Mahabharata ve Ramayana

Öğrenme hedefleri

• Mahabharata ve Ramayana destanlarının ana olay örgüsünü, başlıca kahramanlarını ve işledikleri temel soruları anlatabileceksin.
• Bu iki destanın yüzyıllar boyunca sözlü gelenek içinde nasıl büyüdüğünü, tarihçilerin katmanlarını nasıl ayırmaya çalıştığını ve eleştirel basımın ne işe yaradığını açıklayabileceksin.
• Destanların Güney ve Güneydoğu Asya'da farklı dillerde, farklı biçimlerde nasıl yeniden anlatıldığını ve «tek bir doğru metin» fikrinin neden tartışmalı olduğunu değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir kuşun çığlığı

Ramayana'nın kendi anlattığı bir öykü, destanın nasıl doğduğunu şöyle açıklar. Bilge Valmiki, bir sabah bir ırmak kıyısında yıkanmaya gider. Kıyıda, birbirleriyle oynayan bir çift kuş görür. Tam o anda bir avcının oku erkek kuşu vurur; dişi kuş, kanlar içindeki eşinin çevresinde çığlıklar atarak döner. Valmiki'nin yüreği acıyla dolar ve ağzından, avcıyı lanetleyen birkaç söz çıkar. Sonra durup kendi sözlerini düşünür: bu sözler, eşit uzunlukta dizelerden oluşan, ölçülü ve ahenkli bir biçim almıştı. Valmiki, acının içinden doğan bu biçime «şloka» adını verir.

Geleneğe göre, tanrı Brahma, Valmiki'ye bu yeni ölçüyle Rama'nın öyküsünü anlatmasını buyurur; böylece Ramayana doğar. Bu öykü, Hindistan'ın iki büyük destanından biri için anlatılan bir başlangıç efsanesidir. Ama tarihçinin sorusu farklıdır: bu destanlar gerçekte nasıl oluştu, kimler tarafından, ne zaman ve neden yüzyıllar boyunca yeniden yeniden anlatıldı?

Bağlam — iki destan, iki dünya

Mahabharata ve Ramayana, Sanskritçe yazılmış iki büyük destandır. Hindu geleneği ilkini bilge Vyasa'ya, ikincisini Valmiki'ye atfeder. Ama bu destanlar, tek bir yazarın tek bir oturuşta yazdığı eserler değildir.

Mahabharata, dünyanın bilinen en uzun şiirlerinden biridir. Gelenek onu «yüz bin beyitlik» bir eser olarak anar; İlyada ile Odysseia'nın toplamından kat kat uzundur. Ana öyküsü, Kuzey Hindistan'daki bir krallığın tahtı için savaşan iki kuzen ailesini, Kauravaları ve Pandavaları anlatır. Pandavalar, hileli bir zar oyununda krallıklarını ve özgürlüklerini kaybeder, ortak eşleri Draupadi sarayda herkesin önünde aşağılanır, on üç yıllık bir sürgüne gönderilirler. Sürgünden dönünce çıkan savaş, Kurukşetra ovasında on sekiz gün sürer ve iki tarafın neredeyse bütün savaşçılarının ölümüyle biter. Pandavalar kazanır, ama zafer bir yas havasıyla gelir.

Ramayana ise daha kısa ve daha tek çizgili bir öyküdür. Ayodhya'nın veliahdı Rama, babasının verdiği bir söz yüzünden, eşi Sita ve kardeşi Lakşmana ile birlikte on dört yıllık bir sürgüne gönderilir. Ormanda, Lanka'nın iblis kralı Ravana, Sita'yı kaçırır. Rama, maymun savaşçı Hanuman'ın ve maymun ordusunun yardımıyla denizi aşar, Ravana'yı yener, Sita'yı kurtarır ve Ayodhya'ya dönerek tahta çıkar.

