Aşoka: fatihten barışçıya

Öğrenme hedefleri

• Maurya hükümdarı Aşoka'nın Kalinga savaşından sonra benimsediği dhamma politikasını ve bu politikanın kayalara ve sütunlara yazdırdığı fermanlarda nasıl ilan edildiğini anlatabileceksin.
• Aşoka'nın fermanlarının nasıl yeniden keşfedilip okunduğunu ve bir hükümdarın kendi ağzından konuştuğu bu metinlerin tarihçi için değerini ve sınırlarını açıklayabileceksin.
• Aşoka'nın dhamma'sının kişisel bir Budist dönüşüm mü, yoksa geniş ve çeşitli bir imparatorluğu bir arada tutmaya yönelik bir siyaset mi olduğu üzerine farklı yorumları tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — okunamayan bir yazı

1830'larda, Kalküta'daki darphanede çalışan bir İngiliz, James Prinsep, boş saatlerini Hindistan'ın dört bir yanında taş sütunlara ve kayalara kazınmış, kimsenin okuyamadığı bir yazıyı çözmeye adamıştı. Bu yazının örnekleri, Delhi'deki bir sütundan Gujarat'taki bir kayaya, Bengal Körfezi kıyısındaki bir tepeden Afganistan sınırına kadar, birbirinden yüzlerce kilometre uzakta bulunuyordu.

1837'de Prinsep, bir kilit buldu: bir Budist anıtının kapısına kazınmış kısa bağış yazıtlarının birçoğu, aynı iki harfle bitiyordu. Bunların «armağan» anlamına gelen bir sözcüğü yazdığını tahmin etti; bu tahmin, yazının geri kalanını açtı. Birkaç ay içinde, sütunlardaki metinleri okuyabiliyordu. Metinler, kendisine «tanrıların sevgilisi Piyadasi» diyen bir kralın ağzından konuşuyordu. Kralın gerçek adının Aşoka olduğu ise, ancak 1915'te, güney Hindistan'daki Maski'de bulunan bir yazıtta bu adın açıkça geçmesiyle kesinleşti.

Bu yazıtlar, antik Hindistan'dan günümüze ulaşan, bir hükümdarın kendi sözleriyle kendi düşüncelerini anlattığı en eski belgelerdir. Bu bölümün sorusu, bu belgelerin en ünlüsünden doğuyor: Hindistan'ın en geniş imparatorluğunu yöneten bir kral, bir savaşı kazandıktan sonra neden pişmanlığını taşa kazıttı?

Bağlam — bir imparatorluğun varisi

Aşoka, Maurya hanedanını kuran Çandragupta'nın torunu ve Bindusara'nın oğluydu. MÖ üçüncü yüzyılın ortalarında tahta çıktığında, devraldığı ülke, Hindukuş'tan Deccan platosuna uzanıyordu. Budist gelenekler, onun tahta çıkmadan önceki hayatını karanlık renklerle anlatır: bu anlatılara göre Aşoka, gençliğinde acımasız bir hükümdardı ve tahta çıkmak için kardeşlerini öldürmüştü. Ama bu anlatılar, Aşoka'nın sonradan Budizme yönelişini daha çarpıcı göstermek için yazılmış efsaneler olabilir.

Aşoka'nın yazıtlarını okuyabilmemizi sağlayan yazı, kendisi de bu dönemin büyük yeniliklerinden biriydi.

Aşoka, hükümdarlığının sekizinci yılı dolaylarında, Bengal Körfezi kıyısındaki Kalinga krallığına, bugünkü Odisha bölgesine, büyük bir sefer düzenledi. Kalinga, imparatorluğun henüz fethedemediği son büyük bağımsız devletlerden biriydi; kıyıdaki limanları ve deniz ticaretiyle zengin bir bölgeydi. Savaş, Maurya ordusunun zaferiyle sona erdi. Bu savaş hakkında bildiğimiz hemen her şey, onu kazanan tarafın, yani Aşoka'nın kendi anlatısından gelir; Kalinga halkının bu savaşı nasıl yaşadığını anlatan hiçbir kaynak günümüze ulaşmamıştır.

