Anuşirvan ve Sasani altın çağı

Öğrenme hedefleri

• I. Hüsrev'in, yani Anuşirvan'ın, tahta çıkışını ve Sasani devletinde yaptığı vergi ve ordu reformlarını açıklayabileceksin.
• Anuşirvan döneminin sarayında bilgiye ve kültüre gösterilen ilgiyi, Hindistan'dan getirilen kitaplar ve Yunan dünyasıyla kurulan ilişkiler üzerinden değerlendirebileceksin.
• «Adil Nuşirevan» imgesinin sonraki yüzyıllarda nasıl biçimlendiğini, tarihsel Hüsrev ile karşılaştırarak tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — Hindistan'a giden hekim

MS altıncı yüzyılın ortasında, Sasani kralının sarayında hizmet eden Burzoe adlı bir hekim, uzun bir yolculuğa çıktı. Hedefi Hindistan'dı. Sonraki anlatılara göre kral, Hindistan'da ölüleri diriltebilen şifalı bir bitkinin bulunduğunu duymuş ve onu bulması için Burzoe'yi göndermişti. Burzoe, Hindistan'da böyle bir bitki bulamadı. Ama oradaki bilgelerden, bitkinin bir benzetme olduğunu öğrendi: ölüleri dirilten «bitki», bilgelik dolu kitaplardı.

Burzoe, bu kitaplardan birini, hayvanların ağzından anlatılan ve yöneticilere akıllıca davranmayı öğreten masallarla dolu bir derlemeyi, Hindistan'dan getirip Orta Farsçaya çevirdi. Bu kitap, sonraki yüzyıllarda Süryaniceye, Arapçaya, oradan da Farsçaya, Türkçeye, İbraniceye, Latinceye ve Avrupa dillerine çevrildi. Türkçe okurlar onu, Kelile ve Dimne adıyla tanır; kitap, bin yılı aşkın bir süre boyunca onlarca dile çevrilerek dünyanın en yaygın okunan masal derlemelerinden biri oldu.

Burzoe'yi Hindistan'a gönderen kral, Sasani İmparatorluğu'nun en ünlü hükümdarlarından I. Hüsrev'di; onun adı, sonraki yüzyıllarda Anuşirvan, yani «ölümsüz ruhlu» diye anıldı. Hekimini masal aramaya gönderen bu kralın gerçek yüzü ile efsanedeki adil hükümdar arasındaki mesafe, bu dersin asıl konusu.

Bağlam — bir babanın bunalımı

Anuşirvan'ın saltanatını anlamak için, önce babası I. Kavad'ın döneminde yaşanan bunalıma bakmak gerekir. MS beşinci yüzyılın sonunda, Sasani İmparatorluğu zor bir dönemden geçiyordu. Doğu sınırında, Orta Asya'dan gelen Akhunlar, yani Eftalitler, Sasani ordularını yenmiş ve bir Sasani kralını öldürmüştü. Kıtlıklar ve vergi yükü, halkı yoruyordu. Büyük soylu aileler ve Zerdüşt din adamları, kralın gücünü sınırlıyordu.

Bu ortamda, Mazdek adlı bir din önderinin öğretisi yayıldı. Bu öğreti, özellikle yoksullar arasında, eşitsizliğe karşı bir umut olarak karşılık bulmuş olabilir.

Kavad, bir dönem bu hareketi destekledi; belki de onu, büyük soyluların ve din adamlarının gücünü kırmak için bir araç olarak gördü. Bu durum, soyluların öfkesini çekti.

Kavad'ın saltanatının sonlarına doğru, Mazdekçiler ağır bir biçimde bastırıldı. Sonraki kaynaklar, bu bastırmada Kavad'ın genç oğlu Hüsrev'in önemli bir rol oynadığını anlatır.

