Ahamenişler dünyanın en büyük imparatorluğunu nasıl yönetti?

Öğrenme hedefleri

• I. Dareios'un tahta çıkışını ve imparatorluğu yeniden örgütleyişini, Bisütun yazıtı ve Herodotos'un anlatısı üzerinden açıklayabileceksin.
• Ahameniş yönetiminin araçlarını, satraplık, vergi, para, ortak yazı dili ve yönetim kayıtları üzerinden tanımlayabileceksin.
• Ahameniş İmparatorluğu'nun farklı halkları bir arada tutmasında güç ile uzlaşmanın payını, kaynakları karşılaştırarak değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir kayanın yüzündeki kral

Bugünkü İran'ın batısında, Kermanşah'tan Hemedan'a giden eski yolun kenarında, Bisütun adlı dik bir kaya yükselir. Kayanın yerden altmış metreyi aşkın yüksekliğindeki bir yüzeyinde, iki bin beş yüz yıllık bir kabartma durur. Kabartmada, sol ayağını yere serilmiş bir adamın göğsüne basmış bir kral görülür. Kralın karşısında, boyunlarından birbirine bağlanmış, elleri arkadan bağlı dokuz tutsak sıralanmıştır. Başlarının üstünde, kanatlı bir halka içinde bir tanrı figürü süzülür. Kabartmanın çevresini, üç farklı dilde ve üç farklı çivi yazısıyla yazılmış uzun bir metin kaplar.

Kral, I. Dareios'tur. Yerde yatan adam, onun tahtını gasp etmekle suçladığı Gaumata; tutsaklar ise, onun tahta çıkışından sonraki ilk yılda ayaklanan dokuz «yalancı kral»dır. On dokuzuncu yüzyılda İngiliz subayı Henry Rawlinson, hayatını tehlikeye atarak bu yazıtın metinlerini kopyaladı. Bu kopyalar, çivi yazısının çözülmesinde belirleyici bir rol oynadı.

Bu yazıt, yalnızca bir zafer ilanı değildir; aynı zamanda, kendinden önceki hiçbir hükümdarın ulaşamadığı genişlikte topraklara hükmeden bir kralın, bu toprakları nasıl yönettiğini anlatan bir belgedir. Onlarca dilin konuşulduğu, deniz kıyısından çöllere ve dağlara uzanan bu toprakların tek bir kralın buyruğunda nasıl durabildiği, bu dersin asıl sorusu.

Bağlam — bir taht bunalımı

Küroş'un MÖ 530'da ölümünden sonra, oğlu Kambyses tahta geçti ve Mısır'ı fethetti. MÖ 522'de Kambyses, Mısır'dan dönerken öldü. Bundan sonra olanları, en ayrıntılı biçimde, Dareios'un kendi yazıtından öğreniyoruz. Dareios'a göre Kambyses, kardeşi Bardiya'yı gizlice öldürtmüştü. Onun ölümünden sonra, Gaumata adlı bir din adamı, kendini Bardiya olarak tanıtıp tahtı ele geçirdi. Dareios ve altı Pers soylusu, bu sahtekârı öldürdü ve Dareios tahta çıktı.

Pek çok tarihçi, bu anlatıya kuşkuyla yaklaşıyor. Dareios, Küroş'un doğrudan soyundan gelmiyordu; tahtta kalmak için güçlü bir hikâyeye ihtiyacı vardı. Bazı araştırmacılar, öldürülen kişinin gerçekten Kambyses'in kardeşi Bardiya olduğunu, «sahtekâr» anlatısının Dareios'un kendi tahta çıkışını meşrulaştırmak için kurulduğunu düşünüyor. Kesin olan, Dareios'un tahta çıkmasından sonra imparatorluğun dört bir yanında ayaklanmalar çıktığı ve Dareios'un bunları bir yılda bastırdığıdır.

Gelişme — imparatorluğun araçları

Ayaklanmaları bastırdıktan sonra Dareios, imparatorluğu yeniden örgütledi. Bu örgütlenmenin temelinde, imparatorluğun büyük eyaletlere bölünmesi vardı.