Gelişme — pişmanlığı taşa kazıtan bir kral

Ama Aşoka'nın bu zafer hakkında anlattıkları, bir zafer yazıtının beklenen diline hiç benzemez. On üçüncü kaya fermanında, Kalinga'nın fethinin yol açtığı acıları sayılarla anlatır ve bunlardan duyduğu derin üzüntüyü dile getirir.

Aynı fermanda Aşoka, savaşla elde edilen fetih yerine, kendi deyişiyle «dhamma yoluyla fetih» anlayışını ilan eder. Bu fetih, komşu krallıklara, hatta Yunan krallarına kadar uzanır: ferman, İskender'in ardılları arasında sayılan Antiokhos, Ptolemaios ve başka Yunan krallarının adlarını, dhamma'nın ulaştığı yerler olarak anar.

Aşoka, bu anlayışı yaymak ve uygulamak için yeni bir görevli sınıfı da kurdu.

Dönüş noktası — sözler ve uygulamalar

Aşoka'nın dhamma politikası, yalnızca sözlerden ibaret değildi. Fermanlarında, yollar boyunca gölge veren ağaçlar diktirdiğini, kuyular kazdırdığını, insanlar ve hayvanlar için şifalı otlar yetiştirttiğini anlatır. Canlılara zarar vermeme ilkesini kendi sarayında da uygulamaya çalıştı. Bir sütun fermanında ise, belirli günlerde öldürülmesi yasak olan hayvanların uzun bir listesini verir; bu liste, onun ilkeleri nasıl somut kurallara çevirmeye çalıştığını gösterir.

Budist geleneğe göre Aşoka, Budist topluluğa da büyük destek verdi. Sri Lanka'nın Budist kroniklerine göre, Aşoka'nın hükümdarlığı sırasında başkent Pataliputra'da büyük bir Budist toplantısı düzenlendi; bu toplantıda keşişler, öğretinin doğru yorumunu belirledi ve Budizmi yaymak için komşu ülkelere keşişler gönderme kararı aldı. Aynı kroniklere göre, Aşoka'nın oğlu Mahinda, Budizmi Sri Lanka'ya götüren keşişti. Bu toplantının ayrıntıları yalnızca sonraki Budist kaynaklarda anlatılır ve Aşoka'nın yazıtlarında doğrudan yer almaz; ama Aşoka'nın bir yazıtında, Budist toplulukta ayrılık çıkaran keşişlerin topluluktan uzaklaştırılmasını emretmesi, onun keşiş topluluğunun iç işlerine de karıştığını gösterir. Aşoka'nın Buda'nın doğum yerine, Lumbini'ye yaptığı ziyareti anlatan yazıt, Budizmin doğuşunu anlatan bölümde ele aldığımız gibi, onun Budist kutsal yerlerine gösterdiği ilginin somut bir kanıtıdır.

Cevap — bir kralın dönüşümü ve bir imparatorluğun siyaseti

Aşoka, Kalinga savaşından sonra, savaşla elde edilen zafer yerine, ahlaki ilkelere dayanan bir yönetim anlayışını benimsedi ve bunu imparatorluğunun dört bir yanında taşa kazıttı. Bu dönüşümde, Budizmin etkisi açıktır; Aşoka, kendini Budist bir hükümdar olarak tanımladığı yazıtlar da bıraktı. Ama onun dhamma'sı, yalnızca Budist bir öğreti değil, farklı inançlardan, dillerden ve kültürlerden insanların yaşadığı geniş bir imparatorluğu ortak bir ahlak anlayışı etrafında birleştirmeye çalışan bir siyasetti.

