Greko-Baktria: Yunanlılar Afganistan'da

Öğrenme hedefleri

• Seleukos krallığından kopan Greko-Baktria krallığının ve ardından kurulan Hint-Yunan krallıklarının kuruluşunu, genişlemesini ve sonunu açıklayabileceksin.
• Afganistan'da ve kuzeybatı Hindistan'da yaşayan Yunanlıların, yerel halklarla ve dinlerle nasıl bir ilişki kurduğunu, arkeolojik ve yazılı kanıtlarla değerlendirebileceksin.
• Yazılı kaynakları çok az olan bir krallığın tarihinin, sikkeler, yazıtlar ve kazılarla nasıl yeniden kurulduğunu tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — Amuderya kıyısında bir sütun başlığı

1960'ların başında, Afganistan'ın kuzeyinde, Amuderya ırmağının kıyısında avlanan Afgan kralı Zahir Şah'a, anlatılana göre, yerli köylüler topraktan çıkmış süslü bir taş gösterdi. Taş, akantus yapraklarıyla bezenmiş bir Korint sütun başlığıydı. Yunan mimarisine özgü bu süs, Akdeniz'den dört bin kilometre uzakta, Orta Asya'nın göbeğinde bulunmuştu. Birkaç yıl sonra, Fransız arkeolog Paul Bernard'ın yönettiği kazılar, bugün Özbekçede «Ay Hanım» anlamına gelen Ai Khanum adıyla anılan yerde, tiyatrosu, spor alanı ve sarayıyla büyük bir Yunan şehrini ortaya çıkardı.

Şehrin ortasında, kurucusu sayılan Kineas adlı bir adamın anıt mezarı vardı. Mezarın önündeki bir taş kaidede, Klearkhos adlı bir adamın, Yunanistan'daki Delfi tapınağında gördüğü bilgelik özdeyişlerini kopyalayıp bu uzak şehre getirdiğini anlatan bir yazıt duruyordu. Kaidenin üzerinde okunabilen beş özdeyiş şöyleydi: «Çocukken iyi terbiyeli ol; gençken kendini denetle; orta yaşta adil ol; yaşlılıkta iyi öğüt ver; öldüğünde acı çekmeden öl.» Delfi ile Afganistan arasındaki bu yolculuk, bu bölümün sorusunu açıyor: Akdeniz'den gelen bu insanlar Orta Asya'ya nasıl yerleşti, iki yüzyıl boyunca nasıl yaşadı, ve komşularıyla nasıl bir ortak hayat kurdu?

Bağlam — «bin şehirli» Baktriya

Baktriya, bugünkü Afganistan'ın kuzeyini, Özbekistan'ın ve Tacikistan'ın güneyini kapsayan, Amuderya'nın suladığı verimli bir bölgeydi. Pers İmparatorluğu'nun en zengin doğu satraplıklarından biriydi. İkinci bölümde gördüğümüz gibi, İskender burada yıllarca direnişle karşılaştı ve sonunda Baktriyalı bir soylunun kızı Roksane ile evlendi. İskender, bölgeye binlerce Yunanlı paralı askeri ve yerleşimciyi yerleştirdi; bunların bir kısmı, kralın ölüm haberi gelince eve dönmek için ayaklandı, ama pek çoğu kaldı.

Halefler savaşlarından sonra Baktriya, Seleukos krallığının bir parçası oldu. Ama önceki bölümlerde gördüğümüz gibi, Seleukos krallığı bu uzak doğu eyaletlerini sıkı biçimde denetleyemiyordu.

Bu bölgedeki Yunanca konuşan toplulukların varlığını, beklenmedik bir kaynak da doğruluyor. 1958'de, bugünkü Afganistan'ın güneyindeki Kandahar'da, Maurya İmparatoru Aşoka'nın bir kayaya kazıttığı iki dilli bir yazıt bulundu. Yazıtın bir bölümü Aramice, öteki bölümü ise Yunancaydı. Aşoka, şiddetten kaçınma ve canlılara saygı gibi ahlaki öğütlerini, bu bölgede yaşayan Yunanca konuşan uyruklarına kendi dillerinde duyurmak istemişti. Bir Hint imparatorunun Yunanca bir yazıt bırakması, Yunanlıların İskender'den birkaç kuşak sonra da bu topraklarda yaşamayı sürdürdüğünü ve yerel yöneticilerin onları hesaba kattığını gösteriyor.