İki destanın dünyaları da farklıdır. Mahabharata'da iyi ile kötü arasındaki çizgi bulanıktır: kazanan tarafın kahramanları da hileye başvurur, en saygın savaşçılar yanlış safta ölür, destan okuru kimin haklı olduğu sorusuyla baş başa bırakır. Ramayana'da ise Rama, sözünü tutan oğlun, adil kralın ve görevine bağlı insanın örneği olarak sunulur. Onun yönetimi, «Ramrajya» adıyla, yüzyıllar boyunca iyi yönetimin ideali olarak anıldı; Gandhi bile bağımsız Hindistan'ı anlatırken bu sözcüğü kullandı. Biri sorular soran, öbürü örnek gösteren bu iki destan, birbirini tamamlayan iki ayna gibidir.

Gelişme — büyüyen metinler

Bu destanların ne zaman oluştuğunu kesin olarak bilmiyoruz. Tarihçilerin çoğu, Mahabharata'nın yaklaşık MÖ dördüncü yüzyıl ile MS dördüncü yüzyıl arasında, uzun bir süre içinde bugünkü biçimini aldığını düşünür; Ramayana'nın oluşumu da benzer yüzyıllara yayılır. Önceki bölümlerde gördüğümüz Maurya ve Gupta çağları, bu destanların büyüdüğü çağlardır.

Bu destanlar, yüzyıllar boyunca, gezgin anlatıcılar, saray şairleri ve din adamları tarafından sözlü olarak aktarıldı. Her anlatıcı, öyküye yeni bölümler, yeni kahramanlar, yeni öğütler ekleyebiliyordu. Mahabharata, bu yolla, bir savaş öyküsü olmaktan çıkıp devlet yönetimi, hukuk, felsefe ve din üzerine uzun konuşmaları da içeren bir tür ansiklopediye dönüştü. Destanın kendisi de bunun farkındadır: açılış bölümünde, burada bulunanın başka yerlerde de bulunabileceğini, ama burada bulunmayanın hiçbir yerde bulunamayacağını söyler.

Mahabharata'nın ortasında, savaş başlamak üzereyken geçen bir bölüm, Hindu düşüncesinin en çok okunan metinlerinden biri oldu: Bhagavad Gita. Bu bölümde Pandava savaşçısı Arjuna, karşı safta akrabalarını ve öğretmenlerini görünce savaşmaktan vazgeçmek ister. Arabacısı Krişna, Hindu geleneğine göre tanrı Vişnu'nun yeryüzüne inmiş biçimi, ona görevini sonucuna bağlanmadan yerine getirmesini öğütler.

Dönüş noktası — kaç Ramayana var?

Destanlar Sanskritçede kalmadı. Ramayana, sonraki bin yıl boyunca Hindistan'ın hemen bütün dillerinde yeniden anlatıldı. Dokuzuncu ile on ikinci yüzyıllar arasında yaşadığı tartışılan şair Kamban, onu Tamil dilinde yeniden yazdı. On altıncı yüzyılda Tulsidas, Kuzey Hindistan'ın halk diline yakın bir dilde, Rama'ya bağlılığı merkeze alan kendi Ramayana'sını yazdı; bu eser, Kuzey Hindistan'da bugün Valmiki'ninkinden çok daha fazla okunur. Destan, Güneydoğu Asya'ya da ulaştı: Java'daki dokuzuncu yüzyıldan kalma Prambanan tapınaklarının duvar kabartmaları Ramayana'yı anlatır; Tayland'ın, Kamboçya'nın, Malezya'nın kendi Ramayana anlatıları vardır.

Bu yeniden anlatımlar, birbirinden önemli ölçüde farklıdır. Bazılarında Ravana, bütünüyle kötü bir iblis değil, trajik bir kahramandır. Bazılarında Sita, Ravana'nın kızıdır. Bazılarında Rama'nın tanrısallığı ön plandadır, bazılarında hiç yoktur. Budist ve Cayn anlatıcılar da, öyküyü kendi öğretilerine göre yeniden kurdu.

