığını artıran bir etkendi.

Belki de en önemlisi, teslim olmanın bedelinin düşük tutulmasıydı. Şam antlaşmasında olduğu gibi, kentler canlarını, mallarını ve tapınaklarını koruyarak yalnızca vergi ödemeyi kabul ettiklerinde, direnmenin anlamı azalıyordu. Ordugâh kentleri ve divan ise, fethedilen toprakları yönetmenin ve orduyu beslemenin sürdürülebilir bir yolunu kurdu. Fetihler hızlıydı, çünkü askerî üstünlük, siyasal fırsat ve akılcı bir yönetim düzeni aynı anda bir araya gelmişti. Bu etkenlerden yalnızca biri, tek başına, bu sonucu doğuramazdı; tarihçilerin tartıştığı asıl konu, bunların hangisine ne kadar ağırlık verileceğidir.

Bugünle bağ — üç kentin adı

Bugün Irak'ın güneyindeki Basra, ülkenin en büyük kentlerinden biri. Kufe, Necef'in yanında, İslam tarihinin pek çok önemli olayına tanıklık etmiş bir kent olarak yaşıyor. Fustat'ın kalıntıları ise bugünkü Kahire'nin güneyinde, «Eski Kahire» diye bilinen bölgede bulunuyor. Hz. Ömer döneminde askerler için kurulan bu ordugâh kentlerinden ikisi, bugün de milyonlarca insanın yaşadığı kentler olarak varlığını sürdürüyor.

Birincil kaynak

Belâzürî, Yermük'ten önce Humus'ta yaşanan bir olayı aktarır:

When Heraclius massed his troops against the Moslems and the Moslems heard that they were coming to meet them at al-Yarmûk, the Moslems refunded to the inhabitants of Hims the kharâj they had taken from them saying, "We are too busy to support and protect you. Take care of yourselves." But the people of Hims replied, "We like your rule and justice far better than the state of oppression and tyranny in which we were." […] The inhabitants of the other cities—Christian and Jew—that had capitulated to the Moslems, did the same, saying, "If Heraclius and his followers win over the Moslems we would return to our previous condition, otherwise we shall retain our present state so long as numbers are with the Moslems."

Türkçesi: Herakleios birliklerini Müslümanlara karşı topladığında ve Müslümanlar onların Yermük'te karşılarına çıkacağını duyduğunda, Humus halkından aldıkları haracı geri verdiler ve «Sizi desteklemek ve korumak için fazla meşgulüz; kendinizi koruyun» dediler. Ama Humus halkı şöyle karşılık verdi: «Sizin yönetiminizi ve adaletinizi, içinde bulunduğumuz baskı ve zulüm durumundan çok daha fazla seviyoruz.» […] Müslümanlara teslim olmuş öbür kentlerin Hıristiyan ve Yahudi halkı da aynısını yaptı ve şöyle dedi: «Herakleios ve adamları Müslümanları yenerse eski durumumuza döneriz; yoksa Müslümanlar sayıca üstün kaldıkça şimdiki durumumuzu sürdürürüz.»

Kaynak: Belâzürî, Fütûhu'l-Büldân, «Yermük Savaşı» bölümü; Philip Khûri Hitti (çev.), The Origins of the Islamic State, cilt I (New York: Columbia University, 1916), s. 211; Internet Archive. Türkçesi, Hitti'nin İngilizcesinden bizim.

1. Humus halkının cevabı ile öbür kentlerin cevabı arasında nasıl bir fark var? Hangisi, yerel halkın tutumu hakkında daha temkinli bir tablo çiziyor?
2. Vergiyi geri verme hareketi, vergi ile koruma arasındaki ilişki hakkında ne söylüyor?
3. Rivayet, iki yüzyıl sonra yazan Müslüman bir tarihçiden geliyor. Yerel halkın Müslüman yönetimini tercih ettiği vurgusunu nasıl okumalıyız?