Satraplıkların sayısı ve sınırları zaman içinde değişti. Önceki derslerde, Anadolu'daki satraplık merkezleri Sardes ile Daskyleion'u ve imparatorluğu birbirine bağlayan kral yolunu görmüştük. Bu derste, bu yapının içini dolduran araçlara bakacağız.

Dareios'un bu yapıya kattığı en tartışmalı yenilik, vergiyi düzenli bir sisteme bağlamasıydı. Önceki krallar döneminde halklar krala armağanlar getiriyordu; Dareios ise her bölgenin ne ödeyeceğini belirledi.

Vergiyle birlikte, onu ödemek için kullanılan değerli madenin de bir ölçüye bağlanması gerekiyordu. Dareios, kendi adıyla anılan bir altın sikke bastırdı.

Bu kadar geniş bir alanda buyrukların anlaşılması için ortak bir yazı dili de gerekiyordu. Pers kralları kendi dillerini, Eski Farsçayı, yalnızca kraliyet yazıtlarında kullanıyordu. İmparatorluğun gündelik yönetimi ise başka bir dilde yürüyordu.

Bütün bu düzenin nasıl işlediğini, bir rastlantı sayesinde, görevlilerin kendi kayıtlarından biliyoruz. Persepolis'teki yönetim bürosunun arşivi, surların içinde kil tabletler hâlinde toprağın altında kaldı.

Bu tabletler, Ahameniş yönetiminin gerçek yüzünü gösteriyor. Tabletlerde, farklı halklardan gelen işçilerin, kadınların ve çocukların aldığı paylar, yolcuların yol belgeleri, tanrılara sunulan kurbanlar tek tek kaydedilmiştir. Kadın işçilerin doğum yaptıklarında ek pay aldığı, bazı ustabaşıların kadın olduğu da bu kayıtlardan anlaşılıyor. Bu, bir imparatorluğun yalnızca savaşla değil, düzenli bir bürokrasiyle de yönetildiğinin kanıtıdır.

Dönüş noktası — farklılıklarla yaşamak

Ahameniş İmparatorluğu'nun en dikkat çekici özelliği, yönettiği halkların farklılıklarına bakışıydı. İmparatorluk, halkların dillerini, tanrılarını, yasalarını ve yerel yöneticilerini büyük ölçüde korudu. Mısır'da Pers kralları firavun unvanını taşıdı ve Mısır tanrılarının tapınaklarını destekledi. Mısırlı bir yüksek görevli olan Udjahorresnet'in heykeli üzerindeki yazıt, Kambyses ve Dareios'a hizmet ettiğini, onların Mısır tapınaklarını ve hekimlik okulunu yeniden düzenlemesine yardım ettiğini anlatır. Babil'de krallar Marduk'a, Anadolu'da yerel tanrılara saygı gösterdi.

Ama bu uzlaşmanın bir sınırı vardı. Bisütun kabartmasının kendisi, uzlaşmanın arkasındaki gücü gösteriyor: boyunlarından bağlı dokuz tutsak kral, bu düzene karşı çıkanların başına geleni gösteriyordu. Dareios, yazıtında ayaklanan önderlerin nasıl yakalandığını ve cezalandırıldığını ayrıntılı biçimde anlatır. Ahameniş yönetimi, hoşgörü ile şiddeti, uzlaşma ile korkutmayı birlikte kullanıyordu.

Cevap — bir ağ olarak imparatorluk

Öyleyse Ahamenişler bu dev imparatorluğu nasıl yönetti? Tek bir araçla değil, birbirini tamamlayan birçok araçla. Satraplar, eyaletleri yönetiyor; düzenli vergi, merkezin gelirini sağlıyor; darik ve öbür ölçüler, ticareti kolaylaştırıyor; Aramice, imparatorluğun dört bir yanında yazışmayı mümkün kılıyor; ayrıntılı kayıtlar, kaynakların dağıtımını düzenliyordu. Bunların yanında, yerel dinlere ve seçkinlere gösterilen saygı, halkların Pers egemenliğini kabullenmesini kolaylaştırıyordu.

