İskender Hindistan'da neden durdu?

Öğrenme hedefleri

• İskender'in MÖ 327 ile 325 arasındaki Hindistan seferini, İndus'un geçilmesinden Hydaspes Savaşı'na ve Hyphasis kıyısındaki geri dönüşe kadar sıralayabileceksin.
• İskender'in Hyphasis'te durmasını açıklayan etkenleri, yani ordunun yorgunluğunu, iklimi, coğrafya bilgisinin sınırlarını ve komutanlarla asker arasındaki rızayı birlikte değerlendirebileceksin.
• Koinos'un konuşmasını ve Arrianos'un anlatısını, bir ordunun sesini bir kralın tarihçisinin kaleminden okumanın güçlüğünü göz önünde tutarak yorumlayabileceksin.

Okuma metni

Kanca — üç gün kapısı kapalı bir çadır

MÖ 326 yazında, bugünkü Pencap'ta, Hyphasis ırmağının (bugünkü Beas) kıyısında, Makedon ordusunun ordugâhında tuhaf bir sessizlik vardı. Sicilyalı tarihçi Diodoros'a göre, yağmurlar haftalardır durmamıştı ve askerlerin giysileri yıpranmıştı. Irmağın ötesinde, anlatılanlara göre, verimli topraklar, daha büyük ordular ve daha çok fil vardı. İskender ilerlemek istiyordu. Askerleri ise, Arrianos'un anlattığına göre, ordugâhın her köşesinde toplanıp artık onu izlemeyeceklerini konuşuyordu.

İskender, komutanlarını topladı ve onları ilerlemeye ikna etmeye çalıştı. Uzun bir sessizlik oldu. Sonunda yaşlı komutan Koinos söz aldı ve askerlerin yurtlarını özlediğini, artık geri dönmek istediklerini anlattı. Komutanlar alkışladı, bazıları ağladı. İskender öfkeyle toplantıyı dağıttı, ertesi gün tek başına bile ilerleyeceğini söyledi, sonra çadırına kapandı ve üç gün kimseyi kabul etmedi. Ordugâhta çıt çıkmadı. Dördüncü gün, İskender geri döneceğini ilan etti. Askerler sevinç çığlıkları attı; bazıları kralın çadırına gelip onun için dua etti, çünkü Arrianos'un deyişiyle, yalnızca onlara yenilmeye razı olmuştu.

Sekiz yıldır hiçbir orduya yenilmemiş bir kral, kendi ordusu karşısında durdu. Bu bölüm bunun nedenini arıyor: dünyanın ucuna gitmek isteyen bir kral, Pencap'ta neden geri döndü?

Bağlam — Pers dünyasının doğu ucu

Hindistan, Yunanlılar için bilinen dünyanın en uzak köşesiydi. Ama İskender için bütünüyle yabancı bir yer değildi. Önceki kursta gördüğümüz gibi, I. Dareios İndus vadisinin bir bölümünü Pers İmparatorluğu'na katmıştı; Gandhara ve İndus bölgesi, Pers kralına vergi ödeyen satraplıklar arasındaydı. İskender, Pers kralının mirasını istediği için bu doğu ucunu da istiyordu.

MÖ 327'de İskender Hindukuş dağlarını geçti ve İndus'a indi. İndus'un doğusundaki büyük ticaret şehri Taksila'nın kralı, komşusu ve rakibi Poros'a karşı İskender'le ittifak yaptı ve ona boyun eğdi. Bölge, tek bir büyük devlet değil, birbiriyle çekişen krallıklar, kabileler ve şehirlerden oluşuyordu; İskender, Anadolu'da ve Mısır'da yaptığı gibi, bu çekişmelerden yararlandı.

Gelişme — Hydaspes'te bir kral

Poros, krallığının batı sınırındaki Hydaspes ırmağının (bugünkü Jhelum) karşı kıyısında, fillerle birlikte İskender'i bekliyordu. Irmak, yağmurlarla kabarmıştı; atlar, fillerin görüntüsünden ve kokusundan ürktüğü için, süvariyle karşıdan karşıya geçmek imkânsız görünüyordu.

