476: bir imparatorluk gerçekten düştü mü?

Öğrenme hedefleri

• 476'da İtalya'da yaşanan olayları, yani Orestes'in öldürülmesini, Romulus Augustulus'un tahttan indirilmesini ve Odoakr'ın iktidarını, bu olayları hazırlayan gelişmelerle birlikte anlatabileceksin.
• 476'nın «Batı Roma'nın düşüşü» olarak anılmasının, çağdaşların değil, sonraki yazarların bir yorumu olduğunu kaynaklar üzerinden açıklayabileceksin.
• Tarihte «dönüm noktası» sayılan tarihlerin nasıl ve neden seçildiğini, 476 örneği üzerinden değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — Kampanya'da bir emeklilik

476 yazının sonunda, İtalya'nın güneyinde, Napoli körfezine bakan Kampanya bölgesine, on beş yaşlarında bir genç geldi. Adı Romulus'tu; birkaç hafta öncesine kadar Batı'nın imparatoru sayılıyordu. Onu tahttan indiren komutan Odoakr, gencin canını bağışlamış, ona yılda altı bin altın sikke gelir bağlamış ve akrabalarıyla birlikte özgür bir adam olarak yaşaması için Kampanya'ya göndermişti.

Ne bir savaş, ne bir kuşatma, ne de bir kentin yağmalanması vardı. Roma kentinin sokaklarında hayat olağan akışında sürüyordu; fırınlar ekmek pişiriyor, kiliselerde ayin yapılıyor, senatörler konaklarında toplanıyordu. Bir çocuk imparator, rahat bir emekliliğe gönderilmişti. Okul kitaplarının çoğunda Antik Çağ'ın sonu olarak gösterilen olay, çağdaşlara neredeyse sessiz bir saray değişikliği gibi görünmüştü. Bu bölüm, o sessizliğin peşinde: o yıl yıkılan şey bir imparatorluk muydu, yoksa bu tarihi, sonradan birileri mi büyük bir dönüm noktasına dönüştürdü?

Bağlam — kukla imparatorlar çağı

Önceki bölümde Attila'nın ölümüyle Hun gücünün dağıldığını görmüştük. Aynı yıllarda, Batı Roma'da da büyük bir kargaşa yaşanıyordu. 454'te imparator III. Valentinianus, Batı ordularının başındaki Aetius'u kendi eliyle öldürdü; bir yıl sonra kendisi de Aetius'un adamları tarafından öldürüldü. Aynı yıl, 455'te, Vandallar Roma'yı iki hafta boyunca yağmaladı.

Bundan sonraki yirmi yılda, Batı'da dokuz imparator tahta çıktı. Bunların çoğu, gerçek gücü elinde tutan komutanların seçtiği ve gerektiğinde tahttan indirdiği göstermelik hükümdarlardı. Bu komutanların en güçlüsü, Suevi ve Got kökenli Rikimer'di; o, on beş yıl boyunca imparatorları kendisi tahta çıkarıp indirdi.

Konstantinopolis de Batı'nın tahtına müdahale etmeye çalıştı. 467'de Doğu imparatoru, Anthemius adlı bir soyluyu Batı'ya imparator olarak gönderdi; Anthemius, Doğu ile Batı'nın ortak bir Vandal seferine öncülük etti, ama sefer büyük bir felaketle sonuçlandı. 472'de Rikimer, Anthemius'a karşı ayaklandı; Roma, iki ay süren bir iç savaşa sahne oldu ve Anthemius öldürüldü. Batı'nın imparatorluk makamı, artık komutanlar ile Konstantinopolis arasında bir pazarlık konusuydu.