Tarihçiler Tartışıyor

• Leone Caetani (1907) — Annali dell'Islam'ın ikinci cildinde, Arap fetihlerini, Arabistan yarımadasının giderek kuraklaşmasının yol açtığı uzun bir göç dalgasının son halkası olarak yorumladı; fetihlerde dinsel güdünün değil, ekonomik zorunluluğun belirleyici olduğunu ileri sürdü.
• Daniel Dennett (1950) — Fetih sonrası vergi düzenini inceledi; fethedilen toprakların vergi rejiminin, teslim şartlarına ve yerel geleneklere göre bölgeden bölgeye değiştiğini ve fetihlerin, halkı din değiştirmeye zorlamaktan çok vergi toplamaya dayandığını gösterdi.
• Albrecht Noth (1973) — Fetih anlatılarını kaynak eleştirisiyle inceledi; bu anlatılarda, yerel halkın Müslüman yönetimini tercih etmesi gibi sık tekrarlanan kalıp öykülerin, yani toposların bulunduğunu ve bunların tarihsel olgu olarak değil, sonraki kuşakların kaygılarının yansıması olarak da okunması gerektiğini gösterdi.
• James Howard-Johnston (2010) — Yedinci yüzyılın bunalımını, Ermeni, Süryani ve Bizans kaynakları gibi Müslüman olmayan çağdaş tanıklarla birlikte yeniden kurdu; bu kaynakların, Arap kaynaklarının anlatısını kimi noktalarda doğruladığını, kimi noktalarda ise tamamladığını gösterdi.

Bu tartışmada neden sorusu ile kaynak sorusu iç içe geçiyor. Fetihleri başlatan ve hızlandıran neydi? Caetani ekonomik zorunluluğu öne çıkarırken, bugün tarihçilerin çoğu dinsel bağlılığı, siyasal birliği ve imparatorlukların yorgunluğunu birlikte düşünür. Peki bu olayları hangi metinlerden, ne kadar güvenle biliyoruz? Noth, Arap kaynaklarındaki kalıp öykülere karşı uyarırken, Howard-Johnston, başka dillerdeki çağdaş tanıkları kullanarak bu kaynakları sınamanın yolunu gösteriyor. Dennett ise, fetihlerin gündelik yüzünü, yani vergi düzenini inceleyerek bu iki sorunun kesiştiği bir alanı ortaya koyuyor.

Derine İn

Bu dersin birincil kaynağı, Noth'un uyarısını anlamak için iyi bir örnektir. Humus halkının Müslüman yönetimini Bizans'ınkinden daha adil bulduğunu söylediği rivayet, fetih anlatılarında sık karşılaşılan bir kalıba uyar: yerel halkın yeni yöneticileri kendiliğinden benimsediği öyküler. Bu tür öyküler, sonraki yüzyıllarda, fetihlerin meşruluğunu vurgulamak isteyen Müslüman yazarların işine geliyordu. Ama aynı rivayetin içinde, öbür kentlerin «Herakleios kazanırsa eski durumumuza döneriz» diyen temkinli sözleri de yer alır. Bu ikinci söz, yerel halkın tutumunun sevgiden çok bir hesap olduğunu gösterir ve rivayetin tek bir amaçla düzenlenmediğini düşündürür.

Belâzürî'nin eseri, önceki bölümde gördüğümüz gibi, hukuki ve mali bir ilgiyle yazılmıştır. Kentin teslim biçimi, Abbasi hukukçuları için o kentteki kiliselerin ve toprakların statüsünü belirleyen bir kanıttı. Şam'ın bir kesiminin antlaşmayla, öbür kesiminin savaşla alındığı yolundaki farklı rivayetler, bu yüzden yalnızca geçmişi değil, yazarın kendi zamanındaki tartışmaları da yansıtır. Belâzürî, bu farklı rivayetleri yan yana aktararak okura bir karar alanı bırakır. Bu yöntem, onun eserini bugün de, hem rivayetlerin kendisi hem de onların nasıl kullanıldığı üzerine düşünmek için değerli kılar.

