Gladyatörler ve arena

Öğrenme hedefleri

• Gladyatör oyunlarının cenaze törenlerinden doğup imparatorluk döneminin en büyük kamusal gösterilerinden birine nasıl dönüştüğünü ve arenada bir günün nasıl geçtiğini anlatabileceksin.
• Gladyatörlerin kim olduğunu, hukuki ve toplumsal konumlarını, eğitimlerini ve ölüm oranlarını, yazılı kaynaklar ile Efes'teki gladyatör mezarlığı gibi arkeolojik kanıtları birlikte kullanarak açıklayabileceksin.
• Romalıların bu gösterileri neden izlediği sorusuna verilen farklı tarihsel açıklamaları karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — Efes'te bir mezarlık

1993 yılında, Efes antik kentinin yakınında, Avusturyalı arkeologlar bir mezarlık buldu. Mezarlarda yatanların büyük çoğunluğu, yirmili yaşlarındaki genç erkeklerdi. Yakınlarda bulunan mezar taşlarında, ellerinde kalkan ve kılıç tutan savaşçıların kabartmaları vardı. Arkeologlar, Roma dünyasında bugüne kadar bulunmuş tek büyük gladyatör mezarlığını ortaya çıkarmışlardı.

İskeletler, bu adamların hayatını ve ölümünü anlatıyordu. Pek çoğunun kafatasında iyileşmiş yaralar vardı: bu adamlar yaralanmış, tedavi edilmiş, sonra yeniden dövüşmüştü. Ama başka kafataslarında, ölüm anında açılmış yaralar görülüyordu. Birinde, üç sivri ucun açtığı delikler vardı; bir üç dişli mızrağın izi. Bazılarında ise, kafatasının arka tarafında bir çekiçle vurulmuş gibi duran izler vardı.

Bu adamlar, kendi hayatlarını başkalarının eğlencesi için ortaya koymuştu. Binlerce kişi, onların dövüşmesini ve ölmesini izlemek için tribünleri doldurmuştu. Bu bölümün sorusu, iki bin yıl sonra bize en yabancı gelen Roma geleneklerinden biri üzerine: Romalılar, insanların birbirini öldürmesini neden izledi, ve arenada gerçekten ne oluyordu?

Bağlam — bir cenaze armağanından büyük gösteriye

Gladyatör dövüşleri, Roma'da bir eğlence olarak değil, bir cenaze töreninin parçası olarak başladı. Romalı yazarlara göre ilk gladyatör dövüşü, MÖ 264'te, bir soylu ailenin oğulları tarafından babalarının cenazesinde düzenlendi; üç çift gladyatör, Roma'nın sığır pazarında dövüştü.

Cumhuriyetin son yüzyılında, bu gösteriler giderek büyüdü; siyasetçiler, seçimlerden önce halkın gözüne girmek için yüzlerce çift gladyatör dövüştürdü. Gladyatörler, özellikle Campania bölgesindeki okullarda yetiştirilirdi. Spartaküs'ün MÖ 73'te isyanı başlattığı yer de Capua'daki böyle bir gladyatör okuluydu.

İmparatorluk döneminde, gladyatör gösterilerini düzenleme hakkı Roma'da giderek imparatorun tekeline girdi. İmparatorlar, bu gösterileri halkla buluşmanın ve cömertliklerini göstermenin başlıca yollarından biri olarak kullandı. Vespasianus'un başlattığı ve oğlu Titus'un MS 80'de açtığı büyük amfitiyatro, bugün Colosseum adıyla bilinen yapı, bu gösterilerin sahnesi oldu. Antik yazarlara göre açılış oyunları yüz gün sürdü.

Gelişme — arenada bir gün

Büyük gösterilerde gün, sabah hayvan avlarıyla başlardı. İmparatorluğun dört bir yanından getirilen aslanlar, leoparlar, ayılar, filler ve devekuşları arenaya salınır, özel olarak eğitilmiş avcılarla ya da birbirleriyle dövüştürülürdü.