Gelişme — Hindukuş'un güneyine

Diodotos'un krallığı, kısa süre sonra Euthydemos adlı başka bir Yunanlının eline geçti. Seleukos kralı III. Antiokhos, önceki bölümde gördüğümüz doğu seferi sırasında MÖ 208 dolaylarında Baktra'yı iki yıl kuşattı. Sonunda iki kral anlaştı: Euthydemos, Antiokhos'a bağlılığını tanıdı, ama tahtını korudu. Antik bir anlatıya göre Euthydemos, Antiokhos'u, bozkırın göçebe halklarına karşı bir kalkan olarak Baktriya'ya ihtiyaç duyduğuna ikna etmişti. Bu gerekçe, Baktriya'nın konumunu iyi özetliyor: krallık, bir yanda Seleukos dünyasına, öbür yanda Orta Asya bozkırına bakan bir sınır toplumuydu ve varlığını bu iki dünya arasındaki dengeye borçluydu.

Euthydemos'un oğlu Demetrios, MÖ ikinci yüzyılın başında Hindukuş dağlarını aşarak güneye, bugünkü Pakistan'a ve kuzeybatı Hindistan'a yöneldi. Bu genişleme, Maurya İmparatorluğu'nun zayıfladığı bir döneme denk geldi. Böylece Yunan kralları, İskender'in yalnızca kısa bir süre tutabildiği topraklarda, bu kez uzun süreli krallıklar kurdu.

Bu krallıkların en ünlü hükümdarı, Menandros'tu. MÖ ikinci yüzyılın ortasında hüküm süren Menandros, Hindistan'ın içlerine kadar seferler yaptı. Yunan kaynaklarında ünlü bir fatih olarak anılan Menandros, Hint kaynaklarında da yer alır: Pali dilinde yazılmış bir Budist metin, Milinda'nın Soruları, Menandros'u, Budist bir keşişle felsefe tartışan, sonunda Budizme yakınlaşan bir kral olarak anlatır. Yunan dünyasının bir kralı, böylece Budist geleneğin bir kahramanı oldu.

Aynı dönemde, Baktriya'nın kendisinde de taht kavgaları yaşandı. MÖ 170 dolaylarında, Eukratides adlı bir komutan tahtı ele geçirdi ve Euthydemos'un soyuyla savaştı. Eukratides, antik dünyanın bilinen en büyük altın sikkesini bastırdı; bu sikke bugün Paris'te korunuyor.

Dönüş noktası — iki dilli bir dünya

Hindukuş'un güneyindeki Yunan kralları, kendilerinden çok daha kalabalık bir Hint nüfusunu yönetiyordu. Bu halklara seslenmek için, sikkelerinin bir yüzüne Yunanca, öbür yüzüne yerel Prakrit dilinde ve Kharoşthi yazısıyla yazılar koydular.

Bu karşılaşma, yalnızca sikkelerde değil, dinde de görülüyordu. MÖ ikinci yüzyılın sonunda, Hindistan'ın ortasındaki Vidişa şehrinde, bir Yunanlı elçi taş bir sütun diktirdi.

Cevap — iki yüzyıllık bir kavşak

Öyleyse bu uzak Yunan krallıklarının hikâyesi bize ne anlatıyor? İskender'in seferleriyle gelen askerler ve yerleşimciler, Seleukos krallığının uzak eyaletlerde zayıflamasıyla kendi krallıklarını kurdu. Baktriya'nın verimli toprakları ve ticaret yolları üzerindeki konumu, bu krallıkları zenginleştirdi; Maurya İmparatorluğu'nun zayıflaması, onlara Hindistan'a genişleme olanağı verdi.

Bu Yunanlılar, iki yüzyıl boyunca Akdeniz dünyası, Hindistan, İran ve Orta Asya bozkırı arasında bir kavşak oluşturdu. Yunan dilini, sikkelerini, mimarisini ve felsefe geleneğini bu kavşağa taşıdılar; ama aynı zamanda Budizm'le, Hindu inançlarıyla ve yerel geleneklerle karışarak yeni bir kültür yarattılar.

