Malazgirt Bizans için ne anlama geliyordu?

Öğrenme hedefleri

• 1025–1081 arasındaki Bizans iç krizinin başlıca öğelerini, yani taht değişikliklerini, sikkenin değer yitirmesini, ordunun zayıflamasını ve Güney İtalya'nın kaybını açıklayabileceksin.
• 1071'den sonraki on yılda imparatorluğun Anadolu'yu nasıl yitirdiğini, iç savaşlar ve paralı askerler üzerinden kaynaklara dayanarak anlatabileceksin.
• Malazgirt'in Bizans için bir askerî felaket mi, yoksa zaten derinleşmekte olan bir krizin görünür hâle geldiği bir an mı olduğunu değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — ödenemeyen bir fidye

1071 sonbaharında, Doğu Anadolu'nun dağ yollarında, yenik bir imparator batıya doğru yol alıyordu. İmparator IV. Romanos Diogenes, Malazgirt'te Selçuklu sultanı Alparslan'a esir düşmüş, bir fidye ve bir barış anlaşması karşılığında serbest bırakılmıştı. Ama imparatorluğun sınırına vardığında, onu bekleyen bir karşılama töreni değil, bir haber oldu: Konstantinopolis'teki saray, esir düşen imparatoru artık tanımıyordu. Onun yerine, Dukas ailesinin genç üyesi VII. Mikhael tahta çıkarılmıştı.

Edward Gibbon'ın anlattığına göre, Romanos sultana söz verdiği fidyenin ancak küçük bir bölümünü güçlükle toplayabildi ve onu, kendi güçsüzlüğünü ve düşüşünü itiraf eden hüzünlü bir mektupla gönderdi. Kısa süre sonra, rakipleriyle girdiği iç savaşta yenildi, teslim oldu ve gözlerine mil çekildi. Aldığı yaranın etkisiyle öldü.

Malazgirt Savaşı'nın kendisini ve onun Türk tarihindeki yerini, Türk Tarihi Omurgası'ndaki ilgili bölümde ayrıntılı olarak incelemiştik. Bu bölümde, aynı olaya Konstantinopolis'ten bakıyoruz. Sorumuz şu: bir sınır savaşında esir düşen bir imparator, neden bütün bir devletin sarsılmasına yol açtı? Asıl felaket savaş alanında mı, yoksa sarayda ve imparatorluğun kendi içinde mi yaşandı?

Bağlam — zirveden sonraki yarım yüzyıl

II. Basileios'un 1025'teki ölümünden sonra, imparatorluk kâğıt üzerinde hâlâ çok güçlüydü. Ama sonraki yarım yüzyıl, istikrarsızlıkla geçti. 1025 ile 1081 arasında, tahta on üçten fazla hükümdar çıktı. Makedon hanedanının son üyeleri, imparatoriçe Zoe ve kız kardeşi Theodora, kocaları ve evlat edindikleri ardıllarıyla birlikte hüküm sürdü. 1056'da hanedan sona erdiğinde, saraydaki sivil yöneticiler ile Anadolu'nun büyük askerî aileleri arasında taht için bitmek bilmeyen bir çekişme başladı.

Bu yıllarda, imparatorluğun para sistemi de sarsıldı. Yüzyıllardır Akdeniz'in en güvenilir sikkesi olan Bizans altın sikkesinin, nomismanın, içindeki altın oranı 1040'lardan itibaren düşürülmeye başlandı. Bu değer kaybı, 1070'lerde hızlandı. Hükümetler, artan harcamalarını karşılamak için daha az altınla daha çok sikke basıyordu. Bu da fiyatları yükseltti ve devletin gelirini gerçekte azalttı.

Aynı dönemde ordu da zayıfladı. Kaynaklar, 1060'larda hükümetin, masrafları azaltmak için sınır birliklerini ihmal ettiğini, askerlerin maaşlarının ödenmediğini anlatır. Ordu, giderek daha çok yabancı paralı askerlerden oluşuyordu: Normand ve Frank şövalyeleri, Peçenekler, Uzlar ve Varanglar. Bu askerler güçlüydü, ama imparatora bağlılıkları, ödenen paraya bağlıydı. Maaşları geciktiğinde ya da bir taht adayı daha çok para önerdiğinde, taraf değiştirmekten çekinmiyorlardı. Böylece ordu, imparatorluğu koruyan bir güç olmaktan çıkıp, taht kavgalarının bir aracına dönüşmeye başladı.