Öğle saatlerinde, idam cezasına çarptırılmış suçlular arenada öldürülürdü: hayvanlara atılarak, ya da silahsız olarak birbirleriyle dövüşmeye zorlanarak. Bu, Roma'nın cezalandırma düzeninin bir parçasıydı ve seyircilere suçun karşılığını göstermeyi amaçlıyordu. Filozof Seneca, bu öğle gösterilerini dehşetle anlattı.

Öğleden sonra ise asıl gösteri, gladyatör dövüşleri başlardı. Gladyatörler, farklı silah ve zırh türlerine göre sınıflara ayrılırdı: ağır kalkanlı ve miğferli bir savaşçı, ağ ve üç dişli mızrakla dövüşen, neredeyse zırhsız bir rakiple karşılaştırılabilirdi. Romalılar bu sınıfların her birine ayrı bir ad vermişti: balık desenli miğferiyle ağır piyadeyi andıran murmillo, ağ ve mızrakla dövüşen retiarius, onu kovalamak için yuvarlak ve pürüzsüz bir miğfer takan secutor, kısa eğri kılıcıyla Trakya savaşçılarını canlandıran thraex. Eşleştirmeler bilinçli olarak yapılırdı: ağır ve korunaklı bir savaşçı ile hafif ve hızlı bir rakip arasındaki denge, seyirci için dövüşü daha heyecanlı kılardı. Dövüşler, çoğunlukla bir hakemin gözetiminde yapılırdı. Yenilen gladyatör, parmağını kaldırarak teslim olduğunu belirtebilirdi; o zaman karar, gösteriyi düzenleyene kalırdı. Seyircilerin bağırışları bu kararı etkilerdi: iyi dövüşmüş bir gladyatör bağışlanabilir, kötü dövüşen biri öldürülebilirdi.

Tribünler, Roma toplumunun bir aynasıydı. Augustus'un koyduğu kurallara göre senatörler en ön sıralarda, atlılar onların arkasında, sıradan yurttaşlar daha yukarıda, kadınlar ise en üst sıralarda otururdu. Seyirci, arenayı izlerken aynı zamanda toplumdaki kendi yerini de görüyordu.

Dönüş noktası — gladyatörler kimdi?

Gladyatörlerin çoğu köleydi: savaş tutsakları, satın alınmış köleler ya da gladyatör okuluna mahkûm edilmiş suçlular. Ama aralarında, kendi isteğiyle bu mesleğe giren özgür insanlar da vardı. Bunlar, bir sözleşme imzalayıp yemin ederek kendilerini bir okulun sahibine bağlarlardı. Borç, yoksulluk ya da ün ve para umudu onları arenaya çekebiliyordu.

Gladyatörlerin toplumsal konumu çelişkiliydi. Hukuken, onlar aktörler ve fahişelerle birlikte en aşağılanan insanlar arasında sayılırdı. Ama başarılı gladyatörler, büyük ün kazanırdı; adları duvarlara yazılır, resimleri kandillere ve cam kaplara işlenirdi. Seneca'dan bir yüzyıl önce, Cicero gibi bir filozof bile onların cesaretini örnek gösteriyordu.

Gladyatörlerin her dövüşte ölmediği de biliniyor. Eğitilmiş bir gladyatör, sahibi için pahalı bir yatırımdı; iyi dövüşen yenik bir gladyatörün bağışlanması sık görülürdü. Efes'teki iskeletler bunu destekler: pek çok gladyatör, dövüşlerde aldığı yaralardan iyileşmiş, yeniden arenaya çıkmıştı.

Cevap — neden izlediler?