474'te Konstantinopolis, Batı'ya Julius Nepos'u imparator olarak gönderdi. Ama bir yıl sonra, Nepos'un başkomutan olarak atadığı Orestes, ona karşı ayaklandı. Nepos, Adriyatik'in karşı kıyısındaki Salona'ya kaçtı; Orestes ise kendi küçük oğlu Romulus'u imparator ilan etti. Romulus, adında Roma'nın kurucusunun ve ilk imparatorun adlarını birlikte taşıyordu; ama kaynaklarda alay yollu «Augustulus», yani «küçük Augustus» diye anıldı. Konstantinopolis bu yeni imparatoru hiçbir zaman tanımadı; Doğu'nun gözünde, Batı'nın yasal imparatoru hâlâ Salona'daki Nepos'tu.

Gelişme — bir askerî isyan

476'da, Orestes'in komutasındaki İtalya ordusunun askerleri, onlarca yıldır İtalya'da hizmet ediyor, ama kendilerine ait bir toprakları yoktu. Başka eyaletlerde yerleştirilen toplulukların aldığına benzer biçimde, İtalya'nın topraklarından bir pay istediler. Orestes, bu isteği kesin bir dille reddetti; bu ret, onun hayatına ve oğlunun tahtına mal olacaktı.

Kaynaklara göre, askerlerin istediği, İtalya topraklarının üçte biriydi; bu oran, başka eyaletlere yerleştirilen topluluklara verilen paylarla karşılaştırıldığında aşırı sayılmazdı. Ama İtalya, imparatorluğun kalbiydi; Orestes, onun topraklarını yabancı askerlere dağıtmayı kabul edemezdi.

Askerler, subaylarından biri olan Odoakr'ın çevresinde toplandı. Odoakr, Tuna'nın kuzeyinden gelen İskir topluluğundandı; babası büyük olasılıkla, bir önceki bölümde anlattığımız 449 elçiliğinde yer alan ve Attila'nın yakın adamlarından olan Edekon'du. Attila'nın dünyası ile Roma'nın son yılları, bu aile bağında bir kez daha kesişiyordu. Odoakr, Orestes'i Placentia'da yenip öldürdü, sonra Ravenna'ya girdi.

Dönüş noktası — «yeterince bir imparator var»

Odoakr, kendisini imparator ilan etmedi. Onun yerine, Roma senatosundan bir heyeti Konstantinopolis'e, Doğu imparatoru Zenon'a gönderdi. Heyet, Batı'nın imparatorluk giysilerini ve simgelerini de yanında götürdü.

Zenon'un cevabı ikircikliydi. Senatoya, Nepos'u geri almalarını söyledi; ama Odoakr'a patricius unvanını gönderdi ve onu, Roma'ya gösterdiği saygı için övdü. Odoakr, Nepos'u hiçbir zaman tanımadı; Nepos da 480'de Salona'da öldürülene kadar, en azından Doğu'nun gözünde, Batı'nın yasal imparatoru olarak kaldı.

Odoakr'ın kendi konumunu nasıl gördüğü, bastırdığı sikkelerde de görülür. İtalya'da basılan altın sikkelerin üzerinde, Odoakr'ın değil, Doğu imparatoru Zenon'un adı ve portresi yer alıyordu. Odoakr, kendisini bir imparator olarak değil, imparatorun İtalya'daki temsilcisi ve askerlerinin kralı olarak sunuyordu.

Cevap — sonradan seçilen bir tarih

476'da düşen, bir imparatorluk değil, Konstantinopolis'in tanımadığı bir çocuk imparatordu. İtalya'daki gerçek güç, zaten on yıllardır imparatorların değil, kuklacı komutanların elindeydi; Odoakr, yalnızca imparatorluk görünüşünü ortadan kaldırarak bu durumu açık hâle getirdi. Batı'da ayrı bir imparatorun bulunmaması, çağdaşların çoğu için büyük bir kırılma gibi görünmedi. Galya'da, İspanya'da ve Kuzey Afrika'da, imparatorun gücü zaten çoktan kaybolmuştu; buradaki halklar için Ravenna'daki çocuk imparatorun tahttan inmesi, uzak bir saray haberinden öte bir anlam taşımıyordu. İtalya'da ise vergiler toplanmaya, mahkemeler çalışmaya, kiliseler ve senato işlerini sürdürmeye devam etti. 476, olaylardan onlarca yıl sonra, Konstantinopolis'te yazan vakayinameciler tarafından geriye dönük olarak bir son olarak işaretlendi; yüzyıllar sonra da ders kitaplarının iki çağ arasına çekilen çizgiı oldu.