Aşoka'nın ölümünden sonra, Maurya İmparatorluğu kısa sürede zayıfladı ve yarım yüzyıl içinde sona erdi. Ama onun yazıtları ve anısı yaşamayı sürdürdü: Budist gelenekler onu ideal bir Budist kral olarak andı, ve yirminci yüzyılda, bağımsız Hindistan, onun sütunlarından birinin tepesindeki aslan heykelini ulusal amblemi olarak seçti.

Bugünle bağ — bir devletin simgeleri

Hindistan Cumhuriyeti'nin ulusal amblemi, Sarnath'ta bulunan bir Aşoka sütununun tepesindeki dört aslanlı başlıktır; Hindistan bayrağının ortasındaki tekerlek de aynı başlığın üzerindeki dhamma tekerleğinden alınmıştır. Bağımsızlıktan sonra, farklı dinlerden ve dillerden insanların yaşadığı yeni bir devlet, kendini, farklı inançlara saygıyı öğütleyen iki bin yıllık bir kralın simgeleriyle tanımlamayı seçti. Bu seçim, geçmişin bir ulusun kimliğini kurarken nasıl kullanıldığının ve yeniden yorumlandığının çarpıcı bir örneğidir. Aşoka'nın sütunları, cilalı taşları ve aslanlı başlıklarıyla, bugün de Hindistan'da resmî belgelerde, paralarda ve pasaportlarda karşımıza çıkar.

Birincil kaynak

Aşoka, on üçüncü kaya fermanında Kalinga savaşını şöyle anlatır:

His Majesty King Priyadarsin in the ninth year of his reign conquered the Kalingas. One hundred and fifty thousand persons were thence carried away captive, one hundred thousand were there slain, and many times that number perished. [...] His Majesty feels remorse on account of the conquest of the Kalingas, because, during the subjugation of a previously unconquered country, slaughter, death, and taking away captive of the people necessarily occur, whereat His Majesty feels profound sorrow and regret. [...] The loss of even the hundredth or the thousandth part of the persons who were then slain, carried away captive, or done to death in Kalinga would now be a matter of deep regret to His Majesty.

Türkçesi: Kral Piyadasi hazretleri, hükümdarlığının dokuzuncu yılında Kalingaları fethetti. Oradan yüz elli bin kişi tutsak olarak götürüldü, yüz bin kişi orada öldürüldü ve bunun kat kat fazlası can verdi. […] Kral hazretleri, Kalingaların fethinden dolayı pişmanlık duyuyor; çünkü daha önce fethedilmemiş bir ülkenin boyun eğdirilmesi sırasında, halkın katledilmesi, ölümü ve tutsak götürülmesi kaçınılmaz olarak gerçekleşir; bu da kral hazretlerine derin bir üzüntü ve pişmanlık veriyor. […] O zaman Kalinga'da öldürülen, tutsak götürülen ya da ölüme sürüklenen insanların yüzde birinin, hatta binde birinin kaybı bile, şimdi kral hazretleri için derin bir pişmanlık konusu olurdu.

Kaynak: Aşoka, XIII. Kaya Fermanı; Vincent A. Smith'in İngilizce çevirisi, Asoka, the Buddhist Emperor of India (Oxford: Clarendon Press, 1901), s. 16–17; archive.org. Türkçesi bizim.

1. Aşoka, Kalinga savaşının sonuçlarını hangi sayılarla anlatıyor? Bir kralın zaferini böyle sayılarla anlatması neden dikkat çekicidir?
2. Aşoka'ya göre fethin neden pişmanlık verici olduğunu açıklayan nedenler nelerdir?
3. Bu ferman, imparatorluğun farklı bölgelerine kazıtıldı; ama Kalinga'nın kendisinde bulunan yazıtlarda yer almaz. Bu durum, fermanın kimin için yazıldığı hakkında ne düşündürür?

