Pers ve Roma yönetiminde Anadolu

Öğrenme hedefleri

• Anadolu'nun Pers, Helenistik ve Roma dönemlerinde nasıl yönetildiğini, başlıca siyasi dönüm noktalarıyla birlikte açıklayabileceksin.
• Büyük imparatorlukların Anadolu'yu yönetirken yerel şehirlere ve seçkinlere nasıl dayandığını değerlendirebileceksin.
• Genç Plinius ile İmparator Traianus'un yazışmasını çözümleyerek, bir imparatorluğun eyalet yönetimindeki kaygılarını tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — yanan şehir ve söndürülmeyen kaygı

MS ikinci yüzyılın başlarında, Roma'nın Bitinya ve Pontus eyaletinin valisi Genç Plinius, eyaletini dolaşırken kötü bir haber aldı: eyaletin en önemli şehri Nikomedia'da, bugünkü İzmit'te, büyük bir yangın çıkmıştı. Yangın, pek çok evi ve iki kamu yapısını yakıp yok etmişti. Plinius, İmparator Traianus'a yazdığı mektupta, yangının bu kadar yayılmasının nedenini açıklıyordu: şehirde yangın söndürmek için hiçbir araç yoktu ve halk, yangını seyretmekle yetinmişti.

Plinius, çözüm olarak, yüz elli kişilik bir itfaiye birliği kurulmasını önerdi. Traianus'un cevabı, beklenmedik bir kaygıyı ortaya koyuyordu: bu tür birlikler, eyalette ve özellikle bu şehirlerde, daha önce huzuru bozmuştu. Hangi adla ve hangi amaçla kurulurlarsa kurulsunlar, kısa sürede siyasi gruplaşmalara dönüşebilirlerdi. İmparator, itfaiye birliğine izin vermedi; yalnızca yangın söndürme aletlerinin sağlanmasını ve ev sahiplerinin yangına müdahale etmesini istedi.

Bu kısa yazışma, bir imparatorluğun Anadolu'yu yönetirken nelerden kaygılandığını gösteren küçük ama anlamlı bir penceredir. Bu bölüm, Anadolu'nun bin yıla yakın bir süre boyunca, Pers, Makedon ve Roma imparatorluklarının egemenliği altında nasıl yönetildiğini soruyor: büyük imparatorluklar, bu büyük ve çeşitli yarımadayı nasıl bir arada tuttu?

Bağlam — Pers satraplıkları

Önceki bölümlerde gördüğümüz gibi, MÖ 546'da Pers kralı Kyros, Lidya krallığını yıktı ve kısa sürede bütün Anadolu'yu egemenliği altına aldı. Anadolu, iki yüzyıldan fazla bir süre Pers İmparatorluğu'nun bir parçası oldu. Pers kralı, yarımadanın batı ucundan, Ege kıyısındaki şehirlerden, doğuda Fırat'a kadar uzanan geniş bir alanı, birkaç büyük yönetim bölgesine ayırarak yönetti.

Anadolu'daki en önemli satraplıkların merkezleri, eski Lidya başkenti Sardes ile Marmara'nın güneyindeki Daskyleion'du. Daskyleion'da, 1950'lerde Türk arkeolog Ekrem Akurgal'ın yönettiği kazılarda, Pers yönetiminin belgelerini mühürlemek için kullanılan yüzlerce kil mühür baskısı bulundu. Bu mühürler, Pers, Yunan ve Anadolu sanat geleneklerinin karıştığı bir yönetim kültürünü gösterir.

Pers yönetimi, yerel toplulukların dinlerine, dillerine ve geleneklerine büyük ölçüde karışmadı. Karya'da Mausolos gibi yerel hükümdarlar, Pers adına kendi bölgelerini yönetti. Pers kralının istediği, vergilerin düzenli ödenmesi, askerlerin gönderilmesi ve düzenin korunmasıydı. Ama bu düzen, zaman zaman isyanlarla sarsıldı; İyonya bölümünde gördüğümüz İyon İsyanı, bunların en büyüğüydü.

Gelişme — İskender'den Roma'ya

MÖ 334'te, Makedonya kralı Büyük İskender, Çanakkale Boğazı'nı geçerek Anadolu'ya girdi. Biga Çayı kıyısında Pers ordusunu yendi ve kısa sürede Anadolu'nun büyük bölümünü ele geçirdi. İskender'in Babil'de beklenmedik biçimde ölmesinin ardından, Anadolu, onun eski komutanlarının kurduğu krallıklar arasında, yıllar süren savaşlarla paylaşıldı.