Bugünle bağ — tarihler neden seçilir?

Tarih kitapları, geçmişi anlamayı kolaylaştırmak için belirli yılları dönüm noktası olarak seçer: 476, 1453, 1492, 1789. Bu tarihler, öğrenmeyi kolaylaştırır; ama aynı zamanda, uzun ve karmaşık süreçleri tek bir ana indirger. 476 örneği, bir tarihin dönüm noktası olarak seçilmesinin, o tarihte yaşayanların deneyiminden çok, sonraki kuşakların ihtiyaçlarına ve bakış açılarına bağlı olabileceğini gösteriyor. Bir tarihi ezberlerken, onu kimin, ne zaman ve neden bir dönüm noktası olarak seçtiğini sormak, tarihi daha derinden anlamanın yoludur. Çünkü tarihin kendisi, çoğu zaman, bir anda değil, farkına varılmadan değişir.

Birincil kaynak

Altıncı yüzyılda yazan ve adı bilinmeyen bir yazar, 476 olaylarını şöyle anlatır:

Soon after Nepos left Rome Augustulus was made emperor and ruled for ten years. Augustulus, who was called Romulus by his parents before he mounted the throne, was made emperor by his father, the patrician Orestes. Then Odoacar made his appearance with a force of Sciri and killed the patrician Orestes at Placentia, and his brother Paulus at the Pine Grove, outside the Classis at Ravenna. Then he entered Ravenna, deposed Augustulus from his throne, but in pity for his tender years, granted him his life; and because of his beauty he also gave him an income of six thousand gold-pieces and sent him to Campania, to live there a free man with his relatives.

Türkçesi: Nepos Roma'dan ayrıldıktan kısa süre sonra Augustulus imparator yapıldı ve on yıl hüküm sürdü. Tahta çıkmadan önce ailesinin Romulus diye çağırdığı Augustulus, babası patricius Orestes tarafından imparator yapılmıştı. Sonra Odoakr, bir İskir birliğiyle ortaya çıktı; patricius Orestes'i Placentia'da, kardeşi Paulus'u Ravenna'daki Classis limanının dışındaki Çam Korusu'nda öldürdü. Ardından Ravenna'ya girdi, Augustulus'u tahtından indirdi; ama gençliğine acıyarak canını bağışladı; güzelliğinden ötürü ona altı bin altın sikke gelir de verdi ve akrabalarıyla birlikte özgür bir adam olarak yaşaması için Kampanya'ya gönderdi.

Kaynak: Anonymus Valesianus, II.36–38; J. C. Rolfe'un İngilizce çevirisi, Ammianus Marcellinus, cilt III (Cambridge, MA: Harvard University Press, Loeb Classical Library, 1939), LacusCurtius. Türkçesi bizim.