Gelişme — bir devleti yeniden kurmak

Hüsrev, Kavad'ın büyük oğlu değildi; tahta çıkışı, ağabeylerini ve onları destekleyen soyluları saf dışı bırakan sert bir iktidar mücadelesiyle gerçekleşti. Hüsrev, 531'de tahta çıktığında, babasının döneminin karışıklıklarından yeni çıkmış bir imparatorluk devraldı. Onun en önemli işi, devletin temellerini yeniden kurmak oldu.

Sonraki Arap tarihçilerinin aktardığına göre, Hüsrev toprakların ölçülmesini, hurma ve zeytin ağaçlarının sayılmasını buyurdu ve her birine düzenli bir vergi koydu. Bu sistem, o kadar kalıcı oldu ki, sonraki yüzyıllarda Müslüman yöneticiler de onu büyük ölçüde sürdürdü.

Hüsrev, orduyu da yeniden örgütledi. İmparatorluğu dört büyük askerî bölgeye ayırdı ve her birinin başına bir komutan atadı. Büyük soylu ailelerin gücüne dayanmak yerine, kralın kendisine bağlı, küçük toprak sahiplerinden oluşan bir sınıfı destekledi.

Bu reformlar, Sasani devletini güçlendirdi; kralın gücü, büyük soyluların karşısında hiç olmadığı kadar arttı. Hüsrev'in ordusu, önceki bölümde gördüğümüz gibi, 540'ta Antakya'yı ele geçirdi; doğuda ise Türklerle ittifak kurarak eski düşmanı Akhunları yendi.

Dönüş noktası — bilgi ve kültür

Anuşirvan'ın dönemi, Sasani sarayında bilgiye ve kültüre gösterilen ilgiyle de tanınır. Kanca'da gördüğümüz Burzoe'nin Hindistan yolculuğu, bu ilginin en ünlü örneğidir.

Hindistan'dan Sasani sarayına gelen tek şey bir kitap değildi. Sonraki bir Orta Farsça anlatıya göre, satranç oyunu da bu dönemde Hindistan'dan İran'a geldi. Anlatıya göre Hint kralı, oyunun kurallarını çözmeleri için Sasani sarayına bir satranç takımı gönderdi; Hüsrev'in bilge veziri oyunun sırrını çözdü ve karşılık olarak tavla oyununu icat edip Hindistan'a gönderdi. Bu anlatı büyük ölçüde efsanedir; ama satrancın Hindistan'dan İran'a, oradan da İslam dünyası yoluyla Avrupa'ya ulaştığı genel olarak kabul edilir.

Anuşirvan'ın sarayı, Yunan dünyasından gelen bilginlere de açıktı. Bizanslı tarihçi Agathias'a göre, 529'da Atina'daki felsefe okulları kapatıldıktan sonra, yedi Yunan filozofu, Pers kralının felsefeye düşkün bir hükümdar olduğunu duyarak onun sarayına geldi. Ama umdukları gibi bir «filozof kral» bulamadılar ve bir süre sonra geri döndüler. Hüsrev, 532'de imzalanan barışa, bu filozofların kendi ülkelerinde güvenle yaşayabilmelerini sağlayan bir madde koydurdu.

Cevap — bir reformcu ve bir efsane

Öyleyse tarihsel Hüsrev kimdi? Kaynakların gösterdiği kral, babasının döneminin karışıklıklarından sonra devleti yeniden düzenleyen, vergiyi ve orduyu reforme eden, Roma'ya karşı başarılı seferler düzenleyen güçlü bir kraldı. Mazdekçileri acımasızca bastırdı; soyluları ve din adamlarını kendine bağladı. Sarayı, Hindistan'dan ve Yunan dünyasından gelen bilgilere açıktı. Bu açıklık, bir kralın merakının yanında, onlarca dilin konuşulduğu bir ülkeyi yönetmenin gerektirdiği bir esneklikti de.

Ama onun dönemi, bir altın çağ olarak, büyük ölçüde sonraki yüzyıllarda hatırlandı. Sasani İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra, İslam dünyasının yazarları Anuşirvan'ı adil bir hükümdarın örneği olarak anlattı. Bu imge, tarihsel Hüsrev'in bazı yönlerini yansıtıyordu; ama aynı zamanda sonraki yazarların, kendi dönemlerinin yöneticilerine bir örnek sunma isteğini de taşıyordu.