Romalılar gladyatör dövüşlerini tek bir nedenle izlemedi. Gösteriler, bir yandan cenazeye bağlı dinî bir geleneğin mirasıydı; bir yandan da imparatorların halkla buluştuğu, cömertliklerini gösterdiği siyasi bir sahneydi. Arena, suçluların cezalandırıldığı, egzotik hayvanlarla imparatorluğun sınırlarının sergilendiği, Roma toplumunun hiyerarşisinin tribünlerde gözler önüne serildiği bir yerdi. Seyirciler için gladyatör, hem aşağılanan hem de hayranlık duyulan biriydi: ölüm karşısında cesaretin, Roma'nın askerî erdemlerinin sahnelenmesiydi.

Ama bu gösterilerin kurbanları vardı: kendi istekleriyle gelmemiş köleler, tutsaklar ve arenada öldürülen suçlular. Seneca gibi bazı çağdaşlar, gösterinin seyirciyi de değiştirdiğini fark etti. Juvenalis'in Roma halkının yalnızca «ekmek ve sirk» istediği yolundaki ünlü alayında da «sirk», gladyatörleri değil, Circus Maximus'taki araba yarışlarını anlatır; Romalılar için arena ile yarış pisti ayrı dünyalardı ve araba yarışları, gladyatör oyunlarından çok daha sık düzenlenirdi. Gladyatör oyunları, Hıristiyanlığın yayılmasından ve imparatorların kısıtlamalarından sonra, beşinci yüzyılın başlarında ortadan kalktı; hayvan avları ise bir süre daha sürdü.

Bugünle bağ — seyirci olmak

Gladyatörler bugün hâlâ büyük bir merakın konusu. Bu merakın bir kısmı, bizim de şiddet içeren gösterileri izlemeye, sporda rakibin yenilgisini seyretmeye, kalabalık bir tribünün heyecanına kapılmaya yatkın olmamızdan gelir. Roma arenası, bir toplumun eğlence biçimlerinin onun değerleri, hiyerarşisi ve şiddetle ilişkisi hakkında ne söyleyebileceğini sormamıza yol açıyor. Seneca'nın sorusu, bir seyirci olarak neyi izlediğimizin bizi nasıl değiştirdiği, bugün de sorulabilir.

Birincil kaynak

Seneca, bir dostuna yazdığı mektupta, bir gün tesadüfen gittiği bir öğle gösterisini anlatır:

I come home more greedy, more ambitious, more voluptuous, and even more cruel and inhuman,—because I have been among human beings. By chance I attended a mid-day exhibition, expecting some fun, wit, and relaxation [...] But it was quite the reverse. [...] now all the trifling is put aside and it is pure murder. The men have no defensive armour. [...] In the morning they throw men to the lions and the bears; at noon, they throw them to the spectators.

Türkçesi: Eve daha açgözlü, daha hırslı, daha zevk düşkünü, hatta daha acımasız ve insanlıktan uzak dönüyorum, çünkü insanların arasında bulundum. Tesadüfen bir öğle gösterisine gittim; biraz eğlence, espri ve dinlenme bekliyordum […] Ama tam tersiydi. […] şimdi bütün oyun bir kenara bırakılmıştır ve bu düpedüz cinayettir. Adamların hiçbir koruyucu zırhı yok. […] Sabah insanları aslanlara ve ayılara atıyorlar; öğlen ise seyircilere.

Kaynak: Seneca, Lucilius'a Mektuplar, 7; Richard M. Gummere'in İngilizce çevirisi, Loeb Classical Library, 1917. Türkçesi bizim.