1. Metin, Romulus Augustulus'un tahttan indirilişini nasıl anlatıyor? Bu anlatımda bir imparatorluğun «düşüşünü» düşündürecek bir öğe var mı?
2. Metin, Augustulus'un «on yıl» hüküm sürdüğünü söylüyor; oysa gerçekte yaklaşık on ay tahtta kaldı. Böyle bir hata, bir kaynağın güvenilirliğini değerlendirirken ne anlama gelir?
3. Odoakr'ın genç imparatora gösterdiği bu yumuşaklık, onun kendi iktidarını nasıl kurmak istediği hakkında ne düşündürüyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• J. B. Bury (1923) — 476'da hiçbir imparatorluğun düşmediğini, yalnızca birden fazla imparatorun yönettiği tek bir Roma İmparatorluğu bulunduğunu, Odoakr'ın İtalya'yı Doğu imparatorunun egemenliği altında yönettiğini savundu; «Batı İmparatorluğu'nun düşüşü» ifadesini yanıltıcı buldu.
• Arnaldo Momigliano (1973) — 476'yı «bir imparatorluğun sessiz düşüşü» olarak nitelendirdi; bu olayın çağdaşlar tarafından büyük bir kırılma olarak algılanmadığını, dönemin yazarlarının onu neredeyse fark etmediğini gösterdi.
• Brian Croke (1983) — 476'nın bir dönüm noktası olarak nasıl «üretildiğini» inceledi; bu tarihin, altıncı yüzyılın başında, Konstantinopolis'teki Latince konuşan çevrelerde, özellikle Marcellinus Comes gibi vakayinamecilerin kayıtlarında, Doğu'nun Batı üzerindeki haklarını vurgulayan bir anlatının parçası olarak ortaya çıktığını savundu.
• Jonathan Arnold (2014) — Odoakr'dan sonra İtalya'yı yöneten Ostrogot hükümdarı Theoderik'in dönemini inceledi; o dönemin İtalyalılarının kendilerini hâlâ Roma İmparatorluğu'nun bir parçası olarak gördüğünü, Theoderik'in yönetimini bir tür Roma imparatorluğunun yeniden canlanışı olarak algıladığını savundu.

Bu tartışma, bir tarihin anlamının nasıl kurulduğunu gösteriyor. Bury, yasal açıdan bakarak düşen bir imparatorluk olmadığını hatırlatıyor. Momigliano, çağdaşların sessizliğine dikkat çekiyor. Croke, 476'nın anlamının sonradan, belirli siyasal amaçlarla nasıl yaratıldığını izliyor. Arnold ise, 476'dan sonra da İtalya'da Roma kimliğinin yaşamaya devam ettiğini gösteriyor. Bu bakışlar birlikte, 476'nın, olayların kendisinden çok, onlara verilen anlamla önem kazandığını ortaya koyuyor.

Derine İn

Odoakr'ın İtalya'yı nasıl yönettiğine bakıldığında, 476'dan sonraki sürekliliğin boyutu daha açık görünür. Odoakr, Roma senatosuna saygı gösterdi; senatörler, eski görevlerini sürdürdü, konsüller atanmaya devam etti. Roma'nın yasaları geçerliliğini korudu; vergi sistemi ve bürokrasi çalışmaya devam etti. Odoakr'ın askerlerine verilen topraklar, büyük olasılıkla, var olan vergi düzeni içinde, Roma'nın yabancı topluluklara uyguladığı yerleşim modellerine göre düzenlendi. İtalya'da yaşayan sıradan bir insan için, Ravenna'daki sarayda bir imparatorun değil de bir kralın oturması, gündelik hayatta büyük bir fark yaratmamış olabilir.

Odoakr'ın sonu da, Konstantinopolis'in İtalya üzerindeki iddiasını gösterir. 480'lerin sonunda, Doğu imparatoru Zenon, Balkanlar'da sorun yaratan Doğu Got kralı Theoderik'i İtalya'ya, Odoakr'a karşı gönderdi. Theoderik, birkaç yıl süren bir savaştan sonra, 493'te Ravenna'yı ele geçirdi ve bir barış yemeği sırasında Odoakr'ı kendi eliyle öldürdü. Sonra İtalya'yı otuz yıldan uzun süre, Roma'nın kurumlarını koruyarak ve Konstantinopolis'le ilişkilerini sürdürerek yönetti. Bu da gösteriyor ki, 476'dan sonra bile İtalya, Konstantinopolis'in gözünde imparatorluğun bir parçasıydı ve Doğu, onu kimin yöneteceği konusunda söz sahibi olmak istiyordu.

