Mekke'nin fethi ve Arabistan'ın birleşmesi

Öğrenme hedefleri

• İslam kaynaklarının anlatımıyla 628 Hudeybiye antlaşmasından 632'ye kadar Mekke'nin Müslümanlara geçişini ve Arabistan kabilelerinin Medine'ye bağlanma sürecini sıralayabileceksin.
• Bu süreçte antlaşmaların, emanın ve kabile ittifaklarının oynadığı rolü, kaynaklardan örneklerle açıklayabileceksin.
• 632'de Arabistan'ın ne ölçüde «birleşmiş» sayılabileceğini tarihçilerin farklı görüşleriyle değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — kurbanlık develer ve kapalı bir yol

628 baharında, siyer kaynaklarının anlattığına göre Hz. Muhammed, bin dört yüz kadar kişiyle Medine'den güneye, Kâbe'yi ziyaret etmek üzere yürüyüşe geçti. Yanlarında kurban edilmek üzere süslenmiş develer vardı; kafile, silah olarak yalnızca yolcuların taşıdığı kılıçları yanına almıştı. Kureyş ise onları kente sokmamaya kararlıydı. Kafile, Mekke'nin hemen dışında, Hudeybiye denen yerde durdu. Günlerce elçiler gidip geldi. Sonunda iki taraf, yazılı bir antlaşma yaptı: on yıl boyunca savaş olmayacak, Müslümanlar o yıl geri dönecek, ertesi yıl ise hac için üç gün Mekke'ye girebileceklerdi.

Siyer kaynakları, Müslümanların bir bölümünün bu antlaşmayı ağır bir yenilgi gibi karşıladığını anlatır. Ama iki yıl sonra, 630'un başında, Mekke neredeyse hiç direnmeden Müslümanların eline geçti; iki yıl daha geçtiğinde Arabistan'ın dört bir yanından kabileler Medine'ye elçi gönderiyordu. Bu bölümün sorusu şu: altı yıllık bir düşmanlık, bir ateşkesle başlayan süreçte nasıl sona erdi, ve Mekke'nin teslimi Arabistan'ın dağınık kabilelerini Medine'ye bağlanmaya neden yöneltti?

Bağlam — bir ateşkesin mantığı

Hudeybiye antlaşması, Belâzürî'nin dokuzuncu yüzyılda aktardığı biçimiyle, yalnızca bir ateşkes değildi. Antlaşmaya göre Arabistan'daki kabileler, dilerlerse Hz. Muhammed'le, dilerlerse Kureyş'le ittifak kurabilecekti. Bu madde, Kureyş'in yıllardır reddettiği bir şeyi kabul etmesi demekti: Medine'deki topluluk, artık Mekke'nin eşit bir taraf olarak tanıdığı bir siyasal güçtü.

İslam kaynakları, Hudeybiye'den sonraki aylarda Hz. Muhammed'in Bizans imparatoruna, Sasani kralına, Habeşistan hükümdarına ve Mısır valisine mektuplar gönderdiğini de anlatır. Bu mektupların bize ulaşan metinlerinin ne ölçüde özgün olduğu tarihçiler arasında tartışmalıdır. Ama anlatının kendisi, sonraki kuşakların Hudeybiye'yi Medine'nin Arabistan dışındaki dünyaya da seslenmeye başladığı bir eşik olarak gördüğünü gösterir.

Geri verme maddesinin eşitsizliği, geleneğe göre Müslümanların hoşnutsuzluğunun asıl nedeniydi. Ama İslam kaynakları, Kur'an'ın Fetih suresinin «Sana apaçık bir fetih verdik» ayetiyle başlayan bölümünü bu antlaşmanın dönüşüne bağlar. Sonraki kuşaklar, Hudeybiye'yi, kısa vadede bir geri adım gibi görünen ama uzun vadede kapıları açan bir uzlaşmanın örneği olarak hatırladı.

Antlaşmadan kısa süre sonra, 628'de, Medine'nin kuzeyindeki Hayber vahası da kuşatmanın ardından Medine'ye bağlandı. Kaynaklara göre Hayber'in Yahudi halkı, topraklarını işlemeye devam edecek ve ürünün yarısını Medine'ye verecekti. Bu düzenleme, fethedilen toprakların eski sahiplerince işlenmesine dayanan sonraki uygulamalar için önemli bir örnek oldu.