Gelişme — iki cephede aynı yıl

1071, imparatorluk için yalnızca doğuda değil, batıda da kötü bir yıl oldu. Aynı yılın Nisan ayında, Güney İtalya'daki Bizans egemenliğinin son büyük kalesi Bari, uzun bir kuşatmanın ardından Normand önderi Robert Guiscard'a teslim oldu. Beş yüzyıldır süren Bizans varlığı, İtalya'da böylece sona erdi. Bu kayıp, Malazgirt'in gölgesinde kaldı; ama imparatorluğun iki cephede birden zorlandığını açıkça gösteriyordu.

Balkanlar'da da tehlike büyüyordu. Tuna'nın kuzeyindeki bozkırdan gelen Peçenekler, 1040'lardan beri sık sık imparatorluk topraklarına giriyordu. Yani Romanos Diogenes'in 1071'de doğuya yürüdüğü imparatorluk, zaten her yanından baskı altındaydı. Onun büyük seferi, bu baskılardan birine kesin bir çözüm bulma girişimiydi.

Savaşın kendisi, modern tarihçilerin çoğuna göre, ordunun yok olduğu bir felaket değildi. Pek çok birlik savaş alanından sağ çıktı. Asıl yıkım, savaştan sonra başladı. Konstantinopolis'te Dukas ailesi, imparatorun esir düşmesini, rakiplerini tahttan uzaklaştırmak için bir fırsat olarak kullandı. Romanos'un dönüşüyle birlikte bir iç savaş patlak verdi. Sultanla yapılan barış, Romanos'un düşüşüyle geçersiz kaldı; doğu sınırı, onu savunacak bir otoriteden yoksun kaldı.

Dönüş noktası — Anadolu'nun on yılı

1071'den 1081'e kadar geçen on yıl, imparatorluğun Anadolu'yu fiilen yitirdiği dönem oldu. Bu kayıp, çoğunlukla büyük savaşlarla değil, iç savaşlarla gerçekleşti. VII. Mikhael Dukas'ın hükümeti, mali krizi çözemedi. Bakanı Nikephoritzes, Trakya'daki Rhaidestos kentinde buğday ticaretini devlet tekeline aldı; bu da fiyatları yükseltti. Halk, genç imparatora, buğday ölçüsünün dörtte birinin eksik kalmasına gönderme yapan alaycı bir lakap taktı.

Aynı yıllarda, imparatorluğa hizmet eden paralı asker komutanları kendi başlarına buyruk hâle geldi. Normand komutan Roussel de Bailleul, 1073'te isyan ederek Orta Anadolu'da kendi adına bir yönetim kurmaya çalıştı. İmparatorluk, onu yenmek için Türk birliklerinden yardım istedi. 1077–1078'de Anadolu'dan ve Balkanlar'dan iki ayrı general taht için ayaklandı; bunlardan biri, III. Nikephoros Botaneiates, Türk birliklerinin desteğiyle Konstantinopolis'e girdi. Her taht adayı, rakibine karşı Türk savaşçılarını paralı asker olarak kullandı ve karşılığında onların Anadolu kentlerine yerleşmesine göz yumdu. 1080'de ayaklanan Nikephoros Melissenos'un Batı Anadolu kentlerini Türk birliklerine açtığı anlatılır.

1080'lerin başında, Selçuklu hanedanından Süleyman, Marmara'ya yakın İznik'i kendine merkez yaptı. Malazgirt'ten yalnızca on yıl sonra, Türk yönetimi imparatorluğun başkentine birkaç günlük uzaklığa kadar yaklaşmıştı. Bu hızlı değişimin baş aktörleri, çoğu zaman sultanın düzenli orduları değil, Bizans taht adaylarının davet ettiği ya da görmezden geldiği savaşçı gruplarıydı. İmparatorluk, Anadolu'yu büyük ölçüde kendi elleriyle kapıya bırakmıştı.