Tarihçiler Tartışıyor

• Vincent Smith (1901) — Aşoka'yı, Kalinga savaşından sonra içtenlikle Budizme dönen ve imparatorluğunu Budist ilkelerle yönetmeye çalışan bir «Budist imparator» olarak yorumladı; onun yazıtlarını, derin bir kişisel dönüşümün belgeleri olarak okudu.
• Romila Thapar (1961) — Aşoka'nın dhamma'sını, yalnızca kişisel bir Budist inancın ifadesi olarak değil, çok çeşitli toplulukları, inançları ve kültürleri barındıran geniş bir imparatorluğu bir arada tutmaya yönelik bilinçli bir siyaset olarak yorumladı.
• Harry Falk (2006) — Aşoka yazıtlarının bulunduğu yerleri ve buluntuları sistemli olarak inceledi; yazıtların konumlarının, ticaret yolları, hac yerleri ve yerel toplanma alanlarıyla ilişkisini göstererek, fermanların kime ve nasıl ulaşmak için yerleştirildiğini sorguladı.
• Nayanjot Lahiri (2015) — Aşoka'nın hayatını, yazıtlarını ve dönemin arkeolojik kanıtlarını birlikte inceleyerek, onu hem bir yönetici hem de düşünceleri zamanla değişen bir insan olarak anlatmaya çalıştı; Budist efsanelerin Aşoka'sı ile yazıtların Aşoka'sını birbirinden ayırdı.

Bu tartışma, Aşoka'nın dönüşümüne dört ayrı kapıdan giriyor. Smith, kişisel bir dinsel dönüşümü öne çıkarıyor; Thapar, bu dönüşümün siyasi işlevine dikkat çekiyor. Falk ve Lahiri ise, yazıtların nerede ve nasıl kazıldığına, ve efsaneler ile belgeler arasındaki farka bakarak, Aşoka'yı hem bir inanan hem de bir yönetici olarak görmeyi öneriyor. Bu yorumlar, bir hükümdarın içtenliğini ölçmenin zorluğunu ve dinsel inanç ile siyasi çıkarın çoğu zaman iç içe geçtiğini gösteriyor.

Derine İn

Aşoka'nın on üçüncü kaya fermanı, dikkat çekici bir biçimde, Kalinga'nın kendisinde, yani savaşın yaşandığı bölgede bulunan yazıtlarda yer almaz. Kalinga'daki iki yazıt yerinde, Dhauli'de ve Jaugada'da, bu ferman yerine, yerel yöneticilere halka adil davranmalarını öğütleyen iki ayrı ferman kazınmıştır. Birçok tarihçi, Aşoka'nın, yenilgiye uğrattığı halkın gözü önünde savaşın acılarını ve tutsak sayılarını anmaktan kaçındığını düşünür. Bu, Aşoka'nın fermanlarının her okur için aynı biçimde yazılmadığını, farklı bölgelere farklı mesajlar gönderildiğini gösterir. Ferman metinlerinin kendisi de küçük farklarla çoğaltılmıştır: Vincent Smith'in «dokuzuncu yıl» diye çevirdiği Kalinga savaşının tarihi, başka çevirilerde sekizinci yıl olarak geçer; bu fark, hükümdarlık yıllarının nasıl sayıldığından kaynaklanır.

Fermanların dili ve yazısı da bölgeden bölgeye değişir. İmparatorluğun büyük bölümünde fermanlar Brahmi yazısıyla ve yerel Prakrit lehçelerine yakın bir dille yazılmıştır. Kuzeybatıda, bugünkü Pakistan'da, sağdan sola yazılan başka bir yazı kullanılmıştır. Bugünkü Afganistan'daki Kandahar'da ise, Helenistik dünya üzerine olan kursta değindiğimiz gibi, Yunanca ve Aramice yazıtlar bulunmuştur. Bu çeşitlilik, Aşoka'nın dhamma'yı imparatorluğun farklı halklarına kendi dillerinde ulaştırmaya çalıştığını gösterir; ama çok az insanın okuma yazma bildiği bir toplumda, yazıtların büyük olasılıkla yüksek sesle okunduğunu da hatırlatır.