İskender, Poros'u yanıltmak için gecelerce kıyı boyunca ordusunu oraya buraya yürüttü, gürültü yaptırdı, geçecekmiş gibi hazırlıklar yaptı; Poros bir süre sonra bu hareketlere aldırmamaya başladı. Sonra, fırtınalı bir gecede, ana ordugâhtan biraz yukarıda, ağaçlık bir adanın arkasında ırmağı gizlice geçti. Arrianos'a göre bu savaş MÖ 326'nın ilkbaharının sonunda yapıldı. Poros'un filleri Makedon saflarında büyük kayıplara yol açtı; ama sonunda süvari, piyade ve fillerin arasında sıkışan Hint ordusu yenildi. Yaralanan Poros, son ana kadar savaştı.

Savaştan sonra İskender, Hydaspes'in iki kıyısında iki şehir kurdu: birine zaferin anısına Nikaia, ötekine burada ölen ünlü atı Boukephalas'ın anısına Boukephala adını verdi. Ardından doğuya, yağmurların altında, ırmak ırmak ilerledi.

Dönüş noktası — Hyphasis'in kıyısı

Hyphasis'e ulaştığında İskender, ırmağın ötesindeki ülkeler hakkında heyecan verici haberler aldı. Arrianos'a göre orada toprak verimliydi, halk iyi çiftçi ve yiğit savaşçıydı, bir aristokrasi tarafından ölçülü biçimde yönetiliyordu ve öteki Hintlilerden çok daha fazla fili vardı. Plutarkhos ise daha ileride, Ganj'ın ötesinde, büyük orduları olan güçlü krallıkların bulunduğunun duyulduğunu yazar.

İskender, komutanlarına yaptığı konuşmada, Ganj'a ve doğudaki denize fazla yol kalmadığını söyledi. Onun ve çağının Yunan coğrafyacılarının düşüncesine göre dünyayı büyük bir dış deniz, yani Okyanus çevreliyordu; Hindistan'ın ötesinde bu Okyanus'a ulaşmak, bilinen dünyanın sınırına varmak demekti. İskender, askerlerine emeklerinin ortak olduğunu, ödüllerin de ortak olacağını, Asya'nın tamamı ele geçirildiğinde isteyenleri evlerine göndereceğini vaat etti.

Koinos'un konuşması, bu dersin birincil kaynağıdır. Koinos, Gavgamela'da yaralanmış, seferin başından beri bir piyade tümenini yöneten kıdemli bir komutandı; kendi adına değil, ordunun büyük çoğunluğu adına konuştuğunu özellikle belirtti. Konuşma alkışlandı. İskender'in öfkesi ve üç günlük suskunluğu da orduyu değiştirmedi. Arrianos, Ptolemaios'un anılarına dayanarak, İskender'in yine de ırmağı geçmek için kurban sunduğunu, ama kurbanların uğursuz çıktığını aktarır. Bunun üzerine İskender, en yaşlı ve kendisine en yakın komutanlarını topladı ve geri dönüşü ilan etti. Hyphasis kıyısında, gidebildiği en uzak noktanın anıtı olarak, kuleler büyüklüğünde on iki sunak yaptırdı.

Cevap — bir ordunun sınırı

Öyleyse Hyphasis'teki geri dönüşün nedeni neydi? Bu dersin cevabı, tek bir nedene indirgenemez. Önce, ordunun kendisi tükenmişti: Makedon askerlerinin çoğu sekiz yıldır evlerinden uzaktı, binlerce kilometre yürümüş, savaşlarda, hastalıklarda ve yaralarda arkadaşlarını kaybetmişti. Koinos'un sözleriyle, hastalıktan ölenler savaşta ölenlerden çoktu. İkincisi, muson yağmurları, taşan ırmaklar ve tanımadıkları bir iklim, bu yorgunluğu dayanılmaz hâle getirdi. Üçüncüsü, ırmağın ötesi bilinmiyordu: İskender'in Okyanus'un yakın olduğunu söyleyen coğrafyası yanlıştı, askerlerin duyduğu büyük ordular ve filler ise belki abartılı, ama gerçek bir tehdit izlenimi veriyordu.