Cevap — bir yenilgiden daha fazlası

1071'in Bizans'a bedeli, savaş alanında yitirilen askerlerle ölçülemez; bedel, savaşın açtığı boşlukta ödendi. Savaş, zaten derinleşmekte olan bir krizi görünür kıldı. Taht için birbiriyle savaşan aileler, değer yitiren bir para, paralı askerlere bağımlı bir ordu ve iki cephede birden sıkışmış bir imparatorluk, bir imparatorun esir düşmesiyle kendi iç çelişkileriyle yüz yüze geldi. Asıl felaket, sonraki on yılın iç savaşlarında yaşandı.

Bu krizin sonunu getiren, 1081'de bir darbeyle tahta çıkan genç komutan I. Aleksios Komnenos oldu. Onun tahta çıktığı imparatorluk, her yanından kuşatılmıştı: doğuda Türkler, batıda Normandlar, kuzeyde Peçenekler. Aleksios'un bu krize verdiği cevap, sonraki yüzyılın Bizans'ını biçimlendirecekti. Tahta çıktığı yıl, Robert Guiscard'ın Normand ordusu Adriyatik'i geçip imparatorluğun Balkanlar'daki kapısı sayılan Dyrrakhion'u, bugünkü Arnavutluk'taki Draç'ı kuşattı. Aleksios, bu kentin önünde ağır bir yenilgiye uğradı. Genç imparator, birkaç yıl boyunca aynı anda Normandlarla, Peçeneklerle ve Anadolu'daki Türk beyleriyle uğraşmak zorunda kaldı. İmparatorluğun hayatta kalması, bu yıllarda bir kez daha pamuk ipliğine bağlıydı.

Bugünle bağ — İznik'in iki yüzü

Bugün Bursa'ya bağlı İznik, bu dönemin iki yüzünü birden taşıyan bir kenttir. 325'te burada ilk büyük Hıristiyan konsili toplanmış, 787'de ikinci İznik Konsili tasvirleri yeniden kurmuştu. Malazgirt'ten sonraki on yılda ise kent, Süleyman'ın yönetimi altında Anadolu'daki ilk Selçuklu merkezi oldu. 1097'de Birinci Haçlı Seferi'nin orduları ve Bizans birlikleri kenti yeniden aldı. İznik'in surları, bir yüzyıl içinde el değiştiren bu tarihin sessiz tanıklarıdır.

Birincil kaynak

Aleksiad, 1081'deki tabloyu şöyle çizer:

Alexius saw that the Empire was nearly at its last gasp, for in the East the Turks were grievously harassing the frontiers whilst in the West things were very bad. [...] For the Roman Empire possessed only a very insufficient army [...] And further there was no large reserve of money in the imperial treasury with which to hire allied troops from foreign countries. For the preceding Emperors had been very inefficient in all military and warlike matters and had thus driven the State of Rome into very dire straits. I myself have heard soldiers and other older men say that never within the memory of man had any State been reduced to such depths of misery.

Türkçesi: Aleksios, imparatorluğun neredeyse son nefesini vermek üzere olduğunu gördü; çünkü doğuda Türkler sınırları ağır biçimde hırpalıyordu, batıda ise işler çok kötüydü. [...] Çünkü Roma İmparatorluğu'nun elinde yalnızca çok yetersiz bir ordu vardı [...] Üstelik imparatorluk hazinesinde, yabancı ülkelerden müttefik birlikler kiralamaya yetecek büyüklükte bir para birikimi de yoktu. Çünkü önceki imparatorlar bütün askerî ve savaşla ilgili işlerde çok yetersiz kalmış ve böylece Roma devletini çok ağır bir sıkıntıya sürüklemişlerdi. Ben kendim, askerlerden ve başka yaşlı adamlardan, insanların belleğinde hiçbir devletin böyle bir sefalet derinliğine düşmediğini duydum.

Kaynak: Anna Komnene, Aleksiad, III.9; Elizabeth A. S. Dawes'un İngilizce çevirisi, The Alexiad (Londra: Kegan Paul, 1928); archive.org. Türkçesi bizim.