476'nın sonradan kazandığı anlam, altıncı yüzyıldaki bir başka gelişmeyle de ilişkiliydi. 530'larda, Doğu imparatoru Justinianus, İtalya'yı ve Kuzey Afrika'yı yeniden ele geçirmek için uzun seferler başlattı. Bu seferleri haklı çıkarmak için, Konstantinopolis'te, Batı'nın 476'dan beri «barbarların» elinde olduğu, imparatorluğun onu geri alması gerektiği anlatısı güçlendi. Marcellinus Comes'in 476 kaydı, bu anlatının erken bir ifadesi olarak okunabilir. Bir tarihin anlamı, bu yüzden, onu anlatanların siyasal amaçlarıyla da biçimlenir. Aynı yıl, Konstantinopolis'ten bakıldığında bir kaybı, Ravenna'dan bakıldığında ise yalnızca bir yönetim değişikliğini anlatabiliyordu.

Son olarak, Romulus Augustulus'un kendisinin sonraki hayatı da ilginçtir. Kampanya'da, Napoli yakınlarındaki eski bir Roma villasında yaşadığı düşünülür. Altıncı yüzyılın başına ait bir mektupta, Theoderik'in, orada yaşayan Romulus adlı birine ve annesine verilen bir geliri onayladığı görülür; bazı tarihçiler bu kişinin eski imparator olduğunu düşünür. Eğer öyleyse, Batı'nın son imparatoru, yaşlılığını sessizce, kendisini tahttan indirenlerin ardıllarının verdiği bir gelirle geçirmişti. Bu sessiz son, 476'nın gerçek karakterini simgeler gibidir.

Roma kurumlarının sürekliliğinin bir başka göstergesi, konsüllüktür. Cumhuriyet döneminden beri her yıl iki konsül seçilir ve yıllar onların adlarıyla anılırdı. 476'dan sonra da Batı'da konsüller atanmaya devam etti; Odoakr ve ardından Theoderik, her yıl bir Batı konsülünü belirledi, Doğu imparatoru da bu atamaları çoğu zaman onayladı. Batı'da son konsül, 534'te atandı; yani Batı'daki bu en eski Roma kurumlarından biri, 476'dan yarım yüzyıldan fazla sonra bile yaşıyordu. İtalya'da yaşayan bir Romalı, yılları hâlâ konsüllerin adlarıyla sayıyor, kendisini hâlâ Roma'nın bir yurttaşı olarak görüyordu. Onun için «Roma'nın düşüşü», henüz yaşanmamış bir olaydı; hatta belki hiçbir zaman tek bir olay olarak yaşanmayacaktı.

Uzman Notu

Temel literatür

• J. C. Rolfe (çev.), Ammianus Marcellinus, cilt III, Excerpta Valesiana ile (Cambridge, MA: Harvard University Press, Loeb Classical Library, 1939).
• Theodor Mommsen (ed.), Chronica Minora saec. IV. V. VI. VII., cilt II, Monumenta Germaniae Historica, Auctores Antiquissimi XI (Berlin: Weidmann, 1894).
• J. B. Bury, History of the Later Roman Empire from the Death of Theodosius I to the Death of Justinian, 2 cilt (Londra: Macmillan, 1923).
• Arnaldo Momigliano, «La caduta senza rumore di un impero nel 476 d.C.», Rivista storica italiana 85 (1973).
• Brian Croke, «A.D. 476: The Manufacture of a Turning Point», Chiron 13 (1983).
• Jonathan J. Arnold, Theoderic and the Roman Imperial Restoration (Cambridge: Cambridge University Press, 2014).

Arşiv ve kaynak

Anonymus Valesianus ve Bury'nin eseri, Rolfe ve Bury çevirileriyle LacusCurtius'ta; Marcellinus Comes'in vakayinamesinin Latince metni, Mommsen'in Monumenta Germaniae Historica basımında, dijital MGH arşivinde okunabiliyor. Ravenna'daki Theoderik dönemi yapıları, UNESCO'nun koruma listesindeki anıtlar arasında.