Bu dünyanın sonu, kuzeyden, bozkırdan geldi. MÖ ikinci yüzyılın ortasında, göçebe halkların bozkırdan güneye akını, Baktriya'daki Yunan krallığını yıktı; Ai Khanum yağmalandı ve terk edildi. Hindukuş'un güneyindeki Hint-Yunan krallıkları bir süre daha yaşadı, ama MS birinci yüzyılın başlarında, onlar da yerlerini Orta Asya kökenli yeni hanedanlara bıraktı.

Bugünle bağ — yağmalanan bir şehir

Ai Khanum, Afganistan'daki savaşlar sırasında büyük bir yıkıma uğradı. 1978'de kazılar durdu; sonraki yıllarda, şehrin kalıntıları defineciler tarafından kazılıp yağmalandı. Uydu görüntüleri, antik şehrin yüzeyinin binlerce yağma çukuruyla delik deşik edildiğini gösteriyor. Buluntuların bir kısmı, 1990'lardaki iç savaş sırasında Kabil Müzesi'nden de çalındı. Bu kayıp, bir kültürel mirasın yalnızca zamanla değil, savaşlarla ve yağmayla da yok olabileceğini hatırlatıyor. Bugün Ai Khanum'u, büyük ölçüde onu kazan arkeologların yayınları sayesinde tanıyoruz.

Birincil kaynak

Strabon, Baktriya'daki Yunan krallarının gücünü şöyle anlatır:

The Greeks who occasioned its revolt became so powerful by means of the fertility and advantages of the country, that they became masters of Ariana and India, according to Apollodorus of Artamita. Their chiefs, particularly Menander, (if he really crossed the Hypanis to the east and reached Isamus,) conquered more nations than Alexander. These conquests were achieved partly by Menander, partly by Demetrius, son of Euthydemus, king of the Bactrians. […] Apollodorus in short says that Bactriana is the ornament of all Ariana. They extended their empire even as far as the Seres and Phryni.

Türkçesi: Ülkenin isyan etmesine yol açan Yunanlılar, Artamitalı Apollodoros'a göre, ülkenin verimliliği ve olanakları sayesinde öylesine güçlendiler ki, Ariana'ya ve Hindistan'a egemen oldular. Önderleri, özellikle Menandros (eğer gerçekten Hypanis'i doğuya doğru geçip Isamos'a ulaştıysa), İskender'den daha çok halkı fethetti. Bu fetihleri kısmen Menandros, kısmen de Baktriya kralı Euthydemos'un oğlu Demetrios gerçekleştirdi. […] Kısacası Apollodoros, Baktriya'nın bütün Ariana'nın süsü olduğunu söyler. İmparatorluklarını Serlere ve Phrynilere kadar genişlettiler.

Kaynak: Strabon, Coğrafya, XI.11.1; H. C. Hamilton ve W. Falconer'ın İngilizce çevirisi, II (Londra: Henry G. Bohn, 1856), Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Strabon'a göre Baktriya'daki Yunanlıları bu kadar güçlü kılan neydi?
2. Strabon, Menandros'un «İskender'den daha çok halkı fethettiğini» söylerken bir çekince koyuyor. Bu çekince, bilgisinin kaynağına ve güvenilirliğine dair ne anlatıyor?
3. Strabon bu bilgileri, bugün kayıp olan Artamitalı Apollodoros'un eserinden aktarıyor. Greko-Baktria krallığının tarihini yazmak için bu tür ikinci el kaynakların yanında hangi başka kanıt türlerine başvurmak gerekir?

