Sokrates neden idam edildi?

Öğrenme hedefleri

• Sokrates'in MÖ 399'daki davasını, suçlamalar, mahkeme, oylama ve ceza üzerinden anlatabileceksin.
• Sokrates'e yöneltilen dinsel suçlamanın arkasındaki siyasi ve toplumsal gerginlikleri, Peloponez Savaşı'nın ve Otuzlar yönetiminin mirası üzerinden açıklayabileceksin.
• Sokrates hakkında bildiklerimizin onun öğrencilerinin ve eleştirmenlerinin yazdıklarından geldiğini dikkate alarak, davanın farklı yorumlarını karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — otuz oy

MÖ 399 baharında, Atina'daki halk mahkemelerinden birinde, beş yüz kadar yurttaş-yargıç, yetmiş yaşındaki bir adamı dinliyordu. Adam, hayatı boyunca Atina'nın sokaklarında, meydanlarında ve spor alanlarında insanlarla konuşmuş, onlara sorular sormuş, bildiklerini sandıkları şeyleri aslında bilmediklerini göstermişti. Şimdi ise şehrin tanrılarını tanımamak, yeni tanrılar getirmek ve gençleri yoldan çıkarmakla suçlanıyordu.

Oylama yapıldı. Yargıçların çoğunluğu, sanığı suçlu buldu; ama fark azdı. Öğrencisi Platon'un aktardığına göre, sanık, sonuçtan sonra yaptığı konuşmada, oyların bu kadar yakın çıkmasına şaşırdığını söyledi: otuz oy öbür tarafa geçseydi, beraat edecekti. Ardından ceza için ikinci bir oylama yapıldı ve bu kez çok daha büyük bir çoğunluk ölüm cezası verdi. Birkaç hafta sonra adam, hapishanede, baldıran zehrini içerek öldü.

Adamın adı Sokrates'ti. Onun ölümü, Batı düşünce tarihinin en çok anılan olaylarından biri oldu; filozofun özgür düşünce uğruna öldürülüşünün simgesi. Ama bu simgenin arkasında, savaştan yeni çıkmış, iç savaşın yaralarını taşıyan bir şehir vardı. Bu bölüm, bu şehri ve davayı soruyor: Atina demokrasisi, en ünlü yurttaşlarından birini neden ölüme mahkûm etti?

Bağlam — sorgulayan bir yurttaş

Sokrates, MÖ 470 civarında Atina'da doğdu. Babası bir taşçı, annesi bir ebeydi. Hayatının büyük bölümünü Atina'da geçirdi ve yalnızca askerlik için şehirden ayrıldı; Peloponez Savaşı'nda Potidaia'da ve başka seferlerde hoplit olarak savaştı. Hiçbir şey yazmadı. Onun hakkında bildiklerimiz, öğrencileri Platon'un ve Ksenophon'un yazdıklarından ve onu alaya alan komedi yazarı Aristophanes'in oyunlarından geliyor.

Sokrates'in yöntemi, sorular sormaktı. Bir öğretmen gibi ders vermiyor, bir bilge gibi öğüt dağıtmıyor, karşısındakiyle birlikte düşünür gibi yaparak onun düşüncesindeki boşlukları bulup çıkarıyordu.

Bu yöntem, pek çok genç Atinalıyı etkiledi; ama sorgulanan ünlü ve güçlü kişileri de rahatsız etti. Sokrates, para almadan konuşuyordu; ama pek çok Atinalı onu, para karşılığında gençlere konuşma sanatı ve tartışma becerisi öğreten gezgin öğretmenlerden ayırt edemiyordu.

Aristophanes, MÖ 423'te sahnelenen Bulutlar adlı komedisinde, Sokrates'i, havada asılı bir sepette oturup gökyüzünü inceleyen, tanrılara inanmayan ve öğrencilerine haksız davayı haklı gösterme yollarını öğreten gülünç bir sofist olarak çizdi. Bu karikatür, Sokrates'in gerçek düşünceleriyle pek az ilgiliydi; ama Atinalıların zihninde onun nasıl bir imgesi olduğunu gösteriyor.