Son ve belki en önemli etken, bir Makedon kralının gücünün sınırıydı. Makedon kralı, bir Pers kralı gibi tanrısal bir mutlak hükümdar değildi; ordusunun, özellikle de soylu komutanlarının rızasına dayanıyordu. Hyphasis'te İskender, bu rızanın bittiği noktaya geldi. Kurbanların uğursuz çıkması ise, bir kralın geri adımını onurlu bir biçimde, tanrıların isteği olarak sunmasına olanak veren bir çıkış yoluydu.

Hyphasis'in bıraktığı iz, sonraki yıllarda da görüldü. Ordunun sözcülüğünü üstlenen Koinos, Arrianos'a göre bu olaydan kısa süre sonra hastalanarak öldü. İki yıl sonra, bu kursun ilk bölümünde gördüğümüz Opis'te, Makedon askerleri bir kez daha krallarına karşı çıktı; Büyük İskender'in orada babası Filip'i anarak yaptığı konuşma, kral ile ordu arasındaki bu gerilimin ikinci perdesiydi. Hyphasis, bu ilişkinin ilk kez açıkça kırıldığı yerdi.

Bugünle bağ — Sikandar ve Poros

İskender, Güney Asya'nın belleğinde de yer etti. Farsça ve Urduca anlatılarda «Sikandar» adıyla anılan İskender, bölgenin halk öykülerinin ve şiirlerinin kahramanlarından biri oldu. Hydaspes Savaşı'nın yapıldığı yer, bugün Pakistan'daki Jhelum şehrinin yakınında aranıyor; kesin yeri hâlâ tartışmalı. Hyphasis, yani Beas ırmağı ise bugün Hindistan'ın Pencap eyaletinden geçiyor.

Hydaspes Savaşı, bugün Güney Asya'da ulusal kimlikle ilişkili tartışmaların da konusu. Bazı popüler anlatılar, savaşı aslında Poros'un kazandığını ya da İskender'in Poros'tan korkarak geri döndüğünü ileri sürüyor. Antik kaynaklarda bu iddialara dayanak yok; ama bu tartışmalar, geçmişin bugünün kimlik kaygılarına göre nasıl yeniden yazılabileceğini gösteriyor. Bu dersin yöntemi, kaynağın söylediğini, söylemediğini ve kimin ağzından söylediğini ayırt etmektir.

Birincil kaynak

Arrianos, Koinos'un Hyphasis kıyısında İskender'e yaptığı konuşmayı şöyle aktarır:

[…] The Macedonian soldiers and the other Greeks who still continued to share our labours and dangers, have either perished in the battles, become unfit for war on account of their wounds, or been left behind in the different parts of Asia. The majority, however, have perished from disease, so that few are left out of many; and these few are no longer equally vigorous in body, while in spirit they are much more exhausted. All those whose parents still survive, feel a great yearning to see them once more; they feel a yearning after their wives and children, and a yearning for their native land itself […]. Do not lead us now against our will; for thou wilt no longer find us the same men in regard to dangers […].

Türkçesi: […] Emeklerimizi ve tehlikelerimizi paylaşmayı sürdüren Makedon askerleri ve öteki Yunanlılar ya savaşlarda öldü, ya yaraları yüzünden savaşamaz hâle geldi, ya da Asya'nın çeşitli yerlerinde geride bırakıldı. Ama çoğu hastalıktan öldü; öyle ki çoktan geriye az kaldı ve bu azlar artık bedence eskisi kadar güçlü değil, ruhça ise çok daha tükenmiş durumda. Anne babası hâlâ yaşayanların hepsi onları bir kez daha görmeyi özlüyor; karılarını, çocuklarını ve yurtlarının kendisini özlüyorlar […]. Bizi şimdi isteğimiz dışında götürme; çünkü tehlikeler karşısında bizi artık aynı insanlar olarak bulmayacaksın […].