Ama bu düzenin temelinde, kralın gücü ve tanrı Ahura Mazda'nın onu seçtiği inancı vardı. Dareios, yazıtında her başarısını Ahura Mazda'nın lütfuna bağlar. Ahameniş İmparatorluğu, böylece, çok kültürlü bir uzlaşma düzeni ile tek bir kralın mutlak gücünü bir arada taşıyan bir yapıydı.

Bugünle bağ — çok dilli bir devlet

Bugün birçok devlet, farklı dilleri, dinleri ve kültürleri olan halkları bir arada yönetmeye çalışıyor. Ahameniş İmparatorluğu'nun deneyimi, bu sorunun ne kadar eski olduğunu gösteriyor. Ortak bir yönetim dili ile yerel dillerin, merkezî denetim ile yerel özerkliğin, güç ile rızanın dengesi, iki bin beş yüz yıl önce de bir imparatorluğun ayakta kalmasının koşuluydu.

Birincil kaynak

Bisütun yazıtının Eski Farsça metninin başında Dareios, yönettiği ülkeleri ve onlarla ilişkisini şöyle anlatır:

(Thus) saith Darius, the king: These are the provinces which are subject unto me, and by the grace of Auramazda became I king of them:—Persia, Susiana, Babylonia, Assyria, Arabia, Egypt, the (Islands) of the Sea, Sparda, Ionia, [Media], Armenia, Cappadocia, Parthia, Drangiana, Aria, Chorasmia, Bactria, Sogdiana, Gandara, Scythia, Sattagydia, Arachosia and Maka; twenty-three lands in all. (Thus) saith Darius, the king: These are the provinces which are subject unto me; by the grace of Auramazda they became subject unto me; they brought tribute unto me. […] (Thus) saith Darius, the king: Within these lands, whosoever was a [friend], him have I surely protected; whosoever was hostile, him have I utterly destroyed.

Türkçesi: Kral Dareios şöyle der: Bana bağlı olan ve Ahura Mazda'nın lütfuyla kralı olduğum ülkeler bunlardır: Pers, Susiana, Babil, Asur, Arabistan, Mısır, Deniz Adaları, Sparda, İyonya, Med, Ermenistan, Kapadokya, Partya, Drangiana, Aria, Harezm, Baktriya, Soğd, Gandara, İskit, Sattagydia, Arakosya ve Maka; toplam yirmi üç ülke. Kral Dareios şöyle der: Bana bağlı olan ülkeler bunlardır; Ahura Mazda'nın lütfuyla bana bağlandılar; bana vergi getirdiler. […] Kral Dareios şöyle der: Bu ülkeler içinde, dost olanı elbette korudum; düşman olanı ise tamamen yok ettim.

Kaynak: Bisütun yazıtı, Eski Farsça metin, I. sütun, §6–8; L. W. King ve R. C. Thompson'ın İngilizce çevirisi, The Sculptures and Inscription of Darius the Great on the Rock of Behistûn in Persia (Londra: British Museum, 1907). Türkçesi bizim; «Sparda», Sardes ve Lidya bölgesidir.