1. Anna, imparatorluğun durumunu anlatırken hangi sorunları sıralıyor? Bu sorunların hangileri Malazgirt'le, hangileri başka nedenlerle ilgili?
2. Anna, bu kötü durumun sorumluluğunu kime yüklüyor? Bu yargı, onun babası Aleksios'u anlatma amacıyla nasıl bir ilişki içinde?
3. Anna, «yaşlı adamlardan duydum» diyerek kendi tanıklığını değil, başkalarının belleğini kaynak gösteriyor. Bu, onun anlatısının güvenilirliğini nasıl etkiler?

Tarihçiler Tartışıyor

• Speros Vryonis (1971) — Anadolu'nun on birinci yüzyıldan on beşinci yüzyıla kadar süren dönüşümünü inceledi; Malazgirt'ten sonraki on yılları, Bizans'ın Anadolu'daki yönetiminin ve kent hayatının çözüldüğü, uzun ve sarsıcı bir sürecin başlangıcı olarak yorumladı.
• Michael Angold (1984) — 1025–1204 arasındaki Bizans siyasal tarihini yazdı; Malazgirt'ten önceki yarım yüzyılda sivil yönetim ile askerî aristokrasi arasındaki çekişmenin, ordunun ihmal edilmesinin ve mali sorunların, 1071'deki krizi hazırladığını gösterdi.
• Peter Frankopan (2012) — I. Aleksios Komnenos'un 1081'den sonra imparatorluğu toparlama çabasını inceledi; Anadolu'nun kaybının ve Türklere karşı yardım arayışının, Aleksios'un Batı'dan yardım istemesinin ve bu çağrının doğurduğu büyük seferin başlıca nedenleri arasında olduğunu ileri sürdü.
• Anthony Kaldellis (2017) — Onuncu ve on birinci yüzyılların Bizans tarihini yeniden yazdı; Malazgirt'in kendisini sınırlı bir askerî yenilgi olarak gördü ve imparatorluğun Anadolu'yu yitirmesini, savaştan sonraki aristokratik taht kavgalarına ve yöneticilerin yanlış kararlarına bağladı.

Bu tartışma, bir yenilginin anlamını belirlemenin ne kadar zor olduğunu gösteriyor. Vryonis, Malazgirt'i uzun bir dönüşümün başlangıç noktası olarak görüyor. Angold, bakışı 1071'den öncesine, krizi hazırlayan yarım yüzyıla çeviriyor. Kaldellis ise savaşın kendisinin değil, sonrasının belirleyici olduğunu vurguluyor. Frankopan, aynı krizin Batı'ya uzanan sonuçlarına, Haçlı Seferleri'ne dikkat çekiyor. Bu yaklaşımlar birlikte, Malazgirt'in bir an değil, bir süreç içinde anlaşılması gerektiğini gösterir; tartışma, sürecin ağırlık merkezinin savaştan önce mi, sonra mı olduğu üzerinde yoğunlaşır.

Derine İn

Bu dönemin Bizans kaynakları, siyasal tarafgirlikleriyle dikkatle okunmalıdır. Mikhael Psellos, saray çevresine yakın bir bilgin ve devlet adamıydı; eseri, Dukas ailesini kayırır ve Romanos Diogenes'i olumsuz gösterir. Mikhael Attaleiates ise Romanos'un seferine katılmış bir yargıçtı; onun anlatısı, yenilgiyi Dukas ailesinin ihanetine bağlar ve sonradan tahta çıkan Nikephoros Botaneiates'i över. Anna Komnene ise, yarım yüzyıl sonra, babasının tahta çıkışını haklı göstermek için önceki dönemi olabildiğince karanlık çizer. Her yazarın kendi siyasal amacı vardır; tarihçi, bu amaçları bilerek onları birbiriyle karşılaştırmak zorundadır.

Sikke tağşişi, bu krizin en ölçülebilir kanıtlarından biridir. Bugün müzelerde bulunan Bizans altın sikkelerinin laboratuvarda incelenmesi, içlerindeki altın oranının on birinci yüzyılın ortasından itibaren nasıl düştüğünü göstermektedir. Bu teknik incelemeler, yazılı kaynakların anlattığı mali krizi bağımsız bir yoldan doğrular. I. Aleksios, 1092 dolaylarında bu karmaşık ve güvensiz para sistemini baştan düzenleyerek, farklı değerlerde yeni sikkeler bastırdı; bu reform, sonraki yüzyılda imparatorluğun mali istikrarının temeli oldu.