Gelişme — savaştan sonra bir şehir

Sokrates'in davası, Atina'nın tarihinin en zor dönemlerinden birinin ardından geldi. MÖ 404'te Peloponez Savaşı'nı kaybeden Atina'da, Sparta'nın desteğiyle otuz kişilik bir oligarşi kuruldu. «Otuzlar» diye anılan bu yönetim, birkaç ay içinde, Atinalıların Devleti'ne göre bin beş yüzden az olmayan insanı öldürdü, pek çok kişiyi sürgüne gönderdi ve zenginlerin mallarına el koydu. Otuzların en sert önderlerinden biri, Kritias'tı. Kritias, gençliğinde Sokrates'in çevresinde bulunmuş biriydi.

MÖ 403'te demokrasi yanlıları Otuzları devirdi. İktidara dönen demokratlar, öç almak yerine alışılmadık bir karar aldı.

Bu af, dört yıl sonra Sokrates'e karşı açılan davayı anlamak için önemlidir. Sokrates, Otuzlar döneminde şehirde kalmıştı. Onun çevresinden gelen iki ünlü isim, Atinalıların belleğinde ağır izler bırakmıştı: Otuzların önderi Kritias ve savaş sırasında Sparta'ya kaçıp Atina'ya karşı öğütler veren Alkibiades. Af nedeniyle, Sokrates bu ilişkiler yüzünden siyasi bir suçla yargılanamazdı. Dava, bunun yerine, dinsel bir suçlama üzerinden açıldı.

Dönüş noktası — mahkemede

Davaya, kurayla seçilen yaklaşık beş yüz yurttaş-yargıç baktı. Dava bir gün içinde görülüp karara bağlandı; her tarafın konuşma süresi bir su saatiyle ölçülüyordu.

Atina'da mesleki avukatlar ve savcılar yoktu; her iki taraf da kendi konuşmasını yapıyordu. Platon'un aktardığı savunmada Sokrates, yargıçların merhametini kazanmaya çalışmadı. Suçlamaları tek tek çürütmeye çalıştı, Meletos'u sorgulayarak onun çelişkilerini gösterdi. Delfi'deki kehanetin, kendisinden daha bilge kimse olmadığını söylediğini, bu sözü anlamak için insanları sorgulamaya başladığını ve sonunda kendi bilgeliğinin yalnızca bilmediğini bilmek olduğunu anladığını anlattı.

Sokrates, kendi yurttaşlık cesaretinden örnekler de verdi. Demokrasi döneminde, bir deniz savaşından sonra ölüleri toplayamayan komutanların, yasaya aykırı olarak topluca yargılanmasına tek başına karşı çıktığını anlattı. Otuzlar döneminde ise, kendisine ve dört kişiye, öldürülmesine karar verilen Salamisli Leon'u getirme emri verildiğini, öbür dördü giderken kendisinin sessizce evine döndüğünü söyledi. Sokrates böylece, hem demokrasiye, hem de oligarşiye karşı, adaletsiz bulduğu emirlere karşı çıktığını gösteriyordu. Ama bu örnekler, yargıçların bir kısmına, onun hiçbir yönetime tam olarak bağlı olmadığı izlenimini de vermiş olabilir.

Suçlu bulunduktan sonra, Atina usulüne göre, sanık kendi cezası için bir öneri yapabiliyordu. Sokrates, önce şehre yaptığı hizmet için, olimpiyat şampiyonlarına tanınan onura, şehrin ortak yemek salonunda ömür boyu ağırlanmaya layık olduğunu söyledi. Sonra, dostlarının ısrarıyla, bir para cezası önerdi. Yargıçlar, bu öneriyi alaycı bir meydan okuma olarak algılamış olmalı; sonraki bir antik geleneğe göre, ikinci oylamada ölüm cezasına verilen oylar, ilk oylamadaki suçlu oylarından daha fazlaydı.

