Budizm Asya'ya nasıl yayıldı?

Öğrenme hedefleri

• Budizmin Hindistan'dan çıkıp Sri Lanka'dan Japonya'ya, Tibet'ten Java'ya uzanan bir coğrafyaya yayılmasının başlıca yollarını ve aşamalarını anlatabileceksin.
• Bu yayılmada ticaret yollarının, hükümdarların desteğinin, çevirmenlerin ve hacı keşişlerin oynadığı rolleri, dönemin kaynakları üzerinden açıklayabileceksin.
• Budizmin yeni topraklarda nasıl dönüştüğünü ve doğduğu Hindistan'da neden zayıfladığını tartışarak, bir inancın yayılmasının tek bir nedenle açıklanıp açıklanamayacağını değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — yarı yolda bir ada

671 yılının sonunda, Çin'in güneyindeki Guangzhou limanından bir ticaret gemisi güneye doğru yelken açtı. Yolcuları arasında, otuz yedi yaşında bir Budist keşiş vardı: Yijing. Amacı, Hindistan'a gidip Budist manastır kurallarını yerinde öğrenmek ve Sanskritçe metinleri Çin'e getirmekti. Ama yolculuğunun ilk durağı Hindistan değil, Sumatra adasındaydı: Srivijaya krallığının başkentinde, aylarca kalıp Sanskritçe dilbilgisi çalıştı. Sonra Hindistan'a geçti, yıllarca Nalanda'daki büyük manastırda okudu; dönüşte yine Srivijaya'da durdu ve yıllarca orada kalarak yanında getirdiği metinleri çevirdi, yolculuğunu anlatan kitabını orada yazdı.

Yijing'in yolculuğu, bir soruyu gündeme getiriyor. Kuzey Hindistan'da, Ganj ovasında ortaya çıkan bir öğreti, nasıl oldu da Hint Okyanusu'ndaki bir adada, Çinli keşişlerin Sanskritçe öğrendiği bir merkez kurabildi? Bu bölümün sorusu bu: Budizm Asya'ya nasıl yayıldı?

Bağlam — Aşoka'dan Kanişka'ya

Budizmin Hindistan dışına yayılmasının ilk adımları, Aşoka dönemine kadar uzanır. Sri Lanka'nın Budist vakayinameleri, Aşoka'nın oğlu olarak andıkları Mahinda'nın adaya gelip oranın kralını Budizme kazandırdığını anlatır. Bu anlatı, sonraki yüzyıllarda adada güçlü bir Budist geleneğin kök salmasının başlangıç öyküsü oldu.

Kuzeybatıda ise başka bir yol açılıyordu. MS birinci ve ikinci yüzyıllarda, Orta Asya'dan gelen Kuşan hanedanı, bugünkü Afganistan'dan Kuzey Hindistan'a uzanan geniş bir krallık kurdu. Kuşan kralı Kanişka, Budist geleneğinde büyük bir koruyucu olarak anılır. Kuşan toprakları, Çin'den Akdeniz'e uzanan ticaret yollarının kavşağındaydı; Gandhara bölgesinde, Buda'nın insan biçiminde yapılan ilk heykellerinin bir bölümü bu dönemde ortaya çıktı.

Budizmin yayılmasında belirleyici olan, tüccarlarla keşişlerin aynı yolları kullanmasıydı. Tüccarlar, uzun ve tehlikeli yolculuklarında manastırlara sığınıyor, bağışlarıyla onları ayakta tutuyordu; keşişler de kervanlarla birlikte yolculuk ediyordu. Kervan yolları üzerindeki vahalarda manastırlar kuruldu.

Gelişme — Çin'de bir yabancı öğreti

Çin geleneğine göre, Budizm Çin'e, birinci yüzyılda bir Han imparatorunun rüyasında altın parıltılı bir tanrı görmesi üzerine batıya elçiler göndermesiyle geldi. Bu öykü sonradan kurulmuş bir efsanedir; ama ikinci yüzyılda, Han başkenti Luoyang'da Budist topluluklarının bulunduğu kesin olarak bilinir. Orada, Part ülkesinden gelen bir keşiş olan An Shigao, Budist metinleri Çinceye çeviren ilk çevirmenlerden biri oldu.