Bugünle bağ — «Adil Nuşirevan»

Türkçede, adaletiyle tanınan bir yöneticiden söz edilirken hâlâ «Nuşirevan-ı Adil» ifadesi kullanılır. Bu ifade, Anuşirvan'ın adının İslam dünyası aracılığıyla Anadolu'ya kadar ulaştığını gösteriyor. Osmanlı döneminde de Kelile ve Dimne, yöneticilere öğüt veren kitaplar arasında sevilerek okundu. Bir Sasani kralının adı ve onun sarayında çevrilen bir kitap, yaklaşık bin beş yüz yıl sonra, bu toprakların dilinde yaşamayı sürdürüyor.

Birincil kaynak

Kelile ve Dimne'nin sonraki Süryanice çevirisinde, Burzoe'nin kendi hayatını anlattığı bölüm şöyle başlar:

My father belonged to a distinguished race, and my mother was descended from mighty chiefs of the Magi. Through the great goodness of God to me, I was dearer to my parents than all their other children […]. When I came to be seven years old, they sent me to a school. […] But when I examined all the different beliefs, and considered the various professions, and weighed everything with common sense, I conceived an ardent desire to study medicine, and to this occupation I devoted myself with all my might […].

Türkçesi: Babam seçkin bir soydandı; annem ise Magların güçlü önderlerinin soyundan geliyordu. Tanrı'nın bana büyük iyiliği sayesinde, anne babam için öbür bütün çocuklarından daha değerliydim […]. Yedi yaşına geldiğimde beni bir okula gönderdiler. […] Ama bütün farklı inançları inceleyip çeşitli meslekleri düşündüğümde ve her şeyi sağduyuyla tarttığımda, hekimlik öğrenmeye karşı büyük bir istek duydum ve bütün gücümle bu işe kendimi adadım […].

Kaynak: «Burzoe'nin öyküsü», Kalilah and Dimnah, I. G. N. Keith-Falconer'ın İngilizce çevirisi (Cambridge: Cambridge University Press, 1885), s. 248. Türkçesi bizim. Bu metin, Burzoe'nin kayıp Orta Farsça metninden değil, onun Arapça çevirisinden yapılan sonraki bir Süryanice çeviriden gelir; çevirmenler, metne kendi dinsel anlayışlarını da eklemiş olabilir.

1. Burzoe, kendi ailesini nasıl tanıtıyor? «Magların güçlü önderlerinin soyundan» gelmek, onun Sasani toplumundaki yeri hakkında ne anlatıyor?
2. Burzoe, hekimliği seçmesinden önce ne yaptığını söylüyor? «Bütün farklı inançları incelemek», Anuşirvan döneminin düşünce ortamı hakkında ne düşündürüyor?
3. Bu metin, Orta Farsçadan Arapçaya, Arapçadan Süryaniceye, oradan da İngilizceye çevrilerek bize ulaştı. Her çeviri halkasında neler eklenmiş ya da düşmüş olabilir; bu zinciri bilmek, metinden hangi sonuçları çıkarabileceğimizi nasıl sınırlar?

Tarihçiler Tartışıyor

• François de Blois (1990) — Burzoe'nin Hindistan yolculuğunu ve Kelile ve Dimne'nin kökenini inceledi; Burzoe'ye atfedilen öz yaşam öyküsünün hangi bölümlerinin gerçekten ona ait olabileceğini, hangilerinin sonraki çevirmenlerce eklendiğini ayırt etmeye çalıştı.
• Patricia Crone (1991) — Mazdekçiliği ve Kavad'ın dönemini yeniden değerlendirdi; kaynakların düşmanca tablosunun arkasındaki toplumsal ve dinsel hareketi anlamaya çalıştı ve Kavad'ın bu hareketi, soyluların gücünü kırmak için kullanmış olabileceğini ileri sürdü.
• Zeev Rubin (1995) — Hüsrev'in vergi ve ordu reformlarını inceledi; bu reformların, sonraki kaynakların anlattığı kadar kapsamlı ve düzenli olup olmadığını sorguladı ve reformların etkisinin abartılmış olabileceğini savundu.
• Richard Payne (2015) — Sasani İmparatorluğu'ndaki Hristiyan toplulukları inceledi; Sasani devletinin, Zerdüşt olmayan toplulukları, özellikle Hristiyanları, imparatorluk düzenine nasıl kattığını ve onlara nasıl bir yer açtığını gösterdi.