Cevap — yaşayan destanlar

Mahabharata ve Ramayana, bu yüzden, bir dönemin tek bir aynası değildir. Onlar, yüzyıllar boyunca Güney Asya toplumlarının savaşı, iktidarı, aileyi, görevi ve adaleti nasıl düşündüğünün katman katman birikmiş kayıtlarıdır. Kahramanlarının yaşayıp yaşamadığını, anlatılan savaşın gerçekten olup olmadığını bilemiyoruz; arkeologlar destanlarda adı geçen yerleri kazdı, ama olayları doğrulayan bir kanıt bulunmadı. Ama bu destanların, onları anlatan, dinleyen ve yeniden yazan milyonlarca insanın dünyasını nasıl biçimlendirdiğini biliyoruz. Tarihçi için bu destanlar, anlattıkları olayların değil, anlatıldıkları çağların ve toplulukların tanıklarıdır.

Bugünle bağ — ekrandaki destan

1987–1988'de Hindistan'ın devlet televizyonunda yayımlanan bir Ramayana uyarlaması, pazar sabahları sokakları boşaltacak kadar büyük bir izleyici kitlesine ulaştı; ardından Mahabharata'nın uyarlaması geldi. Bugün bu destanlar, çizgi romanlarda, oyunlarda, dizilerde ve siyasi konuşmalarda yaşamaya devam ediyor. Aynı zamanda, hangi anlatımın «doğru» olduğu sorusu, bazen sert tartışmalara yol açıyor. Bir destanın farklı sürümlerini tanımak, bu tartışmalarda tek bir sesin bütün geleneği temsil edemeyeceğini hatırlamaya yardım eder.

Birincil kaynak

Ramayana'nın açılış bölümü, Valmiki'nin bir çift kuşun başına gelenleri görünce ilk şlokayı nasıl söylediğini anlatır:

The hermit saw the slaughtered bird,

And all his heart with ruth was stirred.

[...] And while the curlew's sad cries rang

Within his ears, the hermit sang:

"No fame be thine for endless time,

Because, base outcast, of thy crime,

Whose cruel hand was fain to slay

One of this gentle pair at play!"

E'en as he spoke his bosom wrought

And laboured with the wondering thought

What was the speech his ready tongue

Had uttered when his heart was wrung.

[...] "With equal lines of even feet,

With rhythm and time and tone complete,

The measured form of words I spoke

In shock of grief be termed a śloke."

Türkçesi: Bilge, vurulmuş kuşu gördü ve bütün yüreği acımayla doldu. […] Kuşun hüzünlü çığlıkları kulaklarında çınlarken, bilge şöyle söyledi: «Sonsuza dek ün kazanmayasın, ey alçak dışlanmış, işlediğin suç yüzünden; ki zalim elin, oynaşan bu uysal çiftin birini öldürmeye kalktı!» Daha konuşurken göğsü, şaşkın bir düşünceyle çalkalandı: yüreği burkulduğunda hazır dilinin söylediği bu söz neydi? […] «Eşit dizeler, denk ölçüler, tam bir ritim, zaman ve ezgiyle söylediğim bu ölçülü sözlerin adı, acının sarsıntısında doğduğu için, şloka olsun.»