Bu krallıklardan biri, Bergama'da kuruldu. Bergama kralları, şehirlerini büyük bir kültür merkezine dönüştürdü; kütüphaneleri, İskenderiye Kütüphanesi'nin rakibi sayıldı. Bu dönemde, kuzeyden gelen Kelt toplulukları, Galatlar, Orta Anadolu'ya yerleşti; Ankara, onların merkezlerinden biri oldu.

MÖ 133'te, Bergama'nın son kralı III. Attalos, ölürken krallığını vasiyetle Roma'ya bıraktı. Roma, bu toprakları «Asia» adlı bir eyalete dönüştürdü. Anadolu'daki Roma egemenliği, böylece bir savaşla değil, bir vasiyetle başladı.

Ama Roma egemenliği her zaman barışçıl değildi. Karadeniz kıyısındaki Pontus krallığının kralı VI. Mithridates, MÖ 88'de, Roma'ya karşı büyük bir savaş başlattı ve Anadolu'nun büyük bölümünü bir süre ele geçirdi. Antik kaynaklara göre, bu savaşın başında, Anadolu şehirlerinde yaşayan binlerce Romalı ve İtalyalı, Mithridates'in emriyle öldürüldü. Roma, uzun ve zorlu savaşlardan sonra Mithridates'i yenerek Anadolu'daki egemenliğini pekiştirdi. Romalı komutan Pompeius, MÖ 60'larda, Anadolu'nun ve Doğu Akdeniz'in yönetimini yeniden düzenledi; yeni eyaletler kurdu, bazı yerel krallıkları Roma'ya bağlı olarak bıraktı. Galatya, Kapadokya ve Likya gibi bölgeler ise, sonraki yüzyılda birer birer Roma eyaletine dönüştürüldü.

Dönüş noktası — şehirlerin imparatorluğu

Roma döneminde, özellikle MS birinci ve ikinci yüzyıllarda, Anadolu'nun şehirleri büyük bir zenginlik ve bayındırlık dönemi yaşadı.

Bu dönemde, Efes, Bergama, Afrodisias ve İzmir gibi şehirlerde tiyatrolar, hamamlar, su kemerleri, kütüphaneler ve tapınaklar yapıldı. Efes'teki Celsus Kütüphanesi, bu dönemin en bilinen yapılarından biridir; bir Romalı senatörün anısına, oğlu tarafından yaptırılmış ve hem bir kitaplık hem de bir anıt mezar olarak tasarlanmıştı. Kütüphaneyi yaptıran aile, Anadolu kökenliydi; bu, Roma'nın yerel seçkinleri imparatorluğun yönetici sınıfına nasıl kattığını gösteren bir örnektir. MS ikinci yüzyılda, Roma senatosunda Anadolu kökenli senatörlerin sayısı giderek arttı. Afrodisias, heykeltıraşlık okuluyla ünlendi; burada yetişen ustalar, imparatorluğun dört bir yanında çalıştı.

Roma, bu şehirleri doğrudan, kendi başkentinden gönderdiği memurlarla yönetmedi. Her şehrin kendi meclisi, kendi seçilmiş yöneticileri, kendi mahkemeleri ve kendi bütçesi vardı.

Roma'nın gücü, bu şehir seçkinlerinin desteğine dayanıyordu. Şehirlerin varlıklı aileleri, kendi paralarıyla yapılar yaptırıyor, bayramlar düzenliyor ve karşılığında onur ve itibar kazanıyordu. Aynı zamanda, imparatora bağlılıklarını göstermek için, ona tapınaklar yaptırıyor ve onun adına törenler düzenliyorlardı.

Ankara'daki Augustus Tapınağı'nın duvarlarında, İmparator Augustus'un kendi yaptıklarını anlattığı metin, Latince ve Yunanca olarak kazılıdır. Bu yazıt, Roma dünyasında bu metnin en eksiksiz korunmuş nüshasıdır.

Cevap — imparatorluklar Anadolu'yu nasıl bir arada tuttu?

Öyleyse büyük imparatorluklar Anadolu'yu nasıl yönetti? Pers, Helenistik ve Roma yönetimlerinin ortak bir özelliği vardı: hepsi, yerel topluluklara, şehirlere ve seçkinlere dayandı. Persler, yerel hükümdarlar aracılığıyla; Helenistik krallar, şehirlerle kurdukları ilişkiler aracılığıyla; Romalılar ise, şehir meclisleri ve imparator kültü aracılığıyla yönetti.