Bu tartışma, Anuşirvan döneminin farklı yönlerini sorguluyor. De Blois ve Crone, kaynakların güvenilirliğini sorunsallaştırdı: biri Burzoe'nin öyküsünün katmanlarını, öbürü Mazdekçiliğin düşmanca tablosunu inceledi. Rubin, reformların ölçüsünü sorguladı. Payne ise, imparatorluğun çok dinli yapısını öne çıkardı. Bu dört çalışma, farklı dillerdeki kaynakları, Orta Farsça, Süryanice, Arapça ve Yunanca metinleri, birbirine karşı sınayarak ilerliyor; çünkü dönemin hiçbir olayı tek bir kaynaktan güvenle bilinemiyor. Tartışmacıların ayrıldığı nokta, bu kaynakların hangisine ne kadar güvenileceğidir; bu da, onların vardığı sonuçları belirliyor. Hepsinin ortak noktası, «altın çağ» imgesinin arkasındaki karmaşık gerçekliği ortaya çıkarmaya çalışmalarıdır.

Derine İn

Anuşirvan'ın «adil» ünü, İslam dünyasının siyaset kitaplarında büyük bir yer tuttu. Bu kitaplarda, onun sarayının kapısına bir zincir asılı olduğu, adalet arayan herkesin bu zinciri çekerek krala ulaşabileceği anlatılır. Bir başka öyküde, Hüsrev'in sarayının yapımı sırasında, bir yaşlı kadının küçük evinin sarayın düzenini bozduğu, ama kralın kadının evini zorla almaktan kaçındığı anlatılır. Bu öyküler, özellikle on birinci yüzyılda Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün yazdığı Siyasetname gibi, hükümdarlara öğüt veren kitaplarda sıkça anlatıldı. Bu öykülerin tarihsel bir temeli olup olmadığı bilinmiyor; ama onlar, sonraki yüzyılların iyi bir hükümdardan ne beklediğini gösteriyor.

Hüsrev'in adıyla ilişkilendirilen en ünlü yapı, Ktesiphon'daki büyük saraydır. Bu sarayın ayakta kalan büyük kemeri, dünyanın tuğladan yapılmış en büyük kemerlerinden biri sayılır. Kemerin hangi Sasani kralı döneminde yapıldığı tartışmalıdır; ama sonraki gelenek onu Hüsrev'le ilişkilendirdi ve Arapçada «Hüsrev'in eyvanı» diye anıldı. Bu yapı, yüzyıllar boyunca Sasani görkeminin simgesi olarak kaldı.

Anuşirvan döneminin kültürel hayatında, Sasani İmparatorluğu'nun farklı dinleri ve dilleri önemli bir rol oynadı. İmparatorluğun batısında, özellikle Mezopotamya'da, büyük Hristiyan toplulukları yaşıyordu. Bu toplulukların Süryanice konuşan bilginleri, Yunan felsefe ve tıp eserlerini Süryaniceye çeviriyordu. Bu çeviriler, sonraki yüzyıllarda Arapçaya aktarılarak İslam dünyasının bilim ve felsefe geleneğinin temellerinden biri oldu. Anuşirvan'ın sarayı, böylece Hint, Yunan, Süryani ve İran bilgisinin buluştuğu bir yer oldu. Sasani döneminde derlenen tarih ve destan anlatıları da, İslam döneminde Arapçaya ve Farsçaya aktarıldı; bunlar, onuncu yüzyılın sonunda yazılan büyük İran destanının dayandığı anlatılar arasında yer aldı.