Aleksios'un krize cevabı, yalnızca mali değildi. O, imparatorluğu kendi geniş ailesinin ve evlilikle bağlı olduğu soylu ailelerin bir ortaklığı olarak yönetti; önemli komutanlıkları ve unvanları akrabalarına verdi. Tarihçiler buna Komnenos düzeni der. Bu düzen, taht kavgalarını büyük ölçüde sona erdirdi ve imparatorluğa yeniden istikrar getirdi. Ama aynı zamanda devleti, tek bir ailenin iç ilişkilerine bağımlı kıldı.

Aleksios, Normand saldırısına karşı Venedik donanmasının yardımını da satın aldı. Karşılığında Venedikli tüccarlara, imparatorluk topraklarında vergisiz ticaret ayrıcalıkları tanıdı. Bu karar, kısa vadede imparatorluğu kurtardı; ama uzun vadede İtalyan kent devletlerini Bizans ekonomisinde güçlü birer aktör hâline getirdi. Malazgirt'in ve onu izleyen krizin uzun gölgesi, böylece bir yüzyıl sonra, 1204'e kadar uzandı.

Krizin Anadolu'daki gündelik yüzü, kaynaklarda daha az görünür. Kent halklarının bir bölümü kıyılara ve adalara göç etti; kimi kentler, yeni yöneticilerle uzlaşarak hayatını sürdürdü. Kırsalda, Türkmen toplulukları ile yerli köylüler arasında hem çatışma hem de bir arada yaşama örnekleri vardı. Bu yerel deneyimler, imparatorların ve sultanların öykülerinde çoğu zaman kaybolur; ama Anadolu'nun sonraki yüzyıllardaki çok dilli, çok dinli toplum yapısı, bu uzun ve karmaşık süreçte biçimlendi. Tarihçiler, bu süreci anlamak için kilise kayıtlarına, sonraki dönemlerin vakıf belgelerine ve kazı bulgularına giderek daha çok başvuruyor.

Son olarak, «on birinci yüzyıl krizi» kavramının kendisi de tartışmalıdır. Kimi tarihçiler, bu dönemde imparatorluğun ekonomisinin aslında büyüdüğünü, kentlerin ve ticaretin canlandığını, sikke tağşişinin de kısmen artan ticaret hacmine bir uyum olduğunu ileri sürer. Onlara göre kriz ekonomik değil, siyasaldı: zenginleşen bir toplumun kaynakları, taht kavgalarında boşa harcandı. Bu görüş, krizi bir çöküşten çok bir yönetim başarısızlığı olarak görmeyi önerir ve Aleksios'un toparlanmasının neden bu kadar hızlı olabildiğini de açıklamaya yardım eder.

Uzman Notu

Temel literatür

• Elizabeth A. S. Dawes (çev.), The Alexiad of the Princess Anna Comnena (Londra: Kegan Paul, 1928).
• Michael Attaleiates, The History, çev. Anthony Kaldellis ve Dimitris Krallis (Cambridge, MA: Harvard University Press, Dumbarton Oaks Medieval Library, 2012).
• Speros Vryonis, The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century (Berkeley: University of California Press, 1971).
• Michael Angold, The Byzantine Empire, 1025–1204: A Political History (Londra: Longman, 1984).
• Peter Frankopan, The First Crusade: The Call from the East (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2012).
• Anthony Kaldellis, Streams of Gold, Rivers of Blood: The Rise and Fall of Byzantium, 955 A.D. to the First Crusade (New York: Oxford University Press, 2017).

Arşiv ve kaynak

Anna Komnene'nin Aleksiad'ı Dawes çevirisiyle archive.org'da, Gibbon'ın tarihinin ilgili cildi de Gutenberg arşivinde bulunuyor. Attaleiates ve Psellos'un eserlerinin modern çevirileri yayımlanmıştır. Bizans sikkelerinin maden analizleri, büyük sikke koleksiyonlarının kataloglarında yer alır.