Açık sorular

• 476'daki olaylar, çağdaşlar tarafından gerçekten fark edilmedi mi, yoksa elimizdeki kaynaklar mı az?
• Odoakr, İtalya'yı gerçekten Konstantinopolis'in bir temsilcisi olarak mı yönetti, yoksa bağımsız bir kral olarak mı?
• iki çağ arasına çekilen çizgi için 476 yerine hangi tarih daha anlamlı olurdu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) 476'da Romulus Augustulus'u tahttan indiren komutan kimdir? A) Orestes B) Odoakr C) Rikimer D) Theoderik
2. (Hedef 1) Konstantinopolis'in gözünde 476'dan sonra da 480'e kadar Batı'nın yasal imparatoru sayılan kişi kimdir? A) Romulus Augustulus B) Zenon C) Julius Nepos D) Orestes
3. (Hedef 2) 476'yı Batı imparatorluğunun sonu olarak açıkça kaydeden altıncı yüzyıl vakayinamecisi kimdir? A) Marcellinus Comes B) Malkhos C) Priskos D) Jordanes
4. (Hedef 2) Olayları yıl yıl, kısa kayıtlar hâlinde sıralayan tarih yazısı türüne ne ad verilir? A) Destan B) Vakayiname C) Biyografi D) Ağıt
5. (Hedef 3) 476'nın bir dönüm noktası olarak altıncı yüzyılda Konstantinopolis'te «üretildiğini» savunan tarihçi kimdir? A) J. B. Bury B) Arnaldo Momigliano C) Brian Croke D) Jonathan Arnold

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «476'da bir imparatorluk gerçekten düştü mü?» sorusunu tartış. Cevabında Anonymus Valesianus'un Romulus Augustulus anlatısını, Marcellinus Comes'in kaydını, senatonun Zenon'a gönderdiği mesajı ve Bury ile Croke'un görüşlerini kullan. Bir tarihin «dönüm noktası» olarak seçilmesi, geçmişi anlamamızı nasıl hem kolaylaştırır hem de çarpıtır?

Cevaplar

1. B — Romulus Augustulus'u Odoakr tahttan indirdi.
2. C — Doğu'nun gözünde yasal imparator Julius Nepos'tu.
3. A — Bu kaydı Marcellinus Comes düştü.
4. B — Bu türe vakayiname denir.
5. C — Bu görüş Brian Croke'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, Anonymus Valesianus'un Romulus Augustulus'un tahttan indirilişini kan dökülmeden, bir emekliliğe gönderilme olarak anlattığını, senatonun Zenon'a Batı için artık kendi tahtında oturan birine ihtiyaç duyulmadığını bildirdiğini ve Nepos'un 480'e kadar yasal imparator sayıldığını belirtir. Marcellinus Comes'in 476'yı olaylardan onlarca yıl sonra Batı imparatorluğunun sonu olarak kaydettiğini, Croke'un bu kaydın Konstantinopolis'in siyasal amaçlarıyla ilişkili olduğunu savunduğunu, Bury'nin ise ortada düşen ayrı bir imparatorluk bulunmadığını vurguladığını açıklar. Dönüm noktalarının öğrenmeyi kolaylaştırdığını ama uzun süreçleri tek bir ana indirgeyerek geçmişi çarpıtabileceğini tartışır.

Sonraki bölüme köprü

530'larda Doğu imparatoru Justinianus, 476'dan beri «barbarların elinde» sayılan Batı'yı geri almak için büyük seferler başlattı; Kuzey Afrika kısa sürede düştü, İtalya'da uzun bir savaş başladı. Ama imparatorluğun gücünün doruğunda olduğu bu yıllarda, Mısır'ın bir liman kentinden, ne orduların ne de surların durdurabileceği bir düşman yola çıkacaktı. Sonraki bölüm o düşmana bakıyor: iki yüzyıl boyunca Akdeniz dünyasına dalgalar hâlinde yayılan salgın neydi, ve Geç Antik Çağ'ın sonunu ne ölçüde belirledi?