1. Dareios, yönettiği ülkeleri hangi sırayla sayıyor? Bu liste, imparatorluğun genişliği ve yapısı hakkında ne anlatıyor?
2. Dareios'a göre ülkelerin ona bağlanmasının kaynağı nedir? Tanrının lütfuna dayanmak, kralın egemenliğini nasıl haklı gösteriyor?
3. «Dost olanı korudum, düşman olanı yok ettim» ifadesi, Ahameniş yönetiminin uzlaşma ve güç arasındaki dengesi hakkında ne söylüyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Albert Olmstead (1948) — Pers İmparatorluğu'nun ilk kapsamlı tarihlerinden birini, Yunan kaynaklarının yanında Babil, Mısır ve Pers belgelerini de kullanarak yazdı; imparatorluğu geniş ve etkili bir yönetim örneği olarak sundu.
• Heleen Sancisi-Weerdenburg (1987) — Pers İmparatorluğu hakkındaki «çöküş» ve «despotluk» imgelerinin, gerçek Pers tarihinden çok Yunan kaynaklarının bakış açısından doğduğunu savundu; imparatorluğu kendi kaynaklarıyla incelemek için uluslararası bir araştırma programı başlattı.
• Wouter Henkelman (2008) — Persepolis tahkimat tabletlerini inceleyerek, Ahameniş yönetiminin gündelik işleyişini ve imparatorluğun merkezindeki dinsel çeşitliliği gösterdi; Pers kralının yalnızca Ahura Mazda'ya değil, Elam tanrılarına da sunular yapılmasını desteklediğini ortaya koydu.
• Lloyd Llewellyn-Jones (2013) — Ahameniş sarayını ve kraliyet törenlerini inceledi; kralın gücünün, saray protokolü, armağan alışverişi ve görkemli törenlerle nasıl sergilendiğini ve sürdürüldüğünü gösterdi.

Bu tartışma, Pers İmparatorluğu'na bakışın yetmiş yıl içinde nasıl değiştiğini gösteriyor. Olmstead, Yunan kaynaklarının yanına Doğu kaynaklarını ekleyerek yeni bir tablo çizdi. Sancisi-Weerdenburg, Yunan kaynaklarının önyargılarını açıkça sorguladı ve imparatorluğu kendi belgeleriyle incelemenin yolunu açtı. Henkelman ile Llewellyn-Jones ise, bu belgelerden yola çıkarak imparatorluğun gündelik yönetimini ve saray hayatını ayrıntılı biçimde yeniden kurdu. Bu değişimin arkasında, yeni kaynakların okunması var: kil tabletlerin çözülmesi, yazıtların yeniden yayımlanması ve kazılar, Yunan anlatılarının yanına Perslerin kendi sesini ekledi. Bugün tarihçiler, Pers İmparatorluğu'nu Yunan anlatılarının «despotluk» imgesinden çok daha karmaşık, çok kültürlü ve düzenli bir yapı olarak görüyor.

Derine İn

Ahameniş İmparatorluğu'nun çok kültürlü yapısı, kralların yaptırdığı anıtlarda da açıkça görülür. Persepolis'teki büyük kabul salonunun merdivenlerinde, imparatorluğun farklı halklarından gelen elçi heyetlerinin, kendi giysileri ve armağanlarıyla krala doğru yürüdüğü kabartmalar vardır. Her heyet, kendi ülkesinin ürününü taşır: bazıları hayvanlar, bazıları kumaşlar, bazıları altın ve gümüş kaplar. Bu kabartmalar, imparatorluğu bir fetih haritası olarak değil, krala armağan getiren halkların uyumlu bir topluluğu olarak sunar. Bu, kralın kendi dünyasını nasıl görmek istediğinin bir ifadesidir.

Dareios'un Susa'daki sarayının yapımına ilişkin bir yazıt da, aynı düşünceyi taşır. Yazıta göre sarayın yapımında kullanılan malzemeler imparatorluğun dört bir yanından getirilmişti: sedir ağacı Lübnan'dan, altın Sardes'ten ve Baktriya'dan, fildişi Etiyopya'dan ve Hindistan'dan geliyordu. Taşları İyonyalılar ve Sardesliler işlemiş, tuğlaları Babilliler yapmıştı. Saray, böylece imparatorluğun birliğinin bir simgesi olarak sunuluyordu.