Cevap — birden çok neden

Öyleyse Sokrates neden idam edildi? Resmî suçlama dinseldi: şehrin tanrılarını tanımamak, yeni tanrılar getirmek ve gençleri yoldan çıkarmak. Ama bu suçlamanın arkasında birkaç katman vardı. Atinalıların bir kısmı, Aristophanes'in komedisindeki gibi, onu gençlerin inançlarını sarsan tehlikeli bir sofist olarak görüyordu. Bir kısmı, onun Kritias ve Alkibiades gibi, şehre büyük zarar vermiş kişilerle olan ilişkisini unutmamıştı; af, bu ilişkinin mahkemeye doğrudan taşınmasını engelliyordu. Bir kısmı da, onun demokrasinin kurumlarını, örneğin görevlilerin kurayla seçilmesini eleştirmesinden rahatsızdı.

Savaş ve iç savaştan yeni çıkmış, tanrıların öfkesinden korkan ve yeniden birlik kurmaya çalışan bir şehirde, bu katmanlar bir araya geldi. Sokrates'in mahkemedeki uzlaşmaz tutumu da, oyların ölüm cezası yönünde artmasına katkıda bulundu. Sokrates'in ölümü, böylece tek bir nedenin değil, bir şehrin korkularının, belleğinin ve yasalarının kesiştiği bir noktada gerçekleşti.

Bugünle bağ — bir davanın uzun ömrü

Yirminci yüzyılda, Sokrates'in davası, düşünce özgürlüğü ile çoğunluğun kararı arasındaki gerilimin simgesi olarak sıkça anıldı. Bazıları, davayı demokrasinin bir düşünürü susturmasının kanıtı olarak gördü; bazıları ise, Sokrates'in demokrasiye yönelik eleştirilerinin ve öğrencilerinin davranışlarının Atinalıları haklı olarak kaygılandırdığını savundu. Bu tartışma, bir toplumun kendini koruma hakkı ile bir bireyin sorgulama hakkı arasındaki sınırın nerede çizileceği sorusunun bugün de açık olduğunu gösteriyor.

Birincil kaynak

Platon'un aktardığı savunmasında Sokrates, yargıçlara kendisini neden öldürmemeleri gerektiğini şöyle anlatır:

For if you kill me you will not easily find a successor to me, who, if I may use such a ludicrous figure of speech, am a sort of gadfly, given to the state by God; and the state is a great and noble steed who is tardy in his motions owing to his very size, and requires to be stirred into life. I am that gadfly which God has attached to the state, and all day long and in all places am always fastening upon you, arousing and persuading and reproaching you. […] you think that you might easily strike me dead as Anytus advises, and then you would sleep on for the remainder of your lives […].

Türkçesi: Çünkü beni öldürürseniz, yerime kolayca başkasını bulamazsınız; gülünç bir benzetme kullanmama izin verirseniz, ben tanrının devlete verdiği bir tür at sineğiyim; devlet ise büyüklüğü yüzünden hareketleri ağır olan, uyandırılması gereken büyük ve soylu bir at. Ben, tanrının devlete yapıştırdığı o at sineğiyim; bütün gün, her yerde size yapışır, sizi uyandırır, ikna eder ve azarlarım. […] Anytos'un öğütlediği gibi beni kolayca öldürebileceğinizi, sonra da hayatınızın geri kalanını uyuyarak geçireceğinizi düşüneceksiniz […].

Kaynak: Platon, Sokrates'in Savunması, 30e–31a; Benjamin Jowett'in İngilizce çevirisi, Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Sokrates kendini neden bir «at sineği»ne, devleti de neden ağır hareket eden bir ata benzetiyor? Bu benzetme, onun kendi rolünü nasıl gördüğünü anlatıyor?
2. Sokrates'e göre yargıçlar onu neden kolayca öldürüp «uykularına dönmek» isteyebilir? Bu tahmin, davanın gerçek nedenleri hakkında ne ipucu veriyor?
3. Bu konuşmayı Platon, hocasının ölümünden sonra yazdı. Bir öğrencinin yazdığı savunma metnini, davada gerçekte söylenenlerin kanıtı olarak kullanırken nelere dikkat etmek gerekir?