1. Seneca, öğle gösterisini sabah gösterilerinden ve olağan gladyatör dövüşlerinden neden farklı buluyor?
2. «Öğlen ise onları seyircilere atıyorlar» cümlesiyle Seneca neyi kastediyor olabilir?
3. Seneca, gösteride ölen insanlardan çok, onu izleyen kişinin nasıl değiştiğinden söz ediyor. Bu bakış açısı, bir Stoacı filozofun kaygıları hakkında ne söylüyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Keith Hopkins (1983) — Gladyatör oyunlarını Roma'nın savaşçı toplumunun bir ürünü olarak yorumladı: imparatorluk döneminde büyük savaşlar sınırlara çekildiğinde, arena, Roma yurttaşlarının şiddeti ve ölümü yakından görmeye devam ettiği, askerî değerlerin sahnelendiği bir yer oldu.
• Carlin Barton (1993) — Gladyatörü, Roma'nın duygusal dünyasının merkezine yerleştirdi: aşağılanmış ama ölüm karşısında onurunu koruyabilen gladyatör, kendi hayatlarını denetleyemediklerini hisseden Romalı seçkinler için hem bir korku hem de bir hayranlık nesnesiydi.
• Donald Kyle (1998) — Arenadaki ölümleri, Roma'nın dinî ve cezai düzeninin parçası olarak inceledi; bu gösterilerin, suçluların cezalandırılması, cesetlerin ortadan kaldırılması ve toplumsal düzenin yeniden kurulması gibi işlevlerini vurguladı.
• Garrett Fagan (2011) — Seyircilerin davranışını sosyal psikolojinin araçlarıyla açıkladı: kalabalığın içinde olmak, taraf tutmak ve «biz» ile «onlar» arasındaki ayrımı keskinleştirmek, Roma seyircisini bugünün seyircilerine sanıldığından daha çok benzetiyordu.

Bu tartışma, «Romalılar neden izledi?» sorusuna farklı düzeylerde cevap veriyor. Hopkins ve Kyle, toplumun yapısına ve kurumlarına, yani askerî değerlere, cezalandırma düzenine ve dine bakıyor. Barton, duygulara ve onur kavramına odaklanıyor. Fagan ise Romalıları insan psikolojisinin evrensel eğilimleriyle açıklayarak, onları bizden ayıran mesafeyi daraltıyor. Bu yaklaşımlar birbirini dışlamaz; aynı tribünde oturan farklı insanlar, farklı nedenlerle orada olabilirdi. Tarihçilerin ortak zorluğu, seyircinin kendi sesinin neredeyse hiç korunmamış olmasıdır: elimizdeki metinlerin çoğu, tribünün en ön sıralarında oturan seçkinlerin kaleminden çıkmıştır.

Derine İn

Gladyatör oyunları, yalnızca Roma'ya ya da İtalya'ya özgü değildi. Fransız epigrafçı Louis Robert, 1940'ta yayımladığı çalışmasında, imparatorluğun Yunanca konuşan doğu eyaletlerinde, özellikle Anadolu'da, yüzlerce gladyatör yazıtını ve kabartmasını topladı. Bu yazıtlar, gladyatör oyunlarının Efes, Bergama, Afrodisias ve Anadolu'nun daha pek çok şehrinde de son derece popüler olduğunu gösterdi. Yunan şehirlerinde çoğu zaman ayrı bir amfitiyatro yoktu; tiyatrolar ve stadyumlar, arenaya dönüştürülerek kullanıldı. Oyunları düzenleyenler, çoğunlukla imparator kültünün yerel rahipleriydi: gladyatör oyunları, imparatora bağlılığı göstermenin bir yoluydu.

Bergama'nın gladyatörleri, tıp tarihinde de özel bir yer tutar. Seleukoslar ve Bergama Krallığı üzerine olan bölümde andığımız hekim Galenos, MS ikinci yüzyılın ortalarında, genç yaşta Bergama'daki gladyatörlerin hekimliğine atandı. Galenos, sonradan, kendi döneminde bu gladyatörlerden çok azının öldüğünü, yaralarını tedavi etmekle ve beslenmelerini düzenlemekle ilgilendiğini yazdı. Galenos'un anlattıkları, Efes'teki iskeletlerde görülen iyileşmiş yaralarla birlikte düşünüldüğünde, gladyatörlerin sahiplerinin onların sağlığına ciddi bir yatırım yaptığını gösterir.