Çeviri, Budizmin Çin'deki yolculuğunun en zor işiydi. Sanskritçe ile Çince, birbirinden çok farklı dillerdi; Budizmin temel kavramlarının Çincede karşılığı yoktu. İlk çevirmenler, bu kavramları anlatmak için çoğu zaman Daoculuğun ve Konfüçyüsçülüğün sözcüklerini ödünç aldı. Bu, öğretiyi Çinli okurlar için anlaşılır kıldı, ama aynı zamanda onu değiştirdi. Beşinci yüzyılın başında, Orta Asya'daki Kuça kentinden gelen Kumarajiva, Chang'an'da büyük bir çeviri atölyesi kurdu ve pek çok metnin Çin'de yüzyıllarca okunacak çevirilerini hazırladı.

Çinli keşişler de batıya gitti. Önceki bölümlerde andığımız Faxian'dan iki yüzyıl sonra, 629'da Xuanzang, imparatorluk yasağına rağmen gizlice Chang'an'dan ayrıldı; Orta Asya'yı aşarak Hindistan'a ulaştı, yıllarca Nalanda'da okudu ve on altı yıl sonra yüzlerce metinle geri döndü. Yijing ise deniz yolunu seçti.

Budizm Çin'den Kore'ye, oradan Japonya'ya geçti. Kore yarımadasının krallıklarına dördüncü yüzyılda ulaşan öğreti, altıncı yüzyılda bir Kore krallığının elçileriyle Japon sarayına geldi.

Dönüş noktası — dönüşen ve kaybolan Budizm

Budizm, yeni topraklarda yerleştikçe dönüştü. Çin'de, ailesini bırakıp manastıra giren keşişler, atalara ve anne babaya saygıyı her şeyin üstünde tutan Konfüçyüsçü değerlerle çatıştı; Budist yazarlar, keşişliğin ailenin atalarına da yarar sağladığını savunarak bu eleştirilere cevap verdi. Dokuzuncu yüzyılda, 845'te, Tang sarayı, manastırların servetini ve vergiden muaf toprak ve insan gücünü hedef alan büyük bir baskı başlattı; binlerce manastır kapatıldı. Budizm bu darbeden sonra da yaşadı, ama artık Çin kültürünün içine işlemiş, Çinli bir biçim almıştı. Bugün Japonya'da «zen» olarak bilinen gelenek, Sanskritçede «meditasyon» anlamına gelen «dhyana» sözcüğünün Çince «chan», Korece «seon» ve Japonca «zen» biçimlerine dönüşerek yaptığı yolculuğun adını taşır.

Aynı yüzyıllarda, Budizm Tibet'e ulaştı; yedinci ve sekizinci yüzyıllarda Tibet krallarının desteğiyle Hindistan'dan ustalar davet edildi, metinler Tibetçeye çevrildi. Güneydoğu Asya'da, Srivijaya gibi deniz krallıkları Budizmin destekçisi oldu; Java'da, dokuzuncu yüzyılda, dünyanın en büyük Budist anıtlarından biri olan Borobudur inşa edildi.

Ama tam bu dönemde, Budizm doğduğu Hindistan'da zayıflıyordu. Hükümdarların desteği giderek Hindu tapınaklarına yöneldi; Vişnu'ya ve Şiva'ya bağlılığı öne çıkaran Hindu akımları, Budizmin bazı öğelerini kendi içine aldı; Buda bile, bazı Hindu metinlerinde Vişnu'nun yeryüzüne inmiş biçimlerinden biri olarak anıldı. Manastırlar, geniş halk kitlelerinden kopmuş, büyük bağışlarla yaşayan kurumlara dönüştü. On ikinci yüzyılın sonunda ve on üçüncü yüzyılın başında, Kuzey Hindistan'daki büyük manastırlar, Nalanda da dahil, Orta Asya'dan gelen orduların seferleri sırasında yıkıldı ya da terk edildi. Budizm, Himalaya bölgeleri dışında, Hindistan'da neredeyse ortadan kalktı.