Tarihçiler Tartışıyor

• I. F. Stone (1988) — Davanın gerçek nedeninin siyasi olduğunu savundu; Sokrates'in demokrasiyi küçümseyen görüşlerinin ve oligarşi yanlısı öğrencilerinin, Otuzlar deneyiminden sonra Atinalıları haklı olarak kaygılandırdığını ileri sürdü.
• Gregory Vlastos (1991) — Sokrates'in felsefesini, Platon'un kendi düşüncelerinden ayırmaya çalıştı; Sokrates'i ahlaki sorgulamaya adanmış, dinsel inancı derin bir düşünür olarak tanımladı ve dinsizlik suçlamasının haksız olduğunu savundu.
• Mogens Herman Hansen (1995) — Davayı Atina hukukunun ve demokrasisinin işleyişi içinde inceledi; Atinalıların bakış açısından suçlamanın yasal olarak geçerli olduğunu, davanın hukuk kurallarına uygun yürütüldüğünü gösterdi.
• Robin Waterfield (2009) — Davayı, savaş ve iç savaş sonrası Atina'nın toplumsal ve siyasi bunalımı içine yerleştirdi; Sokrates'in bir günah keçisi olarak, şehrin kendini arındırma çabasının kurbanı olduğunu ileri sürdü.

Bu tartışma, davanın hangi düzeyde anlaşılacağı üzerine. Dört tarihçi de aynı birkaç kaynağı okuyor, ama o kaynaklara farklı sorular soruyor. Stone ve Waterfield, dinsel suçlamanın arkasındaki siyasi ve toplumsal nedenleri öne çıkarıyor; biri Sokrates'in görüşlerini, öbürü şehrin bunalımını vurguluyor. Vlastos, Sokrates'in kendi düşüncesine odaklanıyor ve suçlamanın haksızlığını savunuyor. Hansen ise, davayı Atina'nın kendi hukuk anlayışı içinde değerlendiriyor ve modern yargılardan ayırmaya çalışıyor. Bu yorumlar birbirini tümüyle dışlamıyor; bir dava, aynı anda hem hukuka uygun, hem siyasi olarak güdümlü, hem de bir şehrin bunalımının ürünü olabilir. Hepsinin karşılaştığı ortak güçlük, Sokrates hakkındaki kaynakların neredeyse tamamının onun öğrencilerinden gelmesidir.

Derine İn

Sokrates'in ölümü, onun öğrencisi Platon'un eserlerinde ayrıntılı biçimde anlatılır. Platon'a göre, Sokrates'in idamı hemen gerçekleşmedi. Mahkûmiyetin ertesi günü, Atina'nın her yıl Delos adasına gönderdiği kutsal gemi yola çıkmıştı ve gemi geri dönene kadar şehirde kimse idam edilemezdi. Sokrates, bu yüzden yaklaşık bir ay hapiste kaldı ve bu süre boyunca dostlarını kabul etti; dinsel bir kural, bir mahkûmiyetin sonucunu haftalarca erteleyebiliyordu. Platon, Kriton adlı diyaloğunda, zengin bir dostun Sokrates'i kaçırmayı önerdiğini ve Sokrates'in, yasaların kendisiyle konuşmasını hayal ederek bu öneriyi reddettiğini anlatır. Phaidon adlı diyaloğunda ise, Sokrates'in son gününü, ruhun ölümsüzlüğü üzerine yapılan bir konuşmayı ve baldıran zehrini içişini betimler.

Sokrates'in davası hakkında ikinci bir kaynak, Ksenophon'dur. Ksenophon da Sokrates'in bir savunmasını ve onun üzerine anılarını yazdı. Ksenophon'un Sokrates'i, Platon'unkinden daha sade, daha geleneksel ve tanrılara daha açıkça saygılı bir insandır. Ksenophon, dava sırasında Atina'da değildi; Anadolu'da, bir Pers prensinin ordusunda paralı asker olarak bulunuyordu. Ksenophon'un anlatısında Sokrates, mahkemede kendini kurtarmaya pek de çalışmaz; çünkü yaşlılığın getireceği zayıflıklardan önce ölmeyi yeğlediğini söyler. Platon'un Sokrates'i ise, ölümü felsefenin bir sonucu olarak kabul eder. İki öğrencinin anlatıları arasındaki farklar, «gerçek» Sokrates'i yeniden kurmanın ne kadar zor olduğunu gösteriyor.