Bu yöntem, imparatorluklara esneklik ve kalıcılık kazandırdı; ama aynı zamanda, yerel kaygılara ve gerilimlere karşı dikkatli olmayı gerektirdi. Traianus'un itfaiye birliğine izin vermemesi, bu dikkatin bir örneğiydi: imparatorluk, şehirlerin kendi işlerini yönetmesine izin veriyor, ama siyasi gruplaşmalara dönüşebilecek her örgütlenmeden kuşkulanıyordu.

MS 330'da, İmparator Constantinus, Boğaz'ın kıyısındaki Byzantion'u yeniden kurarak imparatorluğun yeni başkenti yaptı: Konstantinopolis. Anadolu, böylece imparatorluğun kenarındaki bir eyalet olmaktan çıkıp, yeni başkentin hemen yanındaki merkez bölge hâline geldi. Batı'daki eyaletler sonraki yüzyılda elden çıkarken, Anadolu'nun şehirleri, vergileri ve askerleri, doğudaki imparatorluğu bin yıl daha ayakta tutacaktı.

Bugünle bağ — yerel ile merkezin dengesi

Pers ve Roma imparatorluklarının Anadolu'yu yönetme biçimi, bugünkü devletlerin de karşılaştığı bir soruyu hatırlatıyor: merkez ile yerel arasındaki denge nasıl kurulmalı? Şehirlere ne kadar özerklik tanınmalı, hangi kararlar merkezde alınmalı? Plinius'un itfaiye birliği önerisi ve Traianus'un reddi, bu dengenin, iki bin yıl önce de, bir şehrin yangından korunması gibi sıradan bir konuda bile tartışıldığını gösteriyor.

Birincil kaynak

Bitinya ve Pontus valisi Genç Plinius, Nikomedia'daki yangından sonra İmparator Traianus'a şöyle yazar ve şu cevabı alır:

You will consider, Sir, whether it may not be advisable to institute a company of fire-men, consisting only of one hundred and fifty members. […]

[Trajan to Pliny:] […] But it is to be remembered that societies of this sort have greatly disturbed the peace of the province in general, and of those cities in particular. Whatever name we give them, and for whatever purposes they may be founded, they will not fail to form themselves into factious assemblies, however short their meetings may be. It will therefore be safer to provide such machines as are of service in extinguishing fires […].

Türkçesi: Efendim, yalnızca yüz elli üyeden oluşan bir itfaiye birliği kurulmasının uygun olup olmayacağını değerlendirmenizi rica ederim. […]

[Traianus'tan Plinius'a:] […] Ama unutulmamalıdır ki bu tür dernekler, genel olarak eyaletin, özellikle de bu şehirlerin huzurunu büyük ölçüde bozmuştur. Onlara hangi adı verirsek verelim ve hangi amaçla kurulurlarsa kurulsunlar, toplantıları ne kadar kısa olursa olsun, hizipçi topluluklara dönüşmekten geri kalmayacaklardır. Bu yüzden, yangın söndürmeye yarayan aletleri sağlamak daha güvenli olacaktır […].

Kaynak: Genç Plinius, Mektuplar, X.33–34; William Melmoth'un İngilizce çevirisi, F. C. T. Bosanquet'nin gözden geçirmesiyle, Project Gutenberg (bu baskıda XLII–XLIII numaralı mektuplar). Türkçesi bizim.

1. Plinius, itfaiye birliğini neden gerekli görüyor? Önerdiği birliğin üye sayısını neden bu kadar sınırlı tutuyor olabilir?
2. Traianus, öneriyi neden reddediyor? Bu ret, Roma yönetiminin Anadolu şehirleri hakkındaki kaygıları hakkında ne söylüyor?
3. Bu yazışma, bir eyalet valisi ile imparator arasındaki ilişki ve Roma'nın eyaletleri ne kadar yakından denetlediği hakkında ne gösteriyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• A. H. M. Jones (1937) — Roma'nın doğu eyaletlerindeki şehirleri sistemli olarak inceleyerek, imparatorluğun bu bölgeleri büyük ölçüde şehirler aracılığıyla yönettiğini ve şehir ağının Roma yönetiminin temeli olduğunu gösterdi.
• Simon Price (1984) — Anadolu'daki imparator kültünü inceleyerek, bu kültün yalnızca yukarıdan dayatılan bir siyasi araç değil, Anadolu şehirlerinin Roma'nın gücünü kendi dinsel ve toplumsal dünyalarına yerleştirme biçimi olduğunu savundu.
• Stephen Mitchell (1993) — Anadolu'nun Roma dönemindeki tarihini, kırsal bölgeleri, köyleri ve yerel toplulukları da kapsayacak biçimde ele aldı; şehirlerin görkemi kadar, kırsal Anadolu'nun hayatını da görünür kıldı.
• Pierre Briant (1996) — Pers İmparatorluğu'nu, Yunan kaynaklarının çizdiği «despot» imgesinden bağımsız olarak, kendi belgeleri ve kendi yönetim mantığıyla inceledi; Pers yönetiminin esnekliğini ve yerel topluluklarla kurduğu ilişkileri vurguladı.