Cevap — ağlarla yayılan bir inanç

Öyleyse Budizm Asya'ya nasıl yayıldı? Tek bir yolla değil, birbirine bağlı ağlarla. Tüccarlar ve keşişler kervan yollarında ve deniz yollarında birlikte yolculuk etti; hükümdarlar, Budizmi hem bir inanç hem de bir meşruiyet ve diplomasi aracı olarak benimsedi; çevirmenler, öğretiyi yeni dillere aktarırken yeniden biçimlendirdi; hacı keşişler, kaynağa dönüp metin toplayarak ağı canlı tuttu. Bu ağlar, Budizmi Asya'nın büyük bölümüne taşıdı; ama aynı süreçte, Budizm doğduğu topraklarda desteğini kaybetti.

Bugünle bağ — kaynağından uzakta

Bugün dünyadaki Budistlerin çok büyük bölümü, Hindistan dışında, Doğu ve Güneydoğu Asya'da yaşıyor. Her yıl binlerce hacı, Buda'nın aydınlandığı Bodh Gaya'ya ve ilk vaazını verdiği Sarnath'a gidiyor; bu yerlerin çevresinde, Japonya'nın, Tayland'ın, Tibet'in ve Sri Lanka'nın yaptırdığı tapınaklar yan yana duruyor. Nalanda'nın yıkıntılarının yakınında da, Asya ülkelerinin desteğiyle yeni bir üniversite kuruldu. Bir inancın, doğduğu yerden uzaklarda yaşayıp oraya geri dönmesi, dinlerin tarihinde az rastlanan bir yolculuktur.

Birincil kaynak

Yijing, 691 civarında Srivijaya'da yazdığı kitabında, Güney Denizleri'ndeki Budizmi şöyle anlatır:

Many kings and chieftains in the islands of the Southern Ocean admire and believe (Buddhism), and their hearts are set on accumulating good actions. In the fortified city of Bhoga Buddhist priests number more than 1,000, whose minds are bent on learning and good practices. They investigate and study all the subjects that exist just as in the Middle Kingdom (Madhya-deśa, India); the rules and ceremonies are not at all different. If a Chinese priest wishes to go to the West in order to hear (lectures) and read (the original), he had better stay here one or two years and practise the proper rules and then proceed to Central India.

Türkçesi: Güney Okyanusu adalarındaki pek çok kral ve önder, Budizme hayranlık duyar ve inanır; yürekleri iyi işler biriktirmeye yönelmiştir. Surlarla çevrili Bhoga kentinde, zihinleri öğrenmeye ve iyi uygulamalara yönelmiş bin kadar Budist keşiş vardır. Onlar, Orta Ülke'de, yani Hindistan'da olduğu gibi, var olan bütün konuları araştırır ve inceler; kurallar ve törenler hiç de farklı değildir. Eğer Çinli bir keşiş, dersleri dinlemek ve metinlerin aslını okumak için Batı'ya gitmek isterse, burada bir iki yıl kalıp doğru kuralları uygulaması, sonra Orta Hindistan'a geçmesi daha iyi olur.

Kaynak: Yijing, Güney Denizleri'nden Gönderilen İç Yasa Kaydı; Junjiro Takakusu'nun İngilizce çevirisi, A Record of the Buddhist Religion as Practised in India and the Malay Archipelago (A.D. 671–695) (Oxford: Clarendon Press, 1896), archive.org. Türkçesi bizim.