Kaynak: Valmiki, Ramayana, Bala Kanda, II; Ralph T. H. Griffith'in İngilizce manzum çevirisi, The Rámáyan of Válmíki, Translated into English Verse (Benares: E. J. Lazarus, 1870–1874), Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Bu anlatıya göre şiir, yani şloka ölçüsü, hangi duygudan doğdu? Bu başlangıç, destanın bütünü hakkında ne düşündürüyor?
2. Griffith, avcıyı «outcast», yani «dışlanmış» sözcüğüyle anlatıyor. Bu sözcük seçimi, metnin ve çevirinin toplumsal dünyası hakkında ne söylüyor?
3. Bu satırlar, 1870'lerde Benares'te çalışan İngiliz bir çevirmenin, Sanskrit ölçüsünü İngilizce uyaklı dizelere aktarma çabasının ürünüdür. Bir destanı başka bir dilin şiir kurallarıyla çevirmek, okurun onu nasıl algılamasını etkileyebilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Hermann Jacobi (1893) — Ramayana üzerine yazdığı kitapta, destanın ilk ve son kitaplarının, ortadaki beş kitaptan daha geç eklendiğini savundu; Rama'nın tanrı Vişnu'nun yeryüzündeki biçimi olarak sunulmasının da büyük ölçüde bu geç katmanlara ait olduğunu ileri sürdü.
• V. S. Sukthankar (1933) — Pune'deki Bhandarkar Doğu Araştırmaları Enstitüsü'nün Mahabharata eleştirel basımını yönetti; Hindistan'ın dört bir yanından toplanan yüzlerce el yazmasını karşılaştırarak, «asıl» metne değil, el yazmalarının izin verdiği en eski ulaşılabilir biçime ulaşmayı amaçladığını açıkça belirtti.
• A. K. Ramanujan (1991) — Ramayana'nın farklı dillerdeki ve farklı topluluklardaki sürümlerini karşılaştırdı; tek bir «asıl» Ramayana'dan değil, birbiriyle konuşan yüzlerce Ramayana'dan oluşan bir anlatı geleneğinden söz etmek gerektiğini savundu.
• Alf Hiltebeitel (2001) — Mahabharata'nın yüzyıllar içinde yavaş yavaş biriken bir metin olduğu görüşünü sorguladı; destanın, bilinçli bir tasarımla, görece kısa bir sürede bir yazarlar topluluğu tarafından yazılmış olabileceğini ileri sürdü.

Bu tartışma, iki soru etrafında dönüyor. Destanlar nasıl oluştu: yüzyıllar içinde yavaşça biriken katmanlarla mı, yoksa bilinçli bir yazarlık tasarımıyla mı? Jacobi katmanları ayırmaya çalışıyor, Hiltebeitel ise bütünlüklü bir tasarım arıyor. Öbür soru, destanın «aslı»nın ne olduğudur. Sukthankar'ın eleştirel basımı el yazmalarının en eski ulaşılabilir biçimini ararken, Ramanujan tek bir aslın aranmasının, yüzyıllardır yaşayan çok sesli bir geleneği görmezden gelebileceğini hatırlatıyor.

Derine İn

Mahabharata'nın eleştirel basımı, yirminci yüzyılın en büyük filoloji projelerinden biriydi. Pune'deki Bhandarkar Doğu Araştırmaları Enstitüsü'nde 1919'da başlayan çalışma, 1966'da tamamlandı. Editörler, Keşmir'den Kerala'ya, Nepal'den Bengal'e kadar uzanan bir coğrafyadan, farklı yazılarla yazılmış yüzlerce el yazmasını topladı ve satır satır karşılaştırdı. Bu çalışma, destanın farklı bölgelerde farklı biçimlerde büyüdüğünü, kuzey ve güney el yazmalarının ayrı gelenekler oluşturduğunu gösterdi. Ganeşa'nın kâtipliği gibi pek çok ünlü bölüm, eski el yazmalarının çoğunda bulunmadığı için ana metinden çıkarılarak eklere taşındı. Ama bu, o bölümlerin önemsiz olduğu anlamına gelmez: yüzyıllar boyunca milyonlarca okur, destanı onlarla birlikte tanıdı. Eleştirel basım, bu yüzden, bir «doğru metin» sunmaktan çok, destanın tarihini görünür kılan bir haritadır.

Ramayana'nın içindeki gerilimler de, tarihçilerin ve okurların en çok tartıştığı konulardan biridir. Rama, Sita'yı kurtardıktan sonra, onun Ravana'nın sarayında geçirdiği zaman yüzünden saflığından şüphe eder; Sita, masumiyetini kanıtlamak için ateşe girer ve ateş ona dokunmaz. Destanın son kitabında ise Rama, halkın dedikoduları yüzünden, hamile Sita'yı ormana sürgün eder. Bu bölüm, pek çok sonraki anlatıcıyı rahatsız etti. Bazıları onu değiştirdi, bazıları hiç anlatmadı, bazıları ise Sita'nın acısını merkeze alan yeni anlatımlar yazdı. Kadınların söylediği halk şarkılarında, Sita'nın sesi çoğu zaman Rama'nınkinden daha güçlü duyulur. Bu tartışma, bir destanın, onu anlatan toplumun değerleriyle nasıl sürekli bir konuşma içinde olduğunu gösterir.