Anuşirvan döneminin önemli olaylarından biri de, 542'de Akdeniz dünyasını ve Sasani topraklarını vuran büyük veba salgınıdır. Prokopios, bu salgının neredeyse bütün insan soyunu yok ettiğini yazar; hastalık, Doğu Roma'nın yanında İran'ı da etkiledi. Salgın, iki imparatorluğun da nüfusunu ve ordularını zayıflattı; ama Hüsrev'in savaşları ve reformları, bu felakete rağmen sürdü.

Hüsrev'in dış politikası da, imparatorluğun sınırlarını genişletti. Doğuda Türklerle kurduğu ittifakla Akhunları yendi; ama kısa süre sonra Türkler, İran'ın yeni ve güçlü komşusu oldu. Güneyde, Arap Yarımadası'nın ucundaki Yemen'e bir ordu göndererek bölgeyi Sasani etkisi altına aldı. Bu sefer, Sasani İmparatorluğu'nu Kızıldeniz ticaretine ve Arabistan'ın siyasetine doğrudan bağladı.

Ama altın çağın bir de karanlık yüzü vardı. Mazdekçilerin bastırılması, sonraki kaynaklarda büyük bir katliam olarak anlatılır. Hüsrev'in reformları, köylüler üzerindeki vergi yükünü hafifletmekten çok, devletin gelirini güvenceye almayı amaçlıyordu. Onun ölümünden yaklaşık elli yıl sonra, önceki bölümde gördüğümüz yıkıcı savaş, bu güçlü devletin sınırlarını da gösterdi. Anuşirvan'ın kurduğu düzen, onun torunlarının döneminde büyük bir sınavdan geçecekti. Güçlü bir merkez, güçlü bir kralı gerektiriyordu; zayıf krallar ve taht kavgaları geldiğinde, bu merkezîleşmiş yapı, beklenmedik bir kırılganlık da gösterecekti.

Uzman Notu

Temel literatür

• I. G. N. Keith-Falconer (çev.), Kalilah and Dimnah, or The Fables of Bidpai (Cambridge: Cambridge University Press, 1885).
• Procopius, History of the Wars, Books I and II: The Persian War, çev. H. B. Dewing (Londra: William Heinemann, 1914).
• François de Blois, Burzōy's Voyage to India and the Origin of the Book of Kalīlah wa Dimnah (Londra: Royal Asiatic Society, 1990).
• Patricia Crone, "Kavād's Heresy and Mazdak's Revolt", Iran 29 (1991), s. 21–42.
• Zeev Rubin, "The Reforms of Khusro Anushirwan", Averil Cameron (ed.), The Byzantine and Early Islamic Near East III: States, Resources and Armies içinde (Princeton: Darwin Press, 1995).
• Richard E. Payne, A State of Mixture: Christians, Zoroastrians, and Iranian Political Culture in Late Antiquity (Oakland: University of California Press, 2015).

Arşiv ve kaynak

Keith-Falconer'ın Kelile ve Dimne çevirisi archive.org arşivinde taranmış olarak, Prokopios'un Dewing çevirisi Project Gutenberg'de bulunuyor. Ktesiphon'daki büyük kemerin kalıntıları, bugünkü Irak'ta, Bağdat'ın güneydoğusunda ayaktadır. Kelile ve Dimne'nin Türkçe çevirileri ve Osmanlı dönemi yazmaları, Türkiye'deki yazma eser kütüphanelerinde bulunuyor.

Açık sorular

• Mazdekçilik gerçekte neyi savunuyordu; kaynakların anlattığı «malların ve kadınların ortaklığı» düşmanca bir çarpıtma mıydı?
• Hüsrev'in vergi reformu ne kadar kapsamlıydı ve köylülerin hayatını nasıl etkiledi?
• Burzoe'ye atfedilen öz yaşam öyküsünün ne kadarı gerçekten ona aittir?