Gelişme — Mekke'nin kapıları

Hudeybiye ateşkesi iki yıl sürmedi. Kaynaklara göre, Kureyş'in müttefiki olan Bekr boyu ile Hz. Muhammed'in müttefiki olan Huzaa boyu arasında eski bir kan davası yeniden alevlendi. Kureyş'in bazı önderleri, Bekr'e silah ve barınak verdi. Huzaa, Medine'ye gelip yardım istedi. Belâzürî'nin aktardığına göre, Kureyşliler ateşkesin bozulduğunu fark etti ve Ebu Süfyan'ı antlaşmayı yenilemesi için Medine'ye gönderdi; ama Ebu Süfyan eli boş döndü.

630'un ocak ayında, hicri takvimle sekizinci yılın ramazanında, on bin kişilik bir ordu Medine'den güneye yürüdü. Geleneğe göre ordu, Mekke'nin yakınındaki Merrüzzahran'da konakladığında Ebu Süfyan kampa geldi, Hz. Muhammed'in amcası Abbas'ın aracılığıyla onunla görüştü ve Müslüman oldu. Bu görüşmenin ardından, kente girmeden önce bir eman ilan edildi: Ebu Süfyan'ın evine giren, kendi evinin kapısını kapatan ve silahını bırakan güvendeydi.

Ordu kente birkaç koldan girdi. Kaynakların çoğu, girişin büyük ölçüde çatışmasız olduğunu anlatır. Ama Vâkıdî'nin aktardığı ve Belâzürî'nin de naklettiği bir rivayete göre, Kureyş'ten küçük bir grup kentin aşağı kesiminde direndi ve Halid b. Velid'in komutasındaki kolla çarpıştı; bu çarpışmada yirmi kadar kişinin öldüğü aktarılır. Kentin içinde ise genel bir af ilan edildi; kaynaklar, bu aftan yalnızca adı belli birkaç kişinin dışarıda bırakıldığını da not eder.

Geleneğin anlatımında Hz. Muhammed Kâbe'yi tavaf etti ve Kâbe'nin içindeki ve çevresindeki putların kaldırılmasını buyurdu. Mekke'nin yönetimine Emevi ailesinden genç bir Mekkeli, Attab b. Esid atandı. Bu atama dikkat çekicidir: kent, dışarıdan gelen bir valiye değil, kendi seçkinlerinden birine bırakılmıştı.

Dönüş noktası — Huneyn'den heyetlere

Mekke'nin fethi, Arabistan'daki güç dengesini tek hamlede değiştirdi. Ama bölgenin bütün kabileleri bu değişikliği kabul etmedi. Fetihten birkaç hafta sonra, Taif çevresindeki güçlü Hevazin kabilesi büyük bir ordu topladı. Huneyn vadisinde yapılan çarpışmada, kaynaklara göre Müslümanlar önce dağıldı, sonra toparlanıp üstün geldi. Ardından Taif kuşatıldı, ama kent alınamadı; Taif, bir yıl sonra kendi isteğiyle bir heyet göndererek Medine'ye bağlandı.

Huneyn'den sonra elde edilen ganimetin paylaşılması, yeni düzenin nasıl işlediğini gösteren bir olaydır. Kaynaklara göre Hz. Muhammed, ganimetten büyük payları, yeni Müslüman olmuş Mekke önderlerine ve bedevi kabile reislerine verdi. İslam geleneği bu kişilere «müellefe-i kulûb», yani «kalpleri ısındırılmak istenenler» der. Geleneğe göre Medineli ensar bu paylaşımdan kırgınlık duydu; Hz. Muhammed ise onlara, başkalarının koyun ve deve götürdüğünü, onların ise Peygamber'le birlikte yurtlarına döndüğünü hatırlattı.