Açık sorular

• Malazgirt olmasaydı, imparatorluğun on birinci yüzyıl krizi yine de Anadolu'nun kaybıyla sonuçlanır mıydı?
• Sikke tağşişi, krizin bir nedeni miydi, yoksa bir sonucu mu?
• Taht adaylarının Türk birliklerini paralı asker olarak kullanması, Anadolu'nun Türkleşmesinde ne kadar belirleyici oldu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) 1071'de, Malazgirt'ten birkaç ay önce, Güney İtalya'daki Bizans egemenliğinin son büyük kalesi olarak Normandlara teslim olan kent hangisidir? A) Ravenna B) Bari C) Napoli D) Palermo
2. (Hedef 1) Bir sikkenin içindeki değerli maden oranının, görünür değeri değiştirilmeden düşürülmesine ne ad verilir? A) Enflasyon B) Tağşiş C) Fidye D) Tekel
3. (Hedef 2) Romanos Diogenes esaretten döndüğünde Konstantinopolis'te tahta kim çıkarılmıştı? A) I. Aleksios Komnenos B) III. Nikephoros Botaneiates C) VII. Mikhael Dukas D) Nikephoros Melissenos
4. (Hedef 2) 1080'lerin başında Anadolu'daki ilk Selçuklu merkezi hâline gelen, Marmara'ya yakın kent hangisidir? A) Konya B) Ankara C) İznik D) Sivas
5. (Hedef 3) Malazgirt'in kendisini sınırlı bir yenilgi olarak görüp Anadolu'nun kaybını savaştan sonraki aristokratik taht kavgalarına bağlayan tarihçi kimdir? A) Speros Vryonis B) Michael Angold C) Peter Frankopan D) Anthony Kaldellis

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Malazgirt Bizans için ne anlama geliyordu?» sorusunu tartış. Cevabında 1025 sonrasındaki taht istikrarsızlığını, sikke tağşişini, Bari'nin kaybını, Romanos'un dönüşünü, 1071–1081 arasındaki iç savaşları ve paralı askerleri, Anna Komnene'nin anlatısını kullan; Vryonis, Angold, Frankopan ve Kaldellis'ten ikisinin görüşlerini karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Bu kent Bari'dir.
2. B — Buna tağşiş denir.
3. C — Tahta VII. Mikhael Dukas çıkarılmıştı.
4. C — Bu kent İznik'tir.
5. D — Bu görüş Anthony Kaldellis'e aittir.

Kapsamlı bir cevap, Malazgirt'in Bizans için zaten derinleşmekte olan bir krizi görünür kıldığını gösterir: 1025'ten sonraki taht istikrarsızlığı, değer yitiren para, paralı askerlere bağımlı ordu ve aynı yıl İtalya'da Bari'nin kaybı. Savaşın asıl yıkıcı sonucunun, Romanos'un dönüşünde başlayan ve 1081'e kadar süren iç savaşlar olduğunu, taht adaylarının Türk birliklerini paralı asker olarak kullanmasının Anadolu'nun kaybını hızlandırdığını açıklar. İyi bir cevap, Angold'un savaştan önceki yarım yüzyıla bakan açıklamasını, Kaldellis'in savaştan sonrasını vurgulayan görüşüyle karşılaştırır ve Anna Komnene'nin anlatısının babasını yüceltme amacını da hesaba katar.

Sonraki bölüme köprü

I. Aleksios'un Batı'dan yardım istemesi, beklemediği sonuçlar doğurdu. Birinci Haçlı Seferi'nin orduları imparatorluk topraklarından geçti; sonraki yüzyılda Batılı şövalyeler, tüccarlar ve din adamları ile Bizans arasındaki ilişkiler giderek gerildi. Bu gerilim, 1204'te beklenmedik bir biçimde patladı: Kudüs'e gitmek için yola çıkan Dördüncü Haçlı Seferi'nin orduları, sonunda Konstantinopolis'i kuşattı ve yağmaladı. Sonraki bölüm bu olaya bakıyor: Haçlılar neden bir Hıristiyan şehrini yağmaladı?