1. Yijing'e göre Srivijaya'daki Budist topluluğun Hindistan'dakiyle ilişkisi nasıldı? Bu, Budizmin yayılmasında adanın rolü hakkında ne söylüyor?
2. Yijing, Çinli keşişlere neden önce Srivijaya'da kalmalarını öneriyor? Bu öneri, deniz yolculuğu ve dil öğrenimi hakkında ne düşündürüyor?
3. Yijing, kuralların ve törenlerin «hiç de farklı olmadığını» vurguluyor. Bir keşişin, uzak bir yerdeki Budizmi Hindistan'daki ölçüye göre değerlendirmesi, onun bakış açısı hakkında ne söylüyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Erik Zürcher (1959) — Budizmin Çin'e ilk yüzyıllardaki girişini inceledi; öğretinin Çinli seçkinler arasında, onların felsefi ilgilerine ve kavramlarına uyarlanarak yayıldığını, bu yüzden «Budizmin Çin'i fethi»nin aynı zamanda Budizmin Çinlileşmesi olduğunu gösterdi.
• Xinru Liu (1988) — Hindistan ile Çin arasındaki ticaret ile dinsel alışverişin birbirinden ayrılamayacağını savundu; Budist törenlerde kullanılan ipek, cam ve değerli taşlar gibi malların talebinin, ticareti ve dinsel bağları birlikte beslediğini gösterdi.
• Tansen Sen (2003) — Yedinci yüzyıldan on dördüncü yüzyıla kadar Hindistan–Çin ilişkilerini inceledi; ilişkilerin başlangıçta Budizm etrafında şekillendiğini, ama Çin'in zamanla kendini bir Budist merkez olarak görmeye başlamasıyla, bağların giderek ticari bir niteliğe büründüğünü savundu.
• Jason Neelis (2011) — Budizmin erken yayılışını Hindistan'ın kuzeybatısındaki dağ geçitleri ve ticaret ağları üzerinden inceledi; yayılmanın tek bir hat boyunca değil, yerel toplulukların, tüccarların ve keşişlerin oluşturduğu esnek ağlar aracılığıyla gerçekleştiğini vurguladı.

Bu tartışma, bir dinin yayılmasını açıklarken nereye bakılacağı sorusu etrafında dönüyor. Zürcher, fikirlere ve onları benimseyen seçkinlere bakıyor; Budizmi alan toplumun onu nasıl dönüştürdüğünü vurguluyor. Liu ve Neelis, ticaret yollarına, mallara ve ağlara bakıyor; inancın malla birlikte dolaştığını gösteriyor. Sen ise zaman içindeki değişime dikkat çekiyor: Budizmin açtığı yollar, zamanla başka amaçlarla kullanılmaya başlandı. Bu bakışlar birbirini dışlamıyor; birlikte, bir inancın yayılmasının hem düşünce hem de maddi bağlar gerektirdiğini gösteriyor.

Derine İn

Budizmin yayılışını bugün en iyi gösteren yerlerden biri, Kuzeybatı Çin'deki Dunhuang kentinin yakınındaki Mogao mağaralarıdır. İpek Yolu'nun Çin'e girdiği yerde, dördüncü yüzyıldan on dördüncü yüzyıla kadar, keşişler ve bağışçılar kayalara yüzlerce mağara tapınağı oydu ve duvarlarını resimlerle süsledi. 1900'de bu mağaralardan birinde, yüzyıllar önce mühürlenmiş bir odada, on binlerce el yazması bulundu: Çince, Tibetçe, Sanskritçe, Soğdca, Uygurca ve başka dillerde yazılmış Budist metinler, belgeler, mektuplar. Bu el yazmaları arasında, 868 tarihli ve üzerinde basım tarihi yazılı en eski kitap sayılan bir Budist metni, Elmas Sutra da vardır. Bu el yazmalarının büyük bölümü, yirminci yüzyılın başında Avrupalı, Japon ve Rus kaşiflerce götürüldü; bugün Londra'dan Paris'e, Pekin'den St. Petersburg'a kadar pek çok kütüphaneye dağılmış durumdalar. Dunhuang, Budizmin yayılışının çok dilli, çok kültürlü dünyasını bugün bile görmemizi sağlayan bir penceredir.

Budizmin yayılışı, baskı ve kitap tarihini de derinden etkiledi. Budist geleneğe göre kutsal metinleri çoğaltmak bir erdemdi; bu inanç, metinlerin elle kopyalanmasını ve sonra baskıyla çoğaltılmasını teşvik etti. Kore'de, on üçüncü yüzyılda, Budist külliyatının tamamı seksen bin kadar ahşap kalıba oyuldu; bu kalıplar bugün hâlâ bir manastırda korunuyor. Japonya'da, sekizinci yüzyılda, bir imparatoriçe, bir milyon küçük Budist dua metninin basılıp küçük ahşap pagodaların içine yerleştirilmesini emretti. Doğu Asya'da baskı tekniğinin gelişmesinde, Budizmin metin çoğaltmaya verdiği önemin büyük payı vardır.