Bu tartışma, imparatorlukların nasıl anlaşılacağı sorusunu gündeme getiriyor. Jones ve Price, imparatorluğu yerel şehirler ve seçkinlerle kurduğu ilişkiler üzerinden okur; onlara göre, imparatorluk yalnızca yukarıdan dayatılan bir güç değil, yerel toplulukların da katıldığı bir düzendi. Briant ise, Pers İmparatorluğu'nu Yunan önyargılarından kurtarmaya çalışır. Mitchell, dikkati şehirlerden kırsala kaydırarak, imparatorluğun görkemli yüzünün arkasındaki gündelik hayatı ortaya çıkarır. Bu farklı bakışlar, aynı zamanda farklı kaynaklara dayanır: Jones ve Price yazıtlara ve şehir belgelerine, Briant Pers yönetim tabletlerine ve mühürlere, Mitchell ise köy yazıtlarına ve arazi araştırmalarına yaslanır. Bu yaklaşımlar birlikte, Anadolu'nun büyük imparatorluklar altında pasif bir nesne değil, bu imparatorlukların biçimlenmesine katılan bir özne olduğunu gösteriyor.

Derine İn

Plinius'un Traianus'la yazışması, Roma eyalet yönetiminin gündelik sorunlarını gösteren eşsiz bir kaynaktır. Plinius, Bitinya'ya, eyaletteki şehirlerin mali durumunu düzeltmek için özel olarak gönderilmişti. Mektuplarında, yarım kalmış su kemerlerinden, çöken tiyatrolardan, gereksiz yere pahalıya mal olan yapılardan ve şehirlerin borçlarından söz eder. Nikomedia'nın bir su kemeri için büyük paralar harcadığını, ama işin yarıda kaldığını; İznik'in, antik adıyla Nikaia'nın, tiyatrosunun temelleri çöktüğü için yapımının durduğunu anlatır. Bu mektuplar, Anadolu şehirlerinin görkemli yapılarının arkasında, kötü yönetim, rekabet ve israf gibi sorunların da olduğunu gösteriyor. Şehirler, komşularından daha görkemli yapılara sahip olmak için yarışıyor, bu yarış da çoğu zaman şehrin bütçesini aşan harcamalara yol açıyordu. Plinius'un görevi, bir anlamda, bu rekabetin yol açtığı mali karışıklığı düzeltmekti. Traianus'un cevapları ise, çoğu zaman kısa ve pratiktir: yerel sorunları yerinde çözmesini, gereksiz harcamalardan kaçınmasını ve eski geleneklere saygı göstermesini ister.

Plinius'un mektuplarından biri, Hristiyanlar hakkındadır. Plinius, Bitinya'da Hristiyanlıkla suçlanan kişilere nasıl davranması gerektiğini imparatora sorar. Bu mektup ve Traianus'un cevabı, Roma yönetiminin erken Hristiyanlara karşı tutumunu gösteren en eski belgeler arasındadır. Anadolu, Hristiyanlığın ilk yüzyıllarında en hızlı yayıldığı bölgelerden biriydi; havari Pavlus'un gezileri ve mektupları, Anadolu şehirleriyle yakından ilişkilidir.

Roma döneminde Anadolu'nun yolları da büyük bir önem taşıyordu. Roma, Pers döneminden kalan yolların üzerine, kilometre taşlarıyla işaretlenmiş yeni ve düzenli yollar yaptı. Bu yollar, orduların, vergi görevlilerinin, tüccarların ve hacıların hareketini kolaylaştırdı. Bu yolların bazı bölümleri ve köprüleri, bugün de Anadolu'nun çeşitli yerlerinde görülebilir.