Kaynak: Arrianos, İskender'in Seferi, V.27; E. J. Chinnock'un İngilizce çevirisi, Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Koinos, ordunun ilerlemek istememesinin nedenleri olarak neleri sayıyor? Bu nedenlerden hangileri bedenle, hangileri duygularla ilgili?
2. Koinos, «bizi isteğimiz dışında götürme» diyor. Bu söz, bir Makedon kralı ile ordusu arasındaki ilişki hakkında ne anlatıyor?
3. Arrianos, bu konuşmayı İskender'den beş yüzyıl kadar sonra, İskender'in komutanlarının anılarına dayanarak yazıyor. Bir askerin sesini, bir kralın tarihçisinin kaleminden okumak nasıl bir dikkat gerektirir?

Tarihçiler Tartışıyor

• A. K. Narain (1965) — Olaya Hindistan'dan baktı; Hint kaynaklarının İskender'den hiç söz etmediğini, seferin Hindistan tarihi açısından kalıcı bir iz bırakmayan kısa bir sınır olayı olduğunu, Yunan anlatılarının ise onun önemini büyüttüğünü savundu.
• Elizabeth Carney (1996) — Filip ve İskender'in ordularındaki itaatsizlik olaylarını karşılaştırdı; Hyphasis'teki olayın bir isyandan çok, Makedon kralı ile soylu komutanları arasındaki geleneksel pazarlığın bir örneği olduğunu, kralın gücünün ordunun rızasıyla sınırlı kaldığını savundu.
• P. O. Spann (1999) — Hyphasis'teki olayı İskender'in kendisinin yönlendirmiş olabileceğini ileri sürdü; ona göre İskender, ilerlemenin imkânsız olduğunu görmüş, ama geri dönüş kararını ordunun ve tanrıların isteğiymiş gibi sunarak kendi onurunu korumuştu.
• A. B. Bosworth (1996) — İskender'in Doğu'daki seferlerini ele aldı; Hindistan'daki savaşların, özellikle dönüş yolunda direnen kasabalara karşı yapılan kıyımların, fetih anlatısında çoğu zaman gözden kaçan ağır bedelini vurguladı.

Bu tartışma, Hyphasis'i farklı ölçeklerde okuyor. Narain, olayı Hindistan'ın uzun tarihi içine yerleştirerek onun sanıldığı kadar büyük bir olay olmadığını hatırlatıyor. Carney ve Spann ise olayın içindeki güç ilişkisine odaklanıyor: Carney, bir ordunun gerçekten krala «hayır» dediğini, Spann ise bu «hayır»ın kralın kendi işine gelmiş olabileceğini düşünüyor. Bosworth, anlatının kahramanlık tonunun altında kalan kurbanları hatırlatıyor. Kaynakların büyük çoğunluğu İskender'in çevresinden geldiği için, bu okumalardan hangisinin doğru olduğuna kesin olarak karar vermek mümkün değil.

Derine İn

Hint kaynaklarının İskender hakkındaki sessizliği, bu seferi anlamanın en ilginç sorunlarından biridir. Yunan ve Roma yazarları, İskender'in Hindistan seferini ayrıntılı biçimde anlattı; ama bilinen hiçbir eski Hint metni, ne Sanskritçe edebiyatta, ne Budist metinlerde, ne de sonraki yazıtlarda, onun adını açıkça anmaz. Bunun bir nedeni, İskender'in ulaştığı bölgenin, Hint kültürünün merkezleri sayılan Ganj vadisinin uzağında olmasıdır. Bir başkası, eski Hint geleneğinin siyasi olayları, Yunan tarih yazımının yaptığı gibi kronolojik anlatılar hâlinde kaydetmemesidir. Bu sessizlik, bir olayın bir tarafın gözünde çağ açıcı, öteki tarafın gözünde ise önemsiz görünebileceğini hatırlatıyor.