630 sonbaharında, Bizans sınırına doğru kuzeydeki Tebük'e büyük bir sefer düzenlendi. Çatışma olmadı; ama Akabe körfezi kıyısındaki Eyle gibi Hıristiyan ve Yahudi topluluklar, belirli bir vergi karşılığında güvence aldıkları antlaşmalar yaptılar. Bunu izleyen yıl, İslam tarih yazımında «heyetler yılı» olarak anılır. Kaynaklara göre Arabistan'ın dört bir yanından kabileler, Medine'ye heyetler gönderip İslam'ı kabul ettiklerini ya da antlaşma yaptıklarını bildirdi.

Cevap — savaştan ittifaka

Düşmanlık nasıl sona erdi? Kaynakların anlattıklarına göre, bu uzlaşma bir savaşın değil, bir ateşkesin ürünüydü. Hudeybiye, Medine'yi Mekke'nin eşit tarafı yaptı ve kabilelere Medine'yle ittifak kurmanın yolunu açtı. Ateşkesin bozulması, Mekke'yi kendi müttefiklerini koruyamayan bir kent durumuna düşürdü. Fetih sırasında ilan edilen eman ve genel af, Kureyş'in seçkinlerini yeni düzenin dışına itmek yerine onun içine çekti.

Arabistan'ın kabileleri de benzer bir yoldan Medine'ye bağlandı. Kimisi savaşta yenildikten sonra, kimisi ganimetten pay alarak, kimisi de yalnızca bir heyet göndererek yeni otoriteyi tanıdı. Bu yüzden 632'deki «birlik», tek biçimli bir devletten çok, Medine'nin merkezinde durduğu ve farklı derecelerde bağlılıklardan oluşan bir ittifaklar ağıydı.

Bugünle bağ — bir uzlaşmanın adı

Hudeybiye'nin bulunduğu yer, bugün Mekke'nin batısında, eski adını da taşıyan küçük bir yerleşimin yakınındadır. Ama bu ad, bir yer adından fazlasına dönüştü. Türkçe de dâhil olmak üzere Müslüman toplumların dilinde Hudeybiye, kimi zaman sabırla yapılan ve ilk bakışta geri adım gibi görünen bir uzlaşmanın simgesi olarak anılır. Bir tarihsel olayın, onu yaşayanların ölümünden yüzyıllar sonra bir davranış örneğine dönüşmesi, tarihin gündelik dilde nasıl yaşadığını gösterir.

Birincil kaynak

Belâzürî, dokuzuncu yüzyılda yazdığı Fütûhu'l-Büldân (Ülkelerin Fetihleri) adlı eserinde, Mekke'nin fethini ele alırken şu rivayeti aktarır:

On the occasion of the conquest of Makkah, the Prophet made the following statement, 'Slay no wounded person, pursue no fugitive, execute no prisoner; and whosoever closes his door is safe.' […] Al-Wakidi states that the invasion in which the conquest was effected was carried on in the month of Ramadan in the year 8. On that occasion the Prophet remained in Makkah to the time of the festival at the end of Ramadan, after which he proceeded to invade Hunain. To the governorship of Makkah he assigned 'Attab ibn-Asid.

Türkçesi: Mekke'nin fethi sırasında Peygamber şöyle buyurdu: «Yaralıyı öldürmeyin, kaçanı kovalamayın, tutsağı öldürmeyin; kapısını kapatan güvendedir.» […] Vâkıdî'ye göre fethin gerçekleştiği sefer, sekizinci yılın ramazan ayında yapıldı. Peygamber, ramazanın sonundaki bayrama kadar Mekke'de kaldı, ardından Huneyn'e yürüdü. Mekke'nin yönetimine Attab b. Esid'i atadı.

Kaynak: Belâzürî, Fütûhu'l-Büldân, «Mekke» bölümü; Philip Khûri Hitti (çev.), The Origins of the Islamic State, cilt I (New York: Columbia University, 1916), s. 66; Internet Archive. Türkçesi, Hitti'nin İngilizcesinden bizim.