Budizmin Japonya'daki yükselişinin en görkemli anı da sekizinci yüzyıla aittir. Bir kanala atılan ilk heykelden iki yüzyıl sonra, Japon imparatoru Shōmu, başkent Nara'da, Tōdai-ji tapınağı için dev bir bronz Buda heykeli döktürdü. Heykelin 752'deki açılış töreninde, gözlerini simgesel olarak «açan» fırçayı, Japonya'ya gelmiş Hintli bir keşiş, Bodhisena tuttu; törene Çin'den, Kore'den ve Orta Asya'dan konuklar katıldı. Hindistan'da doğan bir öğretinin, Asya'nın öbür ucunda, Hintli bir keşişin elinde yeni bir başkentin merkezine yerleşmesi, bu uzun yolculuğun ne kadar geniş bir ağ kurduğunu gösterir.

Budizmin kadınlara açtığı yollar da yayılışının bir parçasıydı. Budist geleneğe göre Buda, kadınların da keşiş olarak topluluğa katılmasına izin vermişti; ama onları erkek keşişlere bağlı kılan ek kurallar koymuştu. Sri Lanka'dan Çin'e, kadın keşişlerin topluluğunun aktarılması, geleneğe göre beşinci yüzyılda Sri Lankalı rahibelerin deniz yoluyla Çin'e gelmesiyle gerçekleşti. Bu anlatı, Budizmin yayılışının yalnızca erkek keşişlerin ve kralların değil, kadınların da yolculuklarıyla yürüdüğünü hatırlatır. Kadın keşiş topluluğu bazı Theravada ülkelerinde zamanla ortadan kalktı; bugün onu yeniden kurma çabaları, bu ülkelerde tartışma konusudur.

Son olarak, Budizmin Hindistan'daki çöküşü tarihçiler arasında hâlâ tartışılır. Bazıları, on ikinci ve on üçüncü yüzyıllardaki askerî seferlerin manastırları yıkmasını belirleyici neden olarak görür. Başkaları, bu seferlerden önce başlamış daha uzun bir sürece dikkat çeker: hükümdarların desteğinin azalması, Hindu bağlılık akımlarının yükselişi, manastırların halktan kopması. Büyük olasılıkla, bu nedenlerin birleşimi, Budizmi Hindistan'da kırılgan bir duruma getirmiş ve askerî yıkım, zaten zayıflamış bir geleneğe son darbeyi vurmuştu.

Uzman Notu

Temel literatür

• Samuel Beal (çev.), Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World, 2 cilt (Londra: Trübner, 1884).
• Junjiro Takakusu (çev.), A Record of the Buddhist Religion as Practised in India and the Malay Archipelago (A.D. 671–695) (Oxford: Clarendon Press, 1896).
• Erik Zürcher, The Buddhist Conquest of China: The Spread and Adaptation of Buddhism in Early Medieval China, 2 cilt (Leiden: Brill, 1959).
• Xinru Liu, Ancient India and Ancient China: Trade and Religious Exchanges, AD 1–600 (Delhi: Oxford University Press, 1988).
• Tansen Sen, Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 (Honolulu: University of Hawai'i Press, 2003).
• Jason Neelis, Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange within and beyond the Northwestern Borderlands of South Asia (Leiden: Brill, 2011).

Arşiv ve kaynak

Xuanzang'ın ve Yijing'in yolculuk anlatılarının İngilizce çevirileri ile Aston'ın Nihongi çevirisi, taranmış nüshalarıyla archive.org'dan okunabiliyor. Dunhuang el yazmalarının büyük bölümü, Uluslararası Dunhuang Projesi'nin çevrim içi veri tabanında görüntüleriyle yayımlanıyor. Bamiyan vadisinin kalıntıları UNESCO Dünya Mirası listesinde.