Efes'teki iskeletler, gladyatörlerin ne yediğini de anlatıyor. Kemiklerin kimyasal analizleri, bu adamların büyük ölçüde bitkisel, özellikle tahıl ve baklagillere dayanan bir beslenmeyle yaşadığını düşündürdü. Antik yazarlar, gladyatörlere alaycı bir biçimde «arpa yiyenler» adının verildiğinden söz eder. Tahıl ağırlıklı beslenme, gladyatörlere dövüşte koruyucu bir yağ tabakası kazandırmış olabilir; ama bu yorum hâlâ tartışmalıdır.

Gladyatörlerin kendi mezar taşları da bir kaynaktır. İmparatorluğun dört bir yanında bulunan bu yazıtlar, çoğu zaman gladyatörün adını, sınıfını, kaç dövüşe çıktığını ve kaç yaşında öldüğünü kaydeder. Pek çoğu yirmili yaşlarında, birkaç ya da birkaç düzine dövüşten sonra ölmüştür; mezar taşını çoğu zaman bir eşi, bir arkadaşı ya da aynı okuldan dövüş arkadaşları diktirmiştir. Bu yazıtlar, gladyatörlerin arenanın dışında aileleri, dostlukları ve kendi toplulukları olan insanlar olduğunu hatırlatır.

Arenadaki ünlü el işareti de sorunlu bir kanıttır. Antik metinler, seyircilerin bir gladyatörün ölümünü istediklerini belirtmek için başparmaklarını «çevirdiklerini» söyler; ama bu hareketin yönü, yukarı mı aşağı mı yoksa yana mı olduğu, bilinmiyor. Bugün herkesin bildiği aşağı dönük başparmak imgesi, büyük ölçüde on dokuzuncu yüzyılda Fransız ressam Jean-Léon Gérôme'un yaptığı ünlü bir tablodan gelir. Bu örnek, geçmiş hakkındaki imgelerimizin önemli bir kısmının antik kaynaklardan değil, sonraki yüzyılların sanatından doğduğunu hatırlatıyor.

Son olarak, gladyatör oyunlarının sonu da yavaş oldu. Dördüncü yüzyılda Hıristiyan imparatorlar, bazı kısıtlamalar getirdi; ama oyunlar bir süre daha devam etti. Beşinci yüzyılın başlarında gladyatör dövüşlerine ait kanıtlar kaybolur. Bu sonun ne kadarının Hıristiyanlığın ahlaki etkisinden, ne kadarının imparatorluğun batı yarısındaki ekonomik sıkıntılardan ve bu pahalı gösterileri düzenleyebilecek zenginlerin azalmasından kaynaklandığı, hâlâ tartışılıyor. Muhtemelen iki etken birlikte çalıştı: ahlaki eleştiri, pahalı bir geleneği sürdürme isteğinin zaten azaldığı bir dönemde güç kazandı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Seneca, Ad Lucilium Epistulae Morales, çev. Richard M. Gummere, cilt I (Loeb Classical Library, 1917).
• Louis Robert, Les gladiateurs dans l'Orient grec (Paris: Champion, 1940).
• Keith Hopkins, Death and Renewal (Cambridge: Cambridge University Press, 1983).
• Carlin A. Barton, The Sorrows of the Ancient Romans: The Gladiator and the Monster (Princeton: Princeton University Press, 1993).
• Donald G. Kyle, Spectacles of Death in Ancient Rome (Londra: Routledge, 1998).
• Fabian Kanz ve Karl Grossschmidt, «Head Injuries of Roman Gladiators», Forensic Science International 160 (2006), 207–216.

Arşiv ve kaynak

Bu bölümde kullanılan üç antik metnin, yani Seneca'nın yedinci mektubunun, Cicero'nun acıya dayanma üzerine konuşmasının ve Suetonius'un Claudius biyografisinin on dokuzuncu ve yirminci yüzyıl başı İngilizce çevirileri, Wikisource ve Gutenberg arşivlerinde serbestçe erişilebilir durumda. Efes'teki gladyatör mezarlığından çıkan buluntular ve gladyatör kabartmaları, Efes Müzesi'nde ve Viyana'daki Efes koleksiyonunda incelenebiliyor. Roma'daki büyük amfitiyatro ve hemen yanındaki gladyatör okulunun kalıntıları, bugün de ayaktadır.