Sokrates'in davası, Atina'da bir düşünüre karşı açılan tek dinsizlik davası da değildi. Antik anlatılara göre Perikles'in dostu filozof Anaksagoras, güneşin tanrı değil kızgın bir taş olduğunu söylediği için yargılanmış ve Atina'dan ayrılmak zorunda kalmıştı. Anaksagoras davasının tarihi ve sonucu tartışmalı; yine de gökyüzünü doğal nedenlerle açıklamaya çalışan düşünürlerin, Atinalıların bir kısmı tarafından tanrılara saygısızlık olarak görüldüğünü düşündürüyor. Aristophanes'in komedisindeki gökyüzünü inceleyen Sokrates imgesi de bu kaygıya dayanıyordu. Davanın arkasındaki siyasi gerginliğe dair bir ipucu, çok sonra gelir. Sokrates'in ölümünden yaklaşık yarım yüzyıl sonra, Atinalı hatip Aiskhines, bir mahkeme konuşmasında Atinalılara, Otuzların önderlerinden Kritias'ı yetiştirdiği anlaşıldığı için Sokrates'i ölüme gönderdiklerini hatırlatır. Bu ifade, af nedeniyle mahkemede söylenemeyenin, sonraki kuşakların belleğinde davanın nedeni olarak kaldığını düşündürüyor.

Sokrates'in ölümü, onun öğrencilerini derinden etkiledi. Platon, demokrasiye güvenini yitirdi ve siyaset hakkındaki düşüncelerini, filozofların yönettiği ideal bir devlet tasarımı üzerine kurdu. Sonraki yüzyıllarda Sokrates, farklı felsefe okullarının ortak atası sayıldı. Platon'un öğrencisi Aristoteles, yıllar sonra Atina'daki düşmanlıklar artınca şehirden ayrılırken, Atinalıların felsefeye karşı ikinci kez suç işlemesine izin vermeyeceğini söylediği anlatılır; bu söz sonraki bir anlatıdır, ama Sokrates'in ölümünün filozofların belleğinde nasıl bir uyarı olarak kaldığını gösterir. Sokrates'in kendisi hiçbir şey yazmamıştı; ama onun ölümü, Batı düşünce tarihinin en çok yazılan olaylarından biri oldu.

Uzman Notu

Temel literatür

• Platon, Apology, çev. Benjamin Jowett, Project Gutenberg.
• Xenophon, Memorabilia, çev. H. G. Dakyns, Project Gutenberg.
• I. F. Stone, The Trial of Socrates (Boston: Little, Brown, 1988).
• Gregory Vlastos, Socrates: Ironist and Moral Philosopher (Ithaca: Cornell University Press, 1991).
• Mogens Herman Hansen, The Trial of Sokrates — from the Athenian Point of View (Kopenhag: Royal Danish Academy of Sciences and Letters, 1995).
• Robin Waterfield, Why Socrates Died: Dispelling the Myths (Londra: Faber and Faber, 2009).

Arşiv ve kaynak

Platon'un Sokrates'in Savunması, Kriton ve Phaidon diyalogları ile Ksenophon'un Sokrates üzerine yazdıkları, İngilizce çevirileriyle Project Gutenberg'de bulunuyor. Atina agorasındaki kazılarda, halk mahkemelerinde yargıçların oy verirken kullandığı tunç oy pulları ve yargıç seçiminde kullanılan kura makinelerinin parçaları bulundu.