Müslüman olmayan kaynaklar da bu dönemi anlamak için önemlidir. Önceki bir bölümde andığımız Ermeni piskopos Sebeos, fetihleri kendi çağında ya da ona çok yakın bir zamanda anlatmıştır. Süryani kroniklerinde ve Bizans kaynaklarında da fetihlere dair kısa ama değerli kayıtlar vardır. Bu kaynakların çoğu, fetihleri bir felaket olarak görür; ama hangi olayın ne zaman olduğu sorusunda, Arap kaynaklarının verdiği çerçeveyle büyük ölçüde örtüşür. Howard-Johnston'ın çalışması, bu farklı dillerdeki tanıkları bir araya getirerek, yedinci yüzyılın bunalımını tek bir tarafın gözünden değil, birçok gözden görmeyi amaçlar.

Fetihlerin nedenleri üzerine tartışma da zamanla değişmiştir. Caetani'nin kuraklık kuramı, yirminci yüzyılın başında çok etkiliydi; ama sonraki araştırmalar, yedinci yüzyılda Arabistan'da ani bir iklim değişikliği yaşandığına dair güçlü bir kanıt bulamadı. Bugün tarihçilerin çoğu, fetihleri bir göç dalgasından çok, Medine'deki yeni devletin yönettiği, örgütlü askerî seferler olarak görür. Bu seferlere katılanların güdüleri ise çeşitliydi: dinsel bağlılık, ganimet ve maaş umudu, kabile saygınlığı ve yeni bir düzen içinde yer edinme isteği bir arada bulunuyordu.

Divanın kendisi de ilginç bir tarihsel belgedir. Suyûtî'nin aktardığı anlatıya göre, maaş listesi, Kureyş'in soy bilginlerine hazırlatıldı ve Peygamber'in ailesinden başlayarak, İslam'a erken katılanlara ve onların kabilelerine öncelik verecek biçimde düzenlendi. Bu düzen, fetihlere katılanların saygınlığını ve gelirini kalıcı bir kayda bağladı. Ama aynı zamanda, erken katılanlar ile sonradan katılanlar arasında bir eşitsizlik de yarattı. Sonraki yıllarda ordugâh kentlerinde biriken hoşnutsuzluğun bir bölümü, bu eşitsizlikten ve fetihlerin yavaşlamasıyla gelirlerin azalmasından kaynaklanacaktı. Bu hoşnutsuzluk, sonraki bölümlerde göreceğimiz iç çatışmaların arka planını oluşturur. Yani fetihleri hızlandıran düzen, uzun vadede kendi gerilimlerini de beraberinde getirdi.

Uzman Notu

Temel literatür

• Philip Khûri Hitti (çev.), The Origins of the Islamic State, cilt I (New York: Columbia University, 1916).
• H. S. Jarrett (çev.), History of the Caliphs by Jalálu'ddín a's Suyúti (Kalküta: Asiatic Society, 1881).
• Leone Caetani, Annali dell'Islam, cilt II (Milano: Ulrico Hoepli, 1907).
• Daniel C. Dennett, Conversion and the Poll Tax in Early Islam (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1950).
• Albrecht Noth ve Lawrence I. Conrad, The Early Arabic Historical Tradition: A Source-Critical Study (Princeton: Darwin Press, 1994); Almanca ilk basım 1973.
• James Howard-Johnston, Witnesses to a World Crisis: Historians and Histories of the Middle East in the Seventh Century (Oxford: Oxford University Press, 2010).

Arşiv ve kaynak

Hitti'nin Belâzürî çevirisi, Jarrett'in Suyûtî çevirisi ve Caetani'nin Annali dell'Islam ciltleri, taranmış basımlarıyla Internet Archive'da bulunuyor. Fetihlere dair ayrıntılı Arap anlatıları için Taberî'nin tarihi, Müslüman olmayan kaynaklar için Sebeos'un tarihi ve Süryani kronikleri başvurulacak başlıca metinlerdir.