Kralın sofrası da bir yönetim aracıydı. Yunan yazarlar, Pers kralının her gün binlerce kişiyi doyurduğunu şaşkınlıkla anlatır; tahkimat tabletleri de, kraliyet ailesinin ve saray görevlilerinin aldığı büyük payları kaydeder. Kral, yiyecek, giysi, at ve altın gibi armağanlarla soyluları ve görevlileri kendine bağlıyordu. Armağan almak bir onurdu; ama aynı zamanda armağanı alanı krala borçlu kılıyordu. Ahameniş yönetimi, altyapıya da büyük önem verdi. Dareios, Nil ile Kızıldeniz'i birleştiren eski bir kanalı yeniden açtırdı ve bunu Mısır'da diktirdiği taş yazıtlarla duyurdu. Kurak bölgelerde, yeraltı su kanalları, yani kanatlar yaygınlaştı. Tahkimat tabletlerindeki yol belgeleri, görevlilerin yolculuk sırasında konaklardan hangi payları alabileceğini gösteriyor; Hindistan'dan ya da Mısır'dan gelen yolcuların bile Persepolis bölgesinde kayda geçtiği görülüyor.

İmparatorluğun sınır bölgelerindeki gündelik hayatı, Mısır'ın güneyindeki Elephantine adasında bulunan Aramice papirüslerden de izleyebiliyoruz. Adada, Pers kralına hizmet eden bir Yahudi askerî topluluğu yaşıyordu. Papirüsler, bu topluluğun evlilik sözleşmelerini, mülk anlaşmazlıklarını ve Pers görevlilerine yazdığı dilekçeleri içerir. MÖ beşinci yüzyılın sonunda yerel Mısırlı rahipler topluluğun tapınağını yıktığında, topluluk önderleri tapınağın yeniden yapılması için Yahuda'daki Pers valisine bir dilekçe yazdı. Bu belgeler, Pers yönetiminin farklı halklar arasındaki anlaşmazlıklarda nasıl bir hakem rolü üstlendiğini gösteriyor. Yine de bu imparatorluğun zayıf noktaları vardı. Dareios'un tahta çıkışındaki ayaklanmalar, imparatorluğun farklı bölgelerinin merkeze bağlılığının ne kadar kırılgan olabileceğini gösterdi. Mısır, Pers egemenliğine karşı birkaç kez ayaklandı ve bir dönem bağımsızlığını yeniden kazandı. Önceki derslerde gördüğümüz İyonya ayaklanması ve Yunanistan seferleri, imparatorluğun batı sınırında sürekli bir gerilim yarattı. Satrapların, özellikle imparatorluğun uzak bölgelerinde, zaman zaman merkezden bağımsız davranmaya çalışması da bir sorundu. Kraliyet ailesi içindeki taht kavgaları da, Dareios'un kendi tahta çıkışında olduğu gibi, her kral değişiminde imparatorluğu sarsabiliyordu. Ahameniş İmparatorluğu, iki yüzyıl boyunca bu gerilimleri yönetmeyi başardı; ama sonunda Büyük İskender'in seferleri karşısında yıkıldı.

Uzman Notu

Temel literatür

• L. W. King ve R. C. Thompson, The Sculptures and Inscription of Darius the Great on the Rock of Behistûn in Persia (Londra: British Museum, 1907).
• Herodotus, The History of Herodotus, çev. G. C. Macaulay (Londra: Macmillan, 1890).
• A. T. Olmstead, History of the Persian Empire (Chicago: University of Chicago Press, 1948).
• Heleen Sancisi-Weerdenburg, "Decadence in the Empire or Decadence in the Sources?", Achaemenid History I: Sources, Structures and Synthesis içinde (Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, 1987).
• Wouter F. M. Henkelman, The Other Gods Who Are: Studies in Elamite-Iranian Acculturation Based on the Persepolis Fortification Texts (Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, 2008).
• Lloyd Llewellyn-Jones, King and Court in Ancient Persia 559 to 331 BCE (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2013).

Arşiv ve kaynak

King ve Thompson'ın Bisütun yayını archive.org'da okunabiliyor. Bisütun kabartması ve yazıtı UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Persepolis tahkimat tabletlerinin büyük bölümü, uzun yıllar Chicago Üniversitesi'nin Doğu Enstitüsü'nde incelendi. Udjahorresnet'in heykeli bugün Vatikan Müzeleri'ndedir.