Aşoka'nın Budist geleneklerdeki imgesi, yazıtlarındaki imgesinden oldukça farklıdır. Sonraki yüzyıllarda yazılan Budist metinler, onu önce «acımasız Aşoka», sonra «dhamma'ya bağlı Aşoka» olarak iki evreye ayırır; onun seksen dört bin stupa yaptırdığını, Budist keşiş topluluğunu cömertçe desteklediğini anlatır. Bu anlatılar, Aşoka'nın Budizmi yaymadaki rolünü büyüterek, onu Budist krallar için bir ideal hâline getirdi. Tarihçiler, bu efsaneleri, yazıtlarla karşılaştırarak, tarihsel Aşoka'yı efsanevi Aşoka'dan ayırmaya çalışır; ama ikisi arasındaki sınır her zaman açık değildir.

Son olarak, Aşoka'nın yazıtlarının yeniden keşfi, Hindistan'ın kendi geçmişiyle ilişkisini de değiştirdi. Prinsep'in çözümünden önce, Aşoka'nın adı Hindistan'da büyük ölçüde unutulmuştu; onu hatırlayanlar, çoğunlukla Sri Lanka'daki ve öteki ülkelerdeki Budist kroniklerdi. Prinsep'ten sonraki yüz yılda, sömürge döneminin bilginleri ve ardından Hintli tarihçiler, Aşoka'yı Hindistan'ın büyük geçmişinin bir simgesine dönüştürdü. Bağımsız Hindistan'ın onun simgelerini benimsemesi, bu yeniden keşfin bir sonucuydu.

Aşoka'nın sütunlarının kendisi de uzun bir yolculuk geçirdi. Tek parça taştan oyulmuş, yüzeyleri olağanüstü bir parlaklıkla cilalanmış bu sütunlar, yüzyıllar sonra da dikkat çekmeyi sürdürdü. On dördüncü yüzyılda, Delhi Sultanı Firuz Şah Tuğluk, bu sütunlardan ikisini, anlamlarını bilmeden, büyük zahmetle Delhi'ye taşıttı ve birini kendi yaptırdığı kalenin tepesine diktirdi. O dönemde kimse üzerlerindeki yazıyı okuyamıyordu; sütunlar, gizemli ve görkemli eski eserler olarak saygı görüyordu. Prinsep'in 1837'de okuduğu ilk metinlerden biri de, işte bu sütunlardan birinin üzerindeki fermandı. Bir sultanın saygıyla taşıttığı ama okuyamadığı bir yazı, beş yüz yıl sonra bir darphane görevlisinin masasında yeniden konuşmaya başladı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Vincent A. Smith, Asoka, the Buddhist Emperor of India (Oxford: Clarendon Press, 1901).
• E. Hultzsch, Inscriptions of Asoka, Corpus Inscriptionum Indicarum, cilt I (Oxford: Clarendon Press, 1925).
• Romila Thapar, Aśoka and the Decline of the Mauryas (Oxford: Oxford University Press, 1961).
• Harry Falk, Aśokan Sites and Artefacts: A Source-Book with Bibliography (Mainz: Philipp von Zabern, 2006).
• Patrick Olivelle, Janice Leoshko ve Himanshu Prabha Ray (ed.), Reimagining Aśoka: Memory and History (Yeni Delhi: Oxford University Press, 2012).
• Nayanjot Lahiri, Ashoka in Ancient India (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2015).

Arşiv ve kaynak

Vincent Smith'in Aşoka yazıtları çevirisi, taranmış nüshasıyla archive.org'da bulunuyor. Aşoka'nın kaya fermanlarının pek çoğu, Hindistan'da, Nepal'de, Pakistan'da ve Afganistan'da bulundukları yerde görülebiliyor; Sarnath'taki aslanlı başlık ise Sarnath Arkeoloji Müzesi'nde korunuyor. Odisha'daki Dhauli tepesi, Kalinga savaşıyla ilişkilendirilen ve Aşoka'nın ayrı fermanlarının kazındığı yerlerden biridir.