Açık sorular

• Fetihlere katılanların asıl güdüsü neydi: dinsel bağlılık mı, ekonomik çıkar mı, yoksa ikisinin bir birleşimi mi?
• Fetih anlatılarındaki kalıp öykülerle tarihsel olgular nasıl ayırt edilebilir?
• Konstantinopolis kilisesiyle doğu eyaletlerinin Hıristiyanları arasındaki öğreti ayrılığı, fetihlerin hızını ne ölçüde etkiledi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Bizans ordusunun Suriye'de ağır bir yenilgiye uğradığı 636 savaşı hangisidir? A) Kadisiye B) Nihavend C) Yermük D) Uhud
2. (Hedef 1) Mısır'ın fethini yöneten komutan kimdir? A) Amr b. As B) Halid b. Velid C) Ebu Ubeyde b. Cerrah D) Herakleios
3. (Hedef 2) Belâzürî'nin aktardığı Şam antlaşmasına göre kent halkı neyin karşılığında güvence aldı? A) Kentten ayrılmak B) Cizye ödemek C) Müslüman olmak D) Askere katılmak
4. (Hedef 2) Hz. Ömer döneminde Arap askerleri için kurulan ordugâh kentlerinden biri hangisidir? A) Şam B) Kudüs C) Humus D) Basra
5. (Hedef 3) Fetih anlatılarındaki kalıp öykülere, yani toposlara dikkat çeken tarihçi kimdir? A) Leone Caetani B) Albrecht Noth C) Daniel Dennett D) James Howard-Johnston

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Hz. Ömer döneminde fetihler neden bu kadar hızlıydı?» sorusunu tartış. Cevabında imparatorlukların durumunu, Şam antlaşmasını, ordugâh kentlerini ve divanı, Humus rivayetini kullan; Caetani ile Noth'un ya da Dennett ile Howard-Johnston'ın yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. C — Bu savaş Yermük savaşıdır.
2. A — Mısır'ın fethini Amr b. As yönetti.
3. B — Şam halkı cizye ödemek karşılığında güvence aldı.
4. D — Basra, ordugâh kentlerinden biridir.
5. B — Bu görüş Albrecht Noth'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, iki imparatorluğun 602–628 savaşının ardından yorgun ve iç ayrılıklarla zayıf olduğunu, ridde savaşlarıyla birleşen Arap ordularının ise örgütlü ve hareketli olduğunu açıklar. Şam antlaşması gibi teslim şartlarının, direnmenin bedelini artırıp teslim olmanın bedelini düşürdüğünü, ordugâh kentleri ve divanın ise fethedilen toprakları yönetmenin sürdürülebilir bir yolunu kurduğunu belirtir. Humus rivayetini hem yerel halkın tutumuna dair bir kanıt hem de sonraki kuşakların kaygılarını yansıtan bir öykü olarak değerlendirir. İyi bir cevap, fetihlerin nedenleri ve kaynakların güvenilirliği üzerine tarihçilerin farklı görüşlerini karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

644'te Hz. Ömer, Medine'de bir suikast sonucu öldü. Ölmeden önce, halefi seçmek için altı kişilik bir danışma kurulu, bir şûra oluşturdu; kurul, Hz. Osman'ı halife seçti. Osman döneminde fetihler sürdü; ama uzak cephelerde toplanan askerlerin Kur'an'ı birbirinden farklı okuduğu yolunda kaygılar da dile getirilmeye başlandı. Sonraki bölüm, Osman'ın bu anlaşmazlıklara nasıl karşılık verdiğini ele alıyor: Kur'an'ın tek bir resmî metin hâlinde çoğaltılması neden gerekli görüldü, ve bu karar neden tartışmalara yol açtı?