Tarihçiler Tartışıyor

• W. W. Tarn (1938) — Baktriya ve Hindistan'daki Yunanlılar üzerine ilk kapsamlı tarihi yazdı; bu krallıkları, Yunan kültürünün Doğu'daki büyük bir yayılmasının parçası olarak gördü ve Hint-Yunan krallarının Yunan ve Hint halklarını birleştiren bir imparatorluk düşlediğini savundu.
• A. K. Narain (1957) — Tarn'ın yaklaşımını eleştirdi; Hint-Yunan krallıklarının tarihinin Yunan tarihinin doğudaki bir dalı olarak değil, Hindistan tarihinin bir parçası olarak okunması gerektiğini ve bu kralların Hindistan'da yerelleşerek hüküm sürdüğünü savundu.
• Frank Holt (2012) — Greko-Baktria tarihinin büyük ölçüde sikkelere dayandığını vurguladı; sikkelerin yorumlanmasındaki güçlükleri, sahte sikke sorununu ve bu krallığın tarihini yazarken kanıtın sınırlarını ayrıntılı biçimde tartıştı.
• Rachel Mairs (2014) — Ai Khanum'u ve bölgedeki yazıtları inceleyerek, Baktriya'daki Yunanlıların kimliğinin sabit bir «Yunanlılık» değil, farklı bağlamlarda farklı biçimlerde kurulan ve yerel kültürlerle sürekli etkileşim içinde olan bir kimlik olduğunu savundu.

Bu tartışma, bir krallığın tarihinin kimin tarihine ait olduğu sorusunu soruyor. Tarn, bu Yunanlıları Yunan tarihinin kahramanları olarak görürken, Narain onları Hindistan tarihinin içine yerleştirdi. İki tarihçinin bu karşıtlığı, bir yüzyıl boyunca bu alandaki araştırmaları biçimlendirdi; tartışma, sömürge döneminin ve bağımsızlık sonrası Hindistan'ın farklı tarih anlayışlarını da yansıtıyordu. Holt ve Mairs ise daha çok kanıtın kendisine dönüyor: Holt, sikkelerin neyi söyleyip neyi söyleyemeyeceğini sorguluyor; Mairs, Ai Khanum'daki buluntulardan yola çıkarak, bu insanların kendilerini nasıl gördüğünü anlamaya çalışıyor.

Derine İn

Greko-Baktria ve Hint-Yunan krallıklarının tarihi, antik dünyanın en az belgelenmiş dönemlerinden biridir. Bu krallıkları anlatan tek bir antik tarih eseri elimize ulaşmadı; Strabon ve Justinus gibi yazarlarda yalnızca kısa notlar var. Tarihçiler, bu krallıkların hükümdarlarının adlarını ve sıralarını büyük ölçüde sikkelerden çıkarıyor. Kırktan fazla Yunan kralının adı, yalnızca sikkeler sayesinde biliniyor; bunların pek çoğu hakkında adından ve portresinden başka hiçbir şey bilmiyoruz. Bu sikkeler, olağanüstü gerçekçi portrelerle, Helenistik sanatın en güzel örnekleri arasında sayılıyor.

Bu krallıkların Çin'deki izleri de ilginçtir. MÖ ikinci yüzyılın son çeyreğinde, Han hanedanı, Çinli elçi Zhang Qian'ı batıya, bozkır halklarıyla ittifak kurmak için gönderdi. Zhang Qian'ın yolculuğunu anlatan Çin tarih kaynakları, Baktriya'yı «Daxia» adıyla anar ve onu surlarla çevrili şehirleri, pazarları olan, ama zayıf bir orduya sahip bir ülke olarak betimler. Zhang Qian'ın geldiği sırada, Baktriya'daki Yunan krallığı büyük olasılıkla çoktan yıkılmıştı. Bu anlatı, Baktriya'nın Yunan dönemi sonrasındaki durumuna dair Çin'den gelen değerli bir tanıklıktır.

Ai Khanum'daki buluntular, bu şehrin günlük hayatına da ışık tutuyor. Şehrin hazinesinde, yağ, şarap ve para gibi malların kayıtlarını içeren Yunanca yazılı çömlek parçaları bulundu. Bir odada, Aristoteles'in felsefesiyle ilgili bir diyalogun parçalarını içeren, toprağa geçmiş bir papirüsün izleri tespit edildi. Tiyatro, birkaç bin seyirci alabilecek büyüklükteydi. Şehrin spor alanı, Yunan gençlerinin eğitimi için kullanılıyordu. Ama şehrin büyük tapınağı, Yunan tapınaklarından çok Mezopotamya ve Orta Asya tapınaklarına benziyordu; sarayın planı da Pers saraylarını hatırlatıyordu. Hazinedeki kayıtlarda geçen kişi adlarının çoğu Yunanca, bir kısmı ise İranca kökenlidir; bu, yerel halkın da şehrin yönetiminde ve ekonomisinde yer aldığını düşündürüyor. Ai Khanum, bu karışımın somut bir örneğidir.