Seferin maddi izleri de çok azdır. Bunların en ünlüsü, tarihçi Frank Holt'un ayrıntılı olarak incelediği gümüş «fil madalyonları»dır. Bu madalyonların bir yüzünde at üstündeki bir süvari, bir fil üzerindeki iki kişiye saldırır; öbür yüzünde, elinde yıldırım tutan bir hükümdar figürü vardır. Çoğu araştırmacı, bu figürlerin Hydaspes Savaşı'ndaki İskender'i ve Poros'u temsil ettiğini, madalyonların da zaferin anısına basıldığını düşünüyor. Ama bu yorum da tartışmalıdır; madalyonların bir kısmının kaynağı belirsizdir ve bazı sahte örneklerin piyasaya sürüldüğü bilinmektedir.

İskender, Hyphasis'ten döndükten sonra ordusunu İndus'tan aşağıya, bir ırmak donanmasıyla indirdi. Bu yolculuk barışçıl değildi. Malloi denen halkın şehirlerinden birinin kuşatmasında İskender, surlara ilk tırmananlardan biri oldu, göğsünden bir okla ağır yaralandı ve az kalsın öldü. Şehirde kimse sağ bırakılmadı. Arrianos'ta bile, bu bölümdeki kıyımlar açıkça görülür.

İndus'un denize döküldüğü yere vardığında İskender, ordusunu ikiye ayırdı. Komutan Nearkhos, bir donanmayla kıyı boyunca Basra Körfezi'ne doğru yola çıktı. İskender ise, ordunun bir bölümüyle, kıyıya paralel olarak, bugünkü Belucistan'daki Gedrosia çölünden geçti. Bu yürüyüş, seferin en ağır felaketlerinden biri oldu: su, yiyecek ve yol bulunamadı, pek çok asker, hayvan ve askerleri izleyen sivil yolda öldü.

Hindistan'da İskender'in bıraktığı düzen de kısa ömürlü oldu. Plutarkhos'a göre genç Çandragupta, İskender'i Hindistan'dayken görmüştü. Birkaç yıl içinde Çandragupta, Ganj vadisindeki Nanda krallığını devirdi ve Maurya İmparatorluğu'nu kurdu; İskender'in ardılı Seleukos, sonunda İndus bölgesini ona bırakmak ve karşılığında beş yüz savaş fili almak zorunda kaldı. Bu filler, İskender'in halefleri arasındaki savaşlarda önemli bir rol oynayacaktı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Arrian, The Anabasis of Alexander, çev. E. J. Chinnock (Londra: Hodder and Stoughton, 1884).
• A. K. Narain, «Alexander and India», Greece & Rome 12 (1965).
• Elizabeth Carney, «Macedonians and Mutiny: Discipline and Indiscipline in the Army of Philip and Alexander», Classical Philology 91 (1996).
• P. O. Spann, «Alexander at the Beas: Fox in a Lion's Skin», F. B. Titchener ve R. F. Moorton (ed.), The Eye Expanded: Life and the Arts in Greco-Roman Antiquity (Berkeley: University of California Press, 1999).
• A. B. Bosworth, Alexander and the East: The Tragedy of Triumph (Oxford: Clarendon Press, 1996).
• Frank L. Holt, Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions (Berkeley: University of California Press, 2003).

Arşiv ve kaynak

Arrianos'un Hindistan seferini anlatan beşinci ve altıncı kitapları Chinnock çevirisinde Project Gutenberg'de okunabiliyor; Arrianos'un Nearkhos'un yolculuğunu ve Hindistan'ı anlatan kısa Indika'sı da aynı ciltte yer alıyor. Plutarkhos'un İskender biyografisi, Hyphasis'teki olayların farklı bir anlatısını veriyor. Fil madalyonlarının örnekleri, British Museum dahil birkaç büyük müzenin sikke koleksiyonlarındadır.