Bhagavad Gita'nın modern çağdaki okumaları da bu konuşmanın bir parçasıdır. Arjuna'ya savaşmasını öğütleyen bu metin, Hindistan'ın bağımsızlık mücadelesi sırasında çok farklı biçimlerde yorumlandı. Bazı milliyetçiler onu, sömürge yönetimine karşı silahlı mücadeleye çağrı olarak okudu. Gandhi ise, onu ömrü boyunca her gün okuduğu bir rehber olarak gördü; ona göre Gita'nın savaşı, insanın kendi içindeki iyi ile kötü arasındaki savaştı ve metin, sonuca bağlanmadan eylemenin, yani çıkar gözetmeyen hizmetin kitabıydı. Aynı metnin, hem şiddete çağrı hem de şiddetsizliğin kaynağı olarak okunabilmesi, destanların tek bir anlama indirgenemeyecek kadar zengin olduğunu gösterir.

Son olarak, destanlar Asya'nın sanatını da derinden etkiledi. Hindistan'ın tapınak kabartmalarından Kamboçya'daki Angkor Vat'ın duvarlarına, Java'nın gölge oyunlarından Tayland'ın saray resimlerine kadar, Rama'nın ve Pandavaların öyküleri binlerce yıldır taşa, kumaşa ve deriye işlendi. Endonezya'da, nüfusunun büyük çoğunluğu Müslüman olan bir ülkede, deri kuklalarla oynanan gölge tiyatrosu bugün de Mahabharata ve Ramayana öykülerini anlatır. Bu, destanların din sınırlarını aşarak bir kültürün ortak malı hâline gelebildiğinin çarpıcı bir örneğidir. Angkor Vat'ın uzun galerilerinden birinde, Kurukşetra savaşının iki ordusu, taşa işlenmiş yüzlerce savaşçıyla karşı karşıya ilerler. Bangkok'taki kraliyet sarayının tapınak avlusunu çevreleyen duvarlarda ise, Ramayana'nın Tay sürümü, sahne sahne resmedilmiştir. Bu eserlerde kahramanlar, yerel giysiler giyer, yerel mimarinin içinde dolaşır; öykü, her yeni toprakta o toprağın görünüşünü alır. Destanların yayılması, bu yüzden, bir metnin kopyalanması değil, her seferinde yeniden yaratılmasıdır.

Uzman Notu

Temel literatür

• Kisari Mohan Ganguli (çev.), The Mahabharata of Krishna-Dwaipayana Vyasa, Translated into English Prose (Kalküta: Pratapa Chandra Roy, 1883–1896).
• Ralph T. H. Griffith (çev.), The Rámáyan of Válmíki, Translated into English Verse (Benares: E. J. Lazarus, 1870–1874).
• Hermann Jacobi, Das Rāmāyaṇa: Geschichte und Inhalt nebst Concordanz der gedruckten Recensionen (Bonn: F. Cohen, 1893).
• Paula Richman (ed.), Many Rāmāyaṇas: The Diversity of a Narrative Tradition in South Asia (Berkeley: University of California Press, 1991).
• John Brockington, The Sanskrit Epics (Leiden: Brill, 1998).
• Alf Hiltebeitel, Rethinking the Mahābhārata: A Reader's Guide to the Education of the Dharma King (Chicago: University of Chicago Press, 2001).

Arşiv ve kaynak

Ganguli'nin Mahabharata çevirisi ve Griffith'in Ramayana çevirisi Project Gutenberg'de; Jacobi'nin kitabı, taranmış nüshasıyla archive.org'da bulunuyor. Mahabharata'nın eleştirel basımı Pune'deki Bhandarkar Doğu Araştırmaları Enstitüsü tarafından yayımlandı; enstitünün el yazması koleksiyonu araştırmacılara açık. John Brockington'ın kitabı, iki destanın oluşumu üzerine yapılan araştırmaların kapsamlı bir özetini sunuyor.