Özdeyişleri Delfi'den getiren Klearkhos'un kim olduğu da tartışma konusu. Yazıtı yayımlayan Fransız epigrafçı Louis Robert, onun Aristoteles'in öğrencisi olan ve Doğu'nun bilgelik geleneklerine ilgi duyan Kıbrıslı filozof Solili Klearkhos olabileceğini öne sürdü. Bu kimlik doğruysa, Aristoteles'in okulundan bir filozof, Yunan dünyasının en ünlü tapınağının öğütlerini Orta Asya'daki bir kurucunun mezarına taşımıştı. Ama yazıtta yalnızca «Klearkhos» adı geçiyor; bu kimliklendirme bir olasılık olarak kalıyor. Yine de yazıt, uzak bir şehirdeki Yunanlıların, Delfi'yle bağlarını sürdürmeyi ne kadar önemsediğini açıkça gösteriyor.

Greko-Baktria'nın mirası, sonraki yüzyıllarda da sürdü. Hint-Yunan krallarının yerini alan Orta Asya kökenli hanedanlar, Yunan alfabesini ve sikke geleneğini bir süre kullanmayı sürdürdü. Sonraki yüzyıllarda Gandhara bölgesinde gelişen Budist sanatında, Buddha'nın insan biçiminde gösterilmesi ve heykellerdeki giysi kıvrımları gibi özellikler, bazı araştırmacılara göre Yunan-Roma sanatının etkisini taşıyor; bu etkinin ne kadar doğrudan olduğu ise tartışmalıdır. Kesin olan, Yunan dilinin ve sanatının bu bölgeye taşınmasının, İskender'in seferinden çok, onu izleyen iki yüzyıllık yerleşik hayatın eseri olduğudur.

Uzman Notu

Temel literatür

• Strabo, The Geography of Strabo, çev. H. C. Hamilton ve W. Falconer, II (Londra: Henry G. Bohn, 1856).
• Justin, Cornelius Nepos ve Eutropius, çev. J. S. Watson (Londra: Henry G. Bohn, 1853).
• W. W. Tarn, The Greeks in Bactria and India (Cambridge: Cambridge University Press, 1938).
• A. K. Narain, The Indo-Greeks (Oxford: Clarendon Press, 1957).
• Frank L. Holt, Lost World of the Golden King: In Search of Ancient Afghanistan (Berkeley: University of California Press, 2012).
• Rachel Mairs, The Hellenistic Far East: Archaeology, Language, and Identity in Greek Central Asia (Oakland: University of California Press, 2014).

Arşiv ve kaynak

Strabon'un ve Justinus'un İngilizce çevirileri Project Gutenberg'de ve archive.org'da okunabiliyor. Ai Khanum kazılarının sonuçları, Afganistan'daki Fransız Arkeoloji Heyeti'nin yayın dizisinde yayımlandı. Hint-Yunan sikkeleri, dünyanın büyük müzelerinin sikke koleksiyonlarında bulunuyor; Eukratides'in büyük altın sikkesi, Paris'teki Fransa Ulusal Kütüphanesi'nin sikke ve madalya bölümündedir. Heliodoros sütunu, bugün de Vidişa yakınındaki Besnagar'da yerinde duruyor.