Açık sorular

• Hyphasis'teki olay, ordunun krala gerçek bir itirazı mıydı, yoksa İskender'in geri dönüşünü onurlu kılmak için yönlendirdiği bir sahne mi?
• İskender'in Okyanus'un yakın olduğuna gerçekten inanıp inanmadığı, onun Hindistan seferindeki amaçlarını nasıl etkiledi?
• Eski Hint kaynaklarının İskender hakkındaki sessizliği, seferin Hindistan için önemsiz olduğunu mu, yoksa kaynakların türünü mü gösteriyor?

Mini sınav

1. (Hedef 1) İskender'in ordusunun daha ileri gitmeyi reddettiği ırmak hangisidir? A) Hydaspes B) İndus C) Hyphasis D) Ganj
2. (Hedef 2) Hint ırmaklarının yaz aylarında kabarmasının nedeni, Arrianos'un anlatısında neydi? A) Şiddetli yağmurlar ve dağlardaki karların erimesi B) Barajların yıkılması C) Denizin yükselmesi D) Poros'un ırmakları saptırması
3. (Hedef 3) Koinos, konuşmasında askerlerin çoğunun neden öldüğünü söylüyor? A) Savaşta B) Hastalıktan C) Çölde susuzluktan D) Fillerin saldırısından
4. (Hedef 1) Hydaspes'teki zaferin ardından, İskender'in atının anısına kurulan şehrin adı nedir? A) Nikaia B) Taksila C) İskenderiye D) Boukephala
5. (Hedef 2) İskender'in ölümünden birkaç yıl sonra İndus bölgesini ele geçiren Maurya devletinin kurucusu kimdir? A) Poros B) Çandragupta Maurya C) Nearkhos D) Seleukos

Açık uçlu soru

(Hedef 2) İskender'in Hyphasis'te durmasını, bu dersteki kaynaklardan yararlanarak açıkla: Arrianos'un muson yağmurları hakkındaki betimlemesi, Koinos'un konuşması ve İskender'in geri dönüş kararını açıklarken kurbanlara başvurması. Ardından, Carney'nin olayı ordunun gerçek bir itirazı olarak okuyan yorumunu ve Spann'ın olayı İskender'in yönlendirdiği bir sahne olarak okuyan yorumunu karşılaştırarak, hangisini daha inandırıcı bulduğunu gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. C — Ordu, Hyphasis ırmağının kıyısında ilerlemeyi reddetti.
2. A — Irmaklar, yağmurlar ve dağlarda eriyen karlar yüzünden kabarıyordu.
3. B — Koinos'a göre askerlerin çoğu hastalıktan öldü.
4. D — Atın anısına kurulan şehir Boukephala'dır.
5. B — Maurya devletinin kurucusu Çandragupta Maurya'dır.

Yeterli bir cevap, ordunun yorgunluğunu, hastalıkları, muson yağmurlarını ve bilinmeyenin korkusunu birlikte değerlendirir; Koinos'un konuşmasının Makedon kralının gücünün ordunun rızasına bağlı olduğunu gösterdiğini belirtir. Kurbanların uğursuz çıkmasının, İskender'e onurlu bir geri dönüş yolu sağladığını fark eder. Carney'nin ve Spann'ın yorumlarını karşılaştırırken, kaynakların İskender'in çevresinden gelmesinin iki yorumu da kesin olarak kanıtlamayı zorlaştırdığını kabul ederek kendi seçimini gerekçelendirir.

Sonraki bölüme köprü

Gedrosia'dan sağ çıkan İskender, Babil'e döndü ve orada Arabistan'a yeni bir sefer hazırlarken ateşlendi. Askerleri, son bir kez görebilmek için sarayın kapılarını zorlayıp yatağının önünden geçti; birkaç gün sonra Babil'in gökbilimcileri kil tablete yalnızca «Kral öldü» diye yazdı. Geride yetişkin bir varis değil, her biri kendi ordusuna ve hazinesine sahip komutanlar kaldı. Sonraki bölüm, onların kırk yıl süren savaşlarını soruyor: İskender'in imparatorluğu neden bir arada kalamadı?