Açık sorular

• Mahabharata, yüzyıllar içinde biriken katmanlardan mı oluştu, yoksa bilinçli bir tasarımla görece kısa bir sürede mi yazıldı?
• Destanlarda anlatılan savaşların ve krallıkların arkasında tarihsel bir çekirdek var mı?
• Bir anlatı geleneğinin farklı sürümleri arasında «asıl» olanı aramak anlamlı mıdır?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Mahabharata'nın ana öyküsü hangi iki kuzen ailesi arasındaki çatışmayı anlatır? A) Kauravalar ve Pandavalar B) Mauryalar ve Guptalar C) Rama ve Ravana D) Vişnu ve Şiva
2. (Hedef 1) Ramayana'da Sita'yı kaçıran Lanka kralı kimdir? A) Arjuna B) Hanuman C) Ravana D) Lakşmana
3. (Hedef 2) Farklı el yazmalarını karşılaştırarak bir metnin en eski ulaşılabilir biçimini yeniden kurmaya çalışan bilimsel yayına ne ad verilir? A) Çeviri B) Özet C) Şerh D) Eleştirel basım
4. (Hedef 3) On altıncı yüzyılda Kuzey Hindistan'ın halk diline yakın bir dilde, Rama'ya bağlılığı merkeze alan bir Ramayana yazan şair kimdir? A) Kamban B) Tulsidas C) Valmiki D) Vyasa
5. (Hedef 3) Tek bir «asıl» Ramayana'dan değil, birbiriyle konuşan yüzlerce Ramayana'dan söz etmek gerektiğini savunan araştırmacı kimdir? A) Hermann Jacobi B) Alf Hiltebeitel C) A. K. Ramanujan D) V. S. Sukthankar

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Ramayana'nın asıl metni hangisidir?» sorusunu değerlendir. Cevabında Valmiki'ye atfedilen Sanskrit destanını, Jacobi'nin katmanlar üzerine görüşünü, Kamban ve Tulsidas'ın yeniden anlatımlarını, Güneydoğu Asya'daki sürümleri ve Ramanujan'ın anlatı geleneği kavramını kullan. Bir destanın «aslını» aramak, hangi soruları aydınlatır, hangilerini gözden kaçırabilir?

Cevaplar

1. A — Bu aileler Kauravalar ve Pandavalardır.
2. C — Sita'yı kaçıran Ravana'dır.
3. D — Bu yayına eleştirel basım denir.
4. B — Bu şair Tulsidas'tır.
5. C — Bu görüş A. K. Ramanujan'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, Valmiki'nin Sanskrit destanının en eski ve en saygın sürüm olarak kabul edildiğini, ama Jacobi'ye göre onun da farklı dönemlerde eklenmiş katmanlar içerdiğini belirtir. Kamban'ın ve Tulsidas'ın yeniden anlatımlarının kendi bölgelerinde Valmiki'ninkinden daha etkili olduğunu, Güneydoğu Asya sürümlerinin öyküyü yerel kültürlere uyarladığını açıklar. Ramanujan'ın anlatı geleneği kavramına dayanarak, en eski metni aramanın destanın tarihini anlamaya yardım ettiğini, ama tek bir sürümü «asıl» saymanın yüzyıllardır yaşayan çok sesli bir geleneği görmezden gelebileceğini tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Ramayana'nın Güneydoğu Asya'ya yolculuğu, deniz yollarında tek başına değildi. Aynı gemilerde, Hindistan'da doğan bir başka geleneğin keşişleri ve metinleri de taşınıyordu; bir Çinli keşiş, Hindistan'a giderken yolun yarısında, Sumatra'daki bir adada Sanskritçe öğrenecekti. Sonraki bölüm o yolculuğun izini sürüyor: Ganj ovasında doğan bir öğreti, kervan yollarından ve deniz yollarından geçerek nasıl Asya'nın dört bir yanına yayıldı?