Açık sorular

• Greko-Baktria krallığının sonu hangi yıllarda ve hangi olaylarla geldi?
• Hint-Yunan krallarının yönetimi, Hindistan'daki halkların gündelik hayatını ne ölçüde etkiledi?
• Gandhara'nın Budist sanatındaki Yunan-Roma etkisi, Hint-Yunan krallıklarından mı, yoksa sonraki Roma ticaretinden mi geldi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Justinus'a göre Baktriya'nın «bin şehrinin valisi» kimdi ve ne yaptı? A) Eukratides; Roma'ya bağlandı B) Theodotos ya da Diodotos; kral unvanını alarak Seleukoslardan ayrıldı C) Menandros; Budizme geçti D) Kineas; Ai Khanum'u kurdu
2. (Hedef 2) Ai Khanum'daki Kineas mezarının önünde hangi yazıt bulundu? A) Delfi'den kopyalanmış bilgelik özdeyişleri B) Bir Pers kralının fermanı C) Bir Budist duası D) Bir Roma yasası
3. (Hedef 2) Vidişa'daki Garuda sütununu diken Heliodoros kimdi? A) Bir Maurya kralı B) Bir Budist keşiş C) Bir Yunan kralının Hint kralına gönderdiği Yunanlı elçi D) Bir Romalı tüccar
4. (Hedef 3) Greko-Baktria ve Hint-Yunan kralları hakkındaki bilgilerimizin çoğu hangi kaynaktan gelir? A) Uzun bir antik tarih eserinden B) Çin kroniklerinden C) Sikkelerden D) Kralların kendi anılarından
5. (Hedef 1) Budist metin Milinda'nın Soruları'nda, bir Budist keşişle tartışan kral olarak anılan Hint-Yunan hükümdarı kimdir? A) Demetrios B) Eukratides C) Euthydemos D) Menandros

Açık uçlu soru

(Hedef 2) Afganistan'daki ve Hindistan'daki Yunanlıların yerel halklarla ve dinlerle ilişkisini, bu dersteki kanıtlardan yararlanarak değerlendir: Ai Khanum'daki Delfi özdeyişleri ve şehrin mimarisi, iki dilli sikkeler ve Heliodoros'un Garuda sütunu. Ardından, Tarn'ın bu Yunanlıları Yunan tarihinin bir parçası olarak gören yorumunu ve Narain'in onları Hindistan tarihinin içinde okuyan yorumunu karşılaştırarak, hangisinin kanıtlara daha uygun düştüğünü kendi görüşünle savun.

Cevaplar

1. B — Theodotos, yani Diodotos, kral unvanını alarak Seleukoslardan ayrıldı.
2. A — Kineas mezarının önünde Delfi'den kopyalanmış özdeyişler bulundu.
3. C — Heliodoros, bir Yunan kralının Hint kralına gönderdiği elçiydi.
4. C — Bilgilerimizin çoğu sikkelerden gelir.
5. D — Bu kral Menandros'tur.

Güçlü bir değerlendirme, Ai Khanum'da Yunan kurumlarının ve Delfi özdeyişlerinin Pers ve Orta Asya mimarisiyle bir arada durduğunu, iki dilli sikkelerin Yunan krallarının iki farklı halka seslendiğini, Heliodoros'un ise Yunan kimliğini koruyarak bir Hindu tanrısına adak sunduğunu belirtir. Tarn ve Narain'in yorumlarını karşılaştırırken, kanıtların iki yönde de okunabildiğini, ama bu Yunanlıların ne salt Yunan ne salt Hint olan karma bir dünyada yaşadığını gerekçelendirir.

Serinin sonu

Bu bölümle «Büyük İskender ve Helenistik Dünya» kursu sona eriyor. Kurs, Makedonya'nın Yunan dünyasının kuzey kıyısındaki küçük bir krallıktan nasıl yükseldiği sorusuyla açıldı; İskender'in Makedonya'dan İndus'a uzanan seferini, Gavgamela'yı, Hindistan'daki geri dönüşü, onun ölümünden sonra imparatorluğun bölünüşünü, Ptolemaios Mısırı'nı ve İskenderiye Kütüphanesi'ni, Seleukosları ve Bergama'yı, Helenistik bilimi ve Antikythera Mekanizması'nı izledi; burada da Delfi'nin özdeyişlerinin Amuderya kıyısına kadar taşındığı bir dünyada kapandı. Programda sırada «Roma Cumhuriyeti» kursu var. Bu kursta, Helenistik krallıkların hepsini sonunda kendi eyaletlerine dönüştürecek olan İtalya'daki şehrin yükselişine döneceğiz. İlk bölüm, o şehrin kendi başlangıcını nasıl anlattığını soruyor: Roma'nın kuruluş efsanesi neyi anlatıyor ve gerçekte ne oldu?