Mini sınav

1. (Hedef 1) «Ölümsüz ruhlu» anlamına gelen ve I. Hüsrev'e sonraki kuşakların verdiği ad nedir? A) Anuşirvan B) Şahanşah C) Eranşehr D) Dihkan
2. (Hedef 1) Hüsrev'in vergi reformunun temel özelliği neydi? A) Vergilerin tamamen kaldırılması B) Toprak vergisinin, toprağın ve ağaçların sayılmasıyla belirlenen sabit bir miktara dönüştürülmesi C) Yalnızca soylulardan vergi alınması D) Vergilerin Roma'ya ödenmesi
3. (Hedef 2) Burzoe'nin Hindistan'dan getirip Orta Farsçaya çevirdiği masal kitabının Türkçede bilinen adı nedir? A) Şehname B) Siyasetname C) Binbir Gece D) Kelile ve Dimne
4. (Hedef 2) Prokopios'a göre Kavad, oğlu Hüsrev'in tahtını güvenceye almak için Roma imparatorundan ne istedi? A) Askerî yardım B) Toprak C) Hüsrev'i evlat edinmesini D) Altın
5. (Hedef 3) Gundişapur'daki büyük tıp akademisi hakkındaki anlatılarla ilgili hangisi doğrudur? A) Kesin olarak kanıtlanmıştır B) Çoğu çok sonraki kaynaklardan gelir ve birçok tarihçi tarafından abartılı bulunur C) Hiçbir kaynakta geçmez D) Roma kaynaklarında ayrıntılı olarak anlatılır

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Anuşirvan, sonraki yüzyıllarda «Adil Nuşirevan» olarak hatırlandı. Prokopios'un Kavad ve Hüsrev hakkındaki anlatılarından, Burzoe'nin öyküsünden ve İslam dünyasındaki adalet öykülerinden yararlanarak, tarihsel Hüsrev ile efsanevi Anuşirvan'ı karşılaştır. Ardından, Rubin'in reformların abartılmış olabileceği yorumunu ve Crone'un Mazdekçilik hakkındaki yorumunu değerlendirerek, Anuşirvan döneminin gerçekten bir «altın çağ» olup olmadığını gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. A — I. Hüsrev'e Anuşirvan adı verildi.
2. B — Vergi, toprağın ve ağaçların sayılmasıyla belirlenen sabit bir miktara dönüştürüldü.
3. D — Kitabın Türkçede bilinen adı Kelile ve Dimne'dir.
4. C — Kavad, Roma imparatorundan Hüsrev'i evlat edinmesini istedi.
5. B — Anlatıların çoğu çok sonraki kaynaklardan gelir ve abartılı bulunur.

Güçlü bir cevap, Prokopios'un anlatılarının Hüsrev'in tahta çıkışının ne kadar tartışmalı ve güvencesiz olduğunu gösterdiğini, Burzoe'nin öyküsünün sarayın bilgiye açıklığını yansıttığını belirtir. İslam dünyasının adalet öykülerinin, tarihsel Hüsrev'den çok sonraki yüzyılların ideal hükümdar anlayışını yansıttığını gösterir. Rubin'in reformların ölçüsünü sorgulayan yorumunu ve Crone'un Mazdekçiliğin bastırılmasına ilişkin değerlendirmesini dikkate alarak, «altın çağ» imgesinin hem gerçek başarıları, hem de sonradan eklenmiş idealleri içerdiğini gerekçelendirir.

Sonraki bölüme köprü

Anuşirvan'ın torunu II. Hüsrev, Roma'ya karşı yirmi altı yıl savaştı ve sonunda kendi soyluları tarafından öldürüldü; ardından dört yıl içinde Sasani tahtına on kadar hükümdar geçti. Bu karmaşanın ortasında güneyden gelen ordular, Kadisiye'de ve Nihavend'de Sasani ordularını yendi; son kral, kapılarını ona kapatan şehirler arasında kaçarak Merv'de bir değirmende öldü. Sonraki bölüm bu sonu soruyor: dört yüz yıl ayakta kalan Sasani İmparatorluğu neden bu kadar hızlı çöktü?