1. Buyruktaki dört madde, bir kentin ele geçirilmesi sırasında hangi davranışları sınırlıyor? Bu sınırlar, Mekke'nin sonraki yıllarda yeni düzene katılmasını nasıl etkilemiş olabilir?
2. Belâzürî, Vâkıdî'nin verdiği tarihi aktarıyor. Bir yazarın başka bir yazarı adıyla anması, tarihçiye rivayetin kaynağı hakkında ne söyler?
3. Mekke'nin yönetimine bir Mekkeli'nin atanması, fethin nasıl bir siyasete dayandığını gösteriyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Elias Shoufani (1973) — 632'de Arabistan'ın ancak bir bölümünün Medine'nin gerçek denetimi altında olduğunu, pek çok kabilenin yalnızca ittifak ya da heyet yoluyla bağlandığını ileri sürdü; Hz. Muhammed'in ölümünden sonraki «ridde» savaşlarını, bu yüzden Arabistan'ın asıl fethi olarak yorumladı.
• Michael Cook (1983) — Kaynaklara ihtiyatla yaklaşılması gerektiğini vurgulayan kısa bir biyografide, Hz. Muhammed'in başarısını, tek tanrılı bir inancı Arabistan'ın kabile siyasetinin diliyle birleştirebilmesine bağladı.
• Hugh Kennedy (1986) — Mekke'nin ve kabilelerin kazanılmasında, ittifak kurma, hakemlik ve ganimet paylaşımı gibi geleneksel kabile siyaseti araçlarının belirleyici olduğunu; Kureyş seçkinlerinin yeni düzene katılmasının sonraki yüzyılın siyasetini de biçimlendirdiğini vurguladı.
• Ella Landau-Tasseron (1986) — Temim kabilesinin Medine'ye gönderdiği heyete dair anlatıları inceledi; heyet anlatılarının farklı rivayetlerin sonradan bir araya getirilip düzenlenmesiyle oluştuğunu ve bu yüzden dikkatle çözümlenmesi gerektiğini gösterdi.

Bu tartışma, «Arabistan'ın birleşmesi» ifadesinin ne kadar sorunlu olabileceğini gösteriyor. Shoufani, 632'deki birliğin büyük ölçüde kâğıt üzerinde kaldığını düşünürken, Kennedy bu birliği kuran araçların eski kabile siyasetinden geldiğini hatırlatıyor. Cook, bir inanç ile bir siyasetin nasıl iç içe geçtiğini soruyor. Landau-Tasseron ise, «heyetler yılı» gibi düzenli görünen bir anlatının arkasında, sonradan düzenlenmiş dağınık rivayetler bulunabileceğini gösteriyor. Öğrenci, «birleşme» kelimesini kullanırken, bu birliğin farklı kabileler için farklı anlamlar taşıdığını ve kaynakların onu sonradan daha düzenli gösterebileceğini aklında tutmalıdır.

Derine İn

Bu dersin temel kaynağı olan Belâzürî, önceki bölümlerde gördüğümüz siyer ve megazi yazarlarından farklı bir türde yazıyordu. Fütûhu'l-Büldân, bir peygamber biyografisi değil, bir fetihler kitabıdır: her bölge için, o bölgenin nasıl ve hangi şartlarla İslam devletine katıldığını anlatır. Belâzürî'nin bu konuya ilgisi, büyük ölçüde hukuki ve mali bir ilgiydi. Bir toprağın savaşla mı, antlaşmayla mı alındığı, dokuzuncu yüzyılda o topraktan hangi verginin alınacağını belirliyordu. Bu yüzden Belâzürî, antlaşma metinlerini ve teslim şartlarını özenle aktarır.

Bu özellik, eseri hem değerli hem de dikkatle okunması gereken bir kaynak yapar. Değerlidir, çünkü Necran antlaşması gibi başka yerde korunmamış metinleri içerir. Dikkat ister, çünkü aktarılan metinler, sonraki yüzyıllarda vergi ve toprak hakları üzerine süren tartışmalarda kanıt olarak kullanılmıştır; kimi metinlerin bu tartışmalar sırasında düzenlenmiş ya da genişletilmiş olabileceği ileri sürülür. Hitti'nin çevirisinin dipnotlarında, Necran metninin bir yerinin «muhtemelen bozuk» olduğunu belirtmesi de, metinlerin aktarım sırasında değişebildiğini gösterir.