Açık sorular

• Sokrates'e yöneltilen «yeni tanrılar getirmek» suçlaması tam olarak neyi kastediyordu?
• Platon'un yazdığı savunma, Sokrates'in mahkemede gerçekten söylediklerine ne kadar yakındır?
• Sokrates'in Kritias ve Alkibiades ile ilişkisi, yargıçların kararını ne ölçüde etkiledi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Sokrates'e yöneltilen resmî suçlama hangisidir? A) Şehrin tanrılarını tanımamak, yeni tanrılar getirmek ve gençleri yoldan çıkarmak B) Vatana ihanet C) Kamu parasını zimmetine geçirmek D) Sparta ile işbirliği yapmak
2. (Hedef 2) MÖ 403'te ilan edilen genel af, Sokrates'in davasını nasıl etkiledi? A) Sokrates'in affedilmesini sağladı B) Otuzlar dönemine ilişkin siyasi suçlamaların mahkemeye getirilmesini engelledi C) Davayı Sparta'ya taşıdı D) Ölüm cezasını kaldırdı
3. (Hedef 1) Platon'a göre Sokrates, suçlu bulunduktan sonra kaç oyun öbür tarafa geçmesi durumunda beraat edeceğini söyledi? A) Üç B) Beş yüz C) Üç yüz D) Otuz
4. (Hedef 2) Otuzların önderlerinden olup gençliğinde Sokrates'in çevresinde bulunan kişi kimdir? A) Perikles B) Meletos C) Kritias D) Aristophanes
5. (Hedef 3) Sokrates hakkında bildiklerimiz esas olarak hangi kaynaklardan geliyor? A) Sokrates'in kendi kitaplarından B) Öğrencileri Platon ve Ksenophon'un yazdıklarından ve Aristophanes'in komedisinden C) Pers kaynaklarından D) Mahkeme tutanaklarından

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Sokrates'in davası, resmî olarak dinsel bir davaydı; ama pek çok tarihçi onun arkasında siyasi ve toplumsal nedenler görüyor. Suçlama metninden, genel aftan, Sokrates'in Kritias ve Alkibiades ile ilişkisinden ve Aiskhines'in yarım yüzyıl sonraki ifadesinden yararlanarak davanın farklı katmanlarını açıkla. Ardından, Stone'un siyasi açıklamasını ve Waterfield'in günah keçisi açıklamasını yan yana koy; eldeki kanıtların hangisini daha iyi desteklediğine kendi gerekçelerinle karar ver.

Cevaplar

1. A — Sokrates, şehrin tanrılarını tanımamak, yeni tanrılar getirmek ve gençleri yoldan çıkarmakla suçlandı.
2. B — Genel af, Otuzlar dönemine ilişkin siyasi suçlamaların mahkemeye getirilmesini engelledi.
3. D — Sokrates, otuz oy öbür tarafa geçseydi beraat edeceğini söyler.
4. C — Kritias, Otuzların önderlerindendi ve gençliğinde Sokrates'in çevresinde bulunmuştu.
5. B — Sokrates hakkında bildiklerimiz, Platon, Ksenophon ve Aristophanes'ten gelir.

Güçlü bir cevap, suçlamanın dinsel dilini ve asebeia suçunun sınırlarının belirsizliğini açıklar; genel affın siyasi suçlamaları engellediğini, bu yüzden Kritias ve Alkibiades ile olan ilişkinin mahkemede doğrudan dile getirilemediğini gösterir. Aiskhines'in ifadesinden, davanın Atinalıların belleğinde siyasi bir dava olarak kaldığı sonucunu çıkarır. Stone'un Sokrates'in görüşlerini, Waterfield'in şehrin bunalımını öne çıkardığını belirterek iki açıklamayı karşılaştırır ve kendi değerlendirmesini gerekçelendirir.

Sonraki bölüme köprü

Sokrates hiçbir şey yazmadı; ama öğrencisi Platon, onun ölümünden sonra hocasını diyaloglarında yeniden konuşturdu ve Atina'nın dışındaki bir korulukta bir okul kurdu. O okula yirmi yıl devam eden bir öğrenci ise, sonunda hocasına karşı çıktı: gerçeği gölgelerin ötesinde değil, bir lagünün kıyısındaki balıklarda aradı. Sonraki bölüm bu iki düşünürü soruyor: Platon ve Aristoteles dünyayı nasıl düşündü?