Açık sorular

• Aşoka'nın Kalinga savaşından sonraki dönüşümü içten bir inanç değişikliği miydi, yoksa bir siyasi strateji mi?
• Aşoka'nın fermanları, imparatorluğun sıradan halkına ne ölçüde ulaştı ve nasıl okundu?
• Budist efsanelerin «acımasız Aşoka» anlatısında ne kadar tarihsel gerçeklik vardır?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Aşoka'nın büyük bir pişmanlık duyduğunu fermanında anlattığı savaş hangi bölgeyi fethetmek için yapıldı? A) Kalinga B) Magadha C) Kandahar D) Sri Lanka
2. (Hedef 1) Aşoka'nın fermanlarında anlattığı, canlılara zarar vermeme, büyüklere saygı ve farklı inançlara hoşgörü gibi ilkeleri kapsayan anlayışa ne ad verilir? A) Karma B) Nirvana C) Dhamma D) Ahimsa
3. (Hedef 2) 1837'de Aşoka yazıtlarının yazısını çözen kişi kimdir? A) Vincent Smith B) James Prinsep C) Harry Falk D) Megasthenes
4. (Hedef 2) Aşoka'nın gerçek adı, hangi yazıtın 1915'te bulunmasıyla kesinleşti? A) Sarnath yazıtı B) Lumbini yazıtı C) Kandahar yazıtı D) Maski yazıtı
5. (Hedef 3) Aşoka'nın dhamma'sını, çeşitli toplulukları bir arada tutmaya yönelik bilinçli bir siyaset olarak yorumlayan tarihçi kimdir? A) Vincent Smith B) Nayanjot Lahiri C) Romila Thapar D) Harry Falk

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Aşoka'nın dönüşümünü iki farklı açıdan değerlendir: on üçüncü kaya fermanında dile getirdiği Kalinga pişmanlığı ve aynı fermanda orman kabilelerine yöneltilen uyarı. Ardından, bu fermanın Kalinga'daki yazıtlarda yer almamasını da dikkate alarak, Smith'in «Budist imparator» yorumu ile Thapar'ın «siyasi program» yorumundan hangisinin kanıtlara daha iyi uyduğunu, iki yorumun birleştirilip birleştirilemeyeceğini de düşünerek savun.

Cevaplar

1. A — Bu savaş Kalinga'yı fethetmek için yapıldı.
2. C — Bu anlayışa dhamma denir.
3. B — Yazıyı James Prinsep çözdü.
4. D — Aşoka'nın adı, Maski yazıtının bulunmasıyla kesinleşti.
5. C — Bu yorum Romila Thapar'a aittir.

Dikkatli bir cevap, Kalinga pişmanlığının bir kralın zaferini acılarıyla anması bakımından olağanüstü olduğunu, ama aynı fermandaki orman kabilelerine yönelik uyarının, Aşoka'nın gücünü kullanmayı bırakmadığını gösterdiğini belirtir. Fermanın Kalinga'da yer almamasının, farklı bölgelere farklı mesajlar verildiğini düşündürdüğünü; bu kanıtların hem kişisel bir dönüşümü hem de bilinçli bir siyaseti destekleyebileceğini, iki yorumun birbirini dışlamadığını tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Aşoka'nın Allahabad'daki sütunu, altı yüzyıl sonra başka bir hükümdarın övgü yazıtını da taşıyacaktı; ama bu kez pişmanlık değil, söküp atılan krallar ve boyun eğen sınır halkları anlatılıyordu. Sonraki bölüm, o yazıtı kazdıran hanedanın, Guptaların dönemine bakıyor: bir Çinli keşişin mutlu ve adil diye anlattığı bir ülke, aynı keşişin kent kapısında tahtaya vurarak gelişini duyurmak zorunda kalan insanlar ve yirminci yüzyılda bu döneme verilen «altın çağ» adının neden sorgulandığı.