Necran antlaşmasının sonraki öyküsü de ilginçtir. Belâzürî'ye göre, Hz. Ömer döneminde Necranlıların bir bölümü Arabistan'dan Irak'a ve Suriye'ye göç ettirildi. Gerekçe olarak antlaşmanın faizle ilgili bir maddesinin çiğnendiği gösterildi. Irak'ta onların adını taşıyan bir yerleşim, Necraniye kuruldu. Bu olay, erken dönemde yapılan antlaşmaların, sonraki kuşakların siyasal ihtiyaçlarıyla nasıl yeniden yorumlandığını gösterir.

«Heyetler yılı» anlatısı da benzer bir sorun taşır. Siyer eserleri, Arabistan'ın hemen her kabilesinin Medine'ye bir heyet gönderdiğini, onları uzun listelerle anlatır. Ama bu listelerin bir bölümü, Emevi ve Abbasi çağlarında kabilelerin soy övünmesine hizmet ederek büyümüş olabilir: bir kabilenin Peygamber'e erken bir heyet göndermiş olması, Emevi ve Abbasi dönemlerinde önemli bir saygınlık kaynağıydı. Landau-Tasseron'un Temim heyeti üzerine çalışması, bu tür anlatıların nasıl katman katman oluştuğunu göstermiştir.

Son olarak, 632'deki durumu değerlendirirken, Arabistan'ın coğrafyasını da göz önünde tutmak gerekir. Hicaz ve Medine'nin çevresi, sıkı bağlarla merkeze bağlıydı. Ama Yemen, Umman, Bahreyn ve Necid'in iç kesimleri gibi uzak bölgelerde, bağlılık çoğu zaman yerel bir önderin ya da bir heyetin sözünden ibaretti. Hz. Muhammed'in ölümünün ardından bu bağların pek çoğunun hızla çözülmesi, bu farkın bir sonucu olacaktı.

Hayber düzenlemesinin sonraki hayatı da Necran'ınkine benzer. Kaynaklara göre Hayber'in halkı, ürünün yarısını vererek topraklarını işlemeye Hz. Muhammed'in ölümünden sonra da devam etti. Ama Hz. Ömer döneminde, Arabistan yarımadasında iki dinin bir arada bulunmaması gerektiği yolundaki bir rivayete dayanılarak, Hayber'in Yahudi halkı da kuzeye göç ettirildi. Tarihçiler bu rivayetin kapsamını ve bu kararın gerekçelerini farklı biçimlerde yorumlar. Ama bu olaylar, Hz. Muhammed döneminde yapılan antlaşmaların sonraki halifeler döneminde nasıl yeniden ele alındığını ve Arabistan'ın dinsel haritasının bu yeniden ele alışlarla nasıl değiştiğini gösterir.

Uzman Notu

Temel literatür

• Philip Khûri Hitti (çev.), The Origins of the Islamic State: Being a Translation from the Arabic of the Kitâb Futûḥ al-Buldân of al-Balâdhuri, cilt I (New York: Columbia University, 1916).
• Elias S. Shoufani, Al-Riddah and the Muslim Conquest of Arabia (Toronto: University of Toronto Press, 1973).
• Michael Cook, Muhammad (Oxford: Oxford University Press, 1983).
• Hugh Kennedy, The Prophet and the Age of the Caliphates (Londra: Longman, 1986).
• Ella Landau-Tasseron, «Processes of Redaction: The Case of the Tamīmite Delegation to the Prophet Muḥammad», Bulletin of the School of Oriental and African Studies 49 (1986), 253–270.
• Julius Wellhausen (çev.), Muhammed in Medina: Das ist Vakidi's Kitab al Maghazi in verkürzter deutscher Wiedergabe (Berlin: Georg Reimer, 1882).

Arşiv ve kaynak

Hitti'nin Belâzürî çevirisi, 1916 basımıyla Internet Archive'dan indirilebiliyor. Belâzürî'nin eseri, «Fütûhu'l-Büldân» adıyla Türkçeye de çevrilmiştir. Hudeybiye ve fetih anlatılarının daha ayrıntılı biçimleri, Vâkıdî'nin megazisinde ve İbn İshak'ın siyerinde yer alır.