Açık sorular

• Gladyatörlerin ne kadarı arenada öldü; bir gladyatörün bir dövüşten sağ çıkma olasılığı ne kadardı?
• Gladyatör oyunlarının sona ermesinde Hıristiyanlığın etkisi ile ekonomik nedenler arasında nasıl bir denge vardı?
• Yunan doğusunda gladyatör oyunları, Roma'dakiyle aynı anlamları mı taşıyordu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Roma'da ilk gladyatör dövüşünün hangi bağlamda düzenlendiği anlatılır? A) Bir zafer kutlamasında B) Bir tapınağın açılışında C) Bir cenaze töreninde D) Bir düğünde
2. (Hedef 1) Roma'daki büyük amfitiyatroyu MS 80'de açan imparator kimdir? A) Titus B) Neron C) Augustus D) Claudius
3. (Hedef 2) «Ölüme gidenler seni selamlıyor» sözü Suetonius'a göre hangi olayda söylendi? A) Her gladyatör dövüşünün başında B) Fucinus Gölü'ndeki bir deniz savaşı gösterisinde C) Colosseum'un açılışında D) Spartaküs isyanında
4. (Hedef 2) Efes'teki gladyatör mezarlığında bulunan iyileşmiş kafatası yaraları neyi gösterir? A) Gladyatörlerin hiç yaralanmadığını B) Gladyatörlerin yalnızca hayvanlarla dövüştüğünü C) Gladyatörlerin hepsinin ilk dövüşünde öldüğünü D) Gladyatörlerin yaralandıktan sonra tedavi edilip yeniden dövüştüğünü
5. (Hedef 3) Gladyatör oyunlarını Roma'nın savaşçı toplumunun bir ürünü olarak yorumlayan tarihçi kimdir? A) Garrett Fagan B) Carlin Barton C) Keith Hopkins D) Louis Robert

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Gladyatörlere yönelik iki farklı antik bakışı karşılaştır: gladyatörlerin acıya dayanmasını örnek gösteren Cicero ve öğle gösterilerinden «daha acımasız» dönen Seneca. Ardından Efes'teki iskeletlerin ve Hopkins ile Fagan'ın yorumlarının, «Romalılar neden izledi?» sorusuna nasıl ışık tuttuğunu tartış.

Cevaplar

1. C — İlk gladyatör dövüşü, bir cenaze töreninde düzenlendi.
2. A — Büyük amfitiyatroyu Titus açtı.
3. B — Bu söz, Fucinus Gölü'ndeki bir deniz savaşı gösterisinde söylendi.
4. D — İyileşmiş yaralar, gladyatörlerin tedavi edilip yeniden dövüştüğünü gösterir.
5. C — Bu yorum Keith Hopkins'e aittir.

Derinlikli bir cevap, Cicero'nun gladyatörü bir eğitim ve dayanıklılık örneği olarak gördüğünü, Seneca'nın ise gösterinin seyirci üzerindeki ahlaki etkisine odaklandığını belirtir. Efes'teki iskeletlerin gladyatörlerin hem tedavi edildiğini hem de şiddetli biçimde öldüğünü gösterdiğini; Hopkins'in toplumun yapısına, Fagan'ın kalabalık psikolojisine bakarak soruya farklı düzeylerde cevap verdiğini tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Elli bin kişiyi alan bir amfitiyatro, taş bloklarla değil, kalıba dökülebilen bir malzemeyle ayakta duruyordu; arenanın seyircileri de şehre kilometrelerce öteden gelen suyla yıkanıyordu. Sonraki bölüm, bu yapıların arkasındaki mühendisliğe bakıyor: aynı yıl aynı adamın yaptırdığı ilk yol ve ilk su kemeri, bir vadiyi basınçla aşan borular, deniz suyunda güçlenen bir beton ve kaldırımların altında kaçak su satan «deliciler».