Açık sorular

• Budizmin yayılmasında belirleyici olan, ticaret ağları mı, hükümdarların desteği mi, yoksa öğretinin kendi çekiciliği miydi?
• Budizm Hindistan'da neden neredeyse tamamen ortadan kalktı?
• Çin'e ulaşan Budizm, Hindistan'daki Budizmin bir devamı mıydı, yoksa yeni bir din mi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Yijing'in Hindistan'a giderken ve dönerken durup Sanskritçe çalıştığı ve metin çevirdiği Sumatra'daki krallık hangisidir? A) Paekche B) Kuşan C) Srivijaya D) Gandhara
2. (Hedef 2) Beşinci yüzyılın başında Chang'an'da büyük bir çeviri atölyesi kurarak Budist metinleri Çinceye çeviren Kuçalı keşiş kimdir? A) Kumarajiva B) Xuanzang C) Yijing D) An Shigao
3. (Hedef 2) Japon vakayinamesine göre, 552'de bir Buda heykeli ve mektup gönderilen Japon imparatoru kimdir? A) Kanişka B) Kinmei C) Aşoka D) Mahinda
4. (Hedef 3) Budizmin Çin'e girişinin aynı zamanda Budizmin Çinlileşmesi olduğunu gösteren tarihçi kimdir? A) Xinru Liu B) Tansen Sen C) Jason Neelis D) Erik Zürcher
5. (Hedef 1) Bütün canlıların kurtuluşu için çalışan bodhisattva idealini öne çıkaran ve Doğu Asya'da yaygınlaşan Budist gelenek hangisidir? A) Theravada B) Caynizm C) Mahayana D) Vedik din

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Budizm Asya'ya nasıl yayıldı?» sorusunu değerlendir. Cevabında Xuanzang'ın Bamiyan anlatısını, Yijing'in Srivijaya gözlemlerini, Japon sarayındaki heykel tartışmasını, çevirmenlerin rolünü ve Zürcher ile Liu'nun görüşlerini kullan. Bu yayılışı tek bir nedenle açıklamak mümkün müdür? Budizmin doğduğu Hindistan'da zayıflamasını da hesaba katarak tartış.

Cevaplar

1. C — Bu krallık Srivijaya'dır.
2. A — Bu keşiş Kumarajiva'dır.
3. B — Bu imparator Kinmei'dir.
4. D — Bu görüş Erik Zürcher'e aittir.
5. C — Bu gelenek Mahayana'dır.

Kapsamlı bir cevap, Bamiyan'da tüccarlarla keşişlerin iç içe yaşadığını, Srivijaya'nın deniz yolunda bir öğrenim merkezi olduğunu, Japon sarayına Budizmin bir diplomatik armağan olarak girip tartışmalara yol açtığını belirtir. Çevirmenlerin öğretiyi yeni dillerde yeniden biçimlendirdiğini açıklar; Zürcher'in Budizmin Çinlileşmesi, Liu'nun ticaret ile din arasındaki bağ üzerine görüşlerine dayanarak, yayılışın birbirine bağlı pek çok nedenle açıklanması gerektiğini, aynı yüzyıllarda Budizmin Hindistan'da ise desteğini kaybettiğini tartışır.

Serinin sonu

Bu bölümle «Antik Hindistan» kursu sona eriyor. Kurs, yazısını bugün hâlâ okuyamadığımız İndus kentleriyle açıldı; Vedik dönemi ve kast düzeninin kökenlerini, Budizmin ve Caynizmin doğuşunu, Mauryaların kurduğu imparatorluğu ve Aşoka'nın taşlara kazıttığı pişmanlığı, Gupta döneminin «altın çağ» adını, sıfırın ve onluk sayıların yolculuğunu, yüzyıllar boyunca büyüyen iki büyük destanı izledi; burada Hindistan'da doğan bir öğretinin Asya'nın büyük bölümüne nasıl taşındığı sorusuyla kapandı. Programda sırada «Antik Çin» kursu var. Bu kurs, Budist keşişlerin yüzyıllar sonra metin taşıyacağı o büyük ülkenin başlangıcına, çok daha eskiye gidiyor. İlk bölüm, kehanet kemikleri üzerine kazınmış ilk Çin yazısının dünyasına bakıyor: Sarı Nehir kıyısında Shang hanedanı nasıl ortaya çıktı?