Açık sorular

• Hudeybiye'deki eşitsiz geri verme maddesini Hz. Muhammed neden kabul etti; bu kararın ardında nasıl bir hesap vardı?
• 632'de Arabistan'ın hangi bölgeleri gerçekten Medine'nin denetimindeydi, hangileri yalnızca ittifakla bağlıydı?
• Belâzürî'nin aktardığı antlaşma metinleri, sonraki vergi tartışmalarından ne ölçüde etkilenmiştir?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Hudeybiye antlaşmasına göre Müslümanlar Mekke'ye ne zaman hac için girebilecekti? A) Hemen o yıl B) Ertesi yıl, üç gün için C) On yıl sonra D) Hiçbir zaman
2. (Hedef 1) Hudeybiye ateşkesinin bozulmasına ne yol açtı? A) Kureyş'in müttefiki Bekr ile Medine'nin müttefiki Huzaa arasındaki çatışma B) Hayber'in fethi C) Tebük seferi D) Taif'in kuşatılması
3. (Hedef 2) Mekke'ye girmeden önce ilan edilen emana göre kimler güvendeydi? A) Yalnızca Müslüman olanlar B) Yalnızca kadınlar ve çocuklar C) Ebu Süfyan'ın evine girenler, kapısını kapatanlar ve silahını bırakanlar D) Yalnızca Kâbe'ye sığınanlar
4. (Hedef 2) Huneyn'den sonra ganimetten büyük pay verilen yeni Müslüman Mekke önderleri ve kabile reisleri için kullanılan terim hangisidir? A) Ensar B) Muhacir C) Heyet D) Müellefe-i kulûb
5. (Hedef 3) Hz. Muhammed'in ölümünden sonraki ridde savaşlarını Arabistan'ın asıl fethi olarak yorumlayan tarihçi kimdir? A) Hugh Kennedy B) Elias Shoufani C) Michael Cook D) Ella Landau-Tasseron

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «632'de Arabistan birleşmiş miydi?» sorusunu tartış. Cevabında Hudeybiye'nin ittifak maddesini, Mekke'deki emanı, Huneyn'den sonraki ganimet paylaşımını ve Necran antlaşmasını kullan; Shoufani ile Kennedy'nin ya da Landau-Tasseron'un görüşlerini değerlendir.

Cevaplar

1. B — Ertesi yıl, üç gün için hac yapabileceklerdi.
2. A — Bekr ile Huzaa arasındaki çatışma ateşkesi bozdu.
3. C — Ebu Süfyan'ın evine girenler, kapısını kapatanlar ve silahını bırakanlar güvendeydi.
4. D — Bu kişilere müellefe-i kulûb denir.
5. B — Bu görüş Elias Shoufani'ye aittir.

Kapsamlı bir cevap, Hudeybiye antlaşmasının kabilelere Medine'yle ittifak kurma yolunu açtığını, Mekke'deki eman ve genel affın Kureyş seçkinlerini yeni düzene kattığını açıklar. Huneyn'den sonraki ganimet paylaşımının, kabile reislerini kazanmak için geleneksel kabile siyasetinin araçlarının kullanıldığını gösterdiğini belirtir. Necran antlaşmasını, farklı dinden topluluklarla kurulan bağların bir örneği olarak ele alır. İyi bir cevap, Shoufani'nin, bu birliğin uzak bölgelerde yüzeysel kaldığı görüşünü değerlendirir ve heyet anlatılarının sonradan düzenlenmiş olabileceğine dair Landau-Tasseron'un uyarısını dikkate alır.

Sonraki bölüme köprü

632'nin baharında, İslam geleneğine göre Hz. Muhammed Mekke'ye son kez hac için gitti; bu hac, «veda haccı» olarak anılır. Medine'ye döndükten birkaç ay sonra hastalandı ve öldü. Arkasında bir halef belirlediğine dair Müslümanlar arasında farklı görüşler vardı. Medine'de ensarın ve muhacirlerin önderleri, Sakîfe denen bir gölgelikte toplanıp kimin topluluğa önderlik edeceğini tartıştı. Sonraki bölüm bu tartışmayı ele alıyor: halifelik nasıl doğdu, ve Hz. Ebubekir'in seçilmesi neden sonraki yüzyıllar boyunca farklı biçimlerde yorumlandı?