Açık sorular

• Gaumata gerçekten bir sahtekâr mıydı, yoksa Dareios gerçek Bardiya'yı mı öldürdü?
• Satrapların merkezden ne ölçüde bağımsız hareket edebildiği, imparatorluğun farklı bölgelerinde nasıl değişti?
• Ahameniş İmparatorluğu'nda halkların Pers egemenliğine bakışını, kendi kaynaklarından ne ölçüde yeniden kurabiliriz?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Bisütun yazıtı kaç dilde yazılmıştır? A) Bir B) İki C) Üç D) Dört
2. (Hedef 2) Ahameniş İmparatorluğu'nda satraplar ve görevliler arasındaki yazışmalarda ortak yönetim dili olarak hangi dil kullanılıyordu? A) Yunanca B) Aramice C) Latince D) Mısırca
3. (Hedef 2) Halikarnassoslu tarihçinin aktardığına göre Persler Dareios'u neden «tüccar» olarak anıyordu? A) Ticaretle zengin olduğu için B) Vergiyi düzenli bir sisteme bağladığı ve her işini bir tüccar gibi hesapladığı için C) Tüccar bir aileden geldiği için D) Pazarlar kurdurduğu için
4. (Hedef 2) Persepolis tahkimat tabletleri neyi kaydeder? A) Savaş zaferlerini B) Kralların soy ağacını C) İşçilere ve görevlilere dağıtılan payları D) Dinsel ilahileri
5. (Hedef 3) Aşağıdakilerden hangisi Ahameniş yönetiminin bir özelliği değildir? A) Yerel dinlere saygı B) Düzenli vergi sistemi C) Bütün halklara tek bir dil ve tek bir din dayatılması D) Satraplıklara bölünme

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Ahameniş İmparatorluğu, farklı halkları hem güçle, hem de uzlaşmayla bir arada tuttu. Bisütun yazıtından, Herodotos'un vergi ve âdetler hakkındaki anlatılarından ve Persepolis tahkimat tabletlerinden örnekler seçerek, iki yönün birbirini nasıl tamamladığını göster. Ardından, Sancisi-Weerdenburg'un Yunan kaynaklarının «despotluk» imgesine yönelik eleştirisini değerlendirerek, Ahameniş İmparatorluğu'nu anlamak için hangi kaynakların daha güvenilir olduğunu gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. C — Bisütun yazıtı Eski Farsça, Elamca ve Babil dilinde yazılmıştır.
2. B — Ortak yönetim dili Aramiceydi.
3. B — Dareios, vergiyi düzenli bir sisteme bağladığı için tüccar olarak anılıyordu.
4. C — Tahkimat tabletleri, işçilere ve görevlilere dağıtılan payları kaydeder.
5. C — Ahamenişler bütün halklara tek bir dil ve din dayatmadı.

Güçlü bir cevap, Bisütun yazıtının ve kabartmasının kralın gücünü ve isyancıların cezalandırılmasını gösterdiğini, Herodotos'un vergi anlatısının düzenli bir yönetim sistemini, âdetler öyküsünün ise çok kültürlü bir sarayı yansıttığını belirtir. Tahkimat tabletlerinin, düzenli ve ücretli bir bürokrasiyi gösterdiğini ekler. Sancisi-Weerdenburg'un eleştirisinden yola çıkarak, Yunan kaynaklarının Pers karşıtı önyargılarını ve Pers belgelerinin kralın kendi bakış açısını yansıttığını karşılaştırır ve her iki kaynak türünün de eleştirel okunması gerektiğini gerekçelendirir.

Sonraki bölüme köprü

Persepolis tabletleri, kralın mühürlü belgesini taşıyan yolculara yol boyunca verilen erzakı gün gün kaydediyordu; Hindistan'dan Susa'ya giden kafileler de bu kayıtlarda yer alıyordu. Bu düzenin arkasında, birbirinden birer günlük at yolu uzaklıkta kurulmuş istasyonlar, gece gündüz birbirine devredilen ulaklar ve gözetim altındaki yollar vardı. Sonraki bölüm bu ağı soruyor: Pers İmparatorluğu'nun yolları ve posta sistemi nasıl işliyordu ve kralın buyruğunu uzak eyaletlere nasıl taşıyordu?