Roma döneminde Anadolu'nun kırsal bölgeleri de önemliydi. Büyük imparatorluk malikâneleri, madenler ve taş ocakları, imparatorluğa gelir sağlıyordu. Köylerde, yerel diller, Frigce ve başka Anadolu dilleri, bir süre daha konuşulmaya devam etti. Kırsal toplulukların yazıtları, köylülerin vergi yükünden, imparatorluk görevlilerinin baskısından yakındıklarını ve imparatora dilekçeler gönderdiklerini gösterir. Bu dilekçelerde, köylüler, yoldan geçen askerlerin ve görevlilerin zorla konaklama ve yük hayvanı istemesinden, yasalara aykırı biçimde el konulan mallarından söz eder. İmparatorlar, zaman zaman bu yakınmalara cevap vererek görevlileri uyaran emirler yayımladı; ama bu emirlerin tekrar tekrar yayımlanması, sorunun kolayca çözülmediğini gösteriyor. Görkemli şehirlerin gölgesinde, imparatorluğun ağırlığını en çok hisseden, köylülerdi.

Galatlar da ilginç bir örnektir; onların öyküsü, bir topluluğun yeni bir yurtta kimliğini ne kadar uzun süre koruyabildiğini gösterir. MÖ üçüncü yüzyılda Anadolu'ya gelen bu Kelt toplulukları, Orta Anadolu'da yerleşti ve yüzyıllar boyunca kendi dillerini ve bazı geleneklerini korudu. Hristiyan yazar Aziz Hieronymus, MS dördüncü yüzyılda, Galatların hâlâ, kuzeydeki Kelt dillerine benzeyen bir dil konuştuğunu yazar. Bu, Anadolu'nun, farklı kökenlerden gelen toplulukların yüzyıllar boyunca kimliklerini koruyabildiği, ama aynı zamanda çevreleriyle karışıp dönüştüğü bir bölge olduğunu gösteriyor.

Uzman Notu

Temel literatür

• Genç Plinius, Letters of Pliny, çev. William Melmoth, ed. F. C. T. Bosanquet, Project Gutenberg.
• A. H. M. Jones, The Cities of the Eastern Roman Provinces (Oxford: Clarendon Press, 1937).
• A. N. Sherwin-White, The Letters of Pliny: A Historical and Social Commentary (Oxford: Clarendon Press, 1966).
• S. R. F. Price, Rituals and Power: The Roman Imperial Cult in Asia Minor (Cambridge: Cambridge University Press, 1984).
• Stephen Mitchell, Anatolia: Land, Men, and Gods in Asia Minor, 2 cilt (Oxford: Clarendon Press, 1993).
• Pierre Briant, Histoire de l'Empire perse: de Cyrus à Alexandre (Paris: Fayard, 1996).

Arşiv ve kaynak

Plinius'un mektupları, Melmoth çevirisiyle Project Gutenberg'de okunabiliyor. Daskyleion'daki mühür baskıları İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde korunuyor. Ankara'daki Augustus Tapınağı ve üzerindeki yazıt, ziyaretçilere açıktır.

Açık sorular

• Pers yönetiminin Anadolu'nun yerel kültürleri üzerindeki etkisi ne kadar derindi?
• Roma döneminde Anadolu'nun kırsal nüfusu, şehirlerin zenginliğinden ne kadar pay alabiliyordu?
• Anadolu'nun yerel dilleri, Roma döneminde hangi hızla ve hangi nedenlerle ortadan kalktı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Pers İmparatorluğu'nda eyaletleri yöneten valilere ne ad verilirdi? A) Satrap B) Konsül C) Firavun D) Karum
2. (Hedef 1) Roma'nın Anadolu'daki ilk eyaleti olan Asia eyaleti nasıl kuruldu? A) Büyük bir savaşla B) Bergama kralı III. Attalos'un krallığını vasiyetle Roma'ya bırakmasıyla C) Pers kralının teslim olmasıyla D) Galatların daveti üzerine
3. (Hedef 2) Roma döneminde Anadolu şehirlerinin yönetiminde en önemli rolü kim oynuyordu? A) Roma'dan gönderilen askerler B) Şehirlerin varlıklı ailelerinden oluşan şehir meclisleri C) Pers satrapları D) Galat kabileleri
4. (Hedef 3) Traianus, Nikomedia'da itfaiye birliği kurulmasına neden izin vermedi? A) Parası olmadığı için B) Yangının önemsiz olduğunu düşündüğü için C) Bu tür birliklerin siyasi gruplaşmalara dönüşebileceğinden kaygılandığı için D) Plinius'a güvenmediği için
5. (Hedef 2) İmparator kültü Anadolu şehirleri için neyi ifade ediyordu? A) Yalnızca yabancı bir dinin zorla kabul edilmesini B) Hem dinsel bir bağlılığı hem de Roma'ya siyasi sadakatin bir göstergesini C) Roma'ya karşı bir isyanı D) Pers tanrılarına tapınmayı

Açık uçlu soru

(Hedef 2) Pers, Helenistik ve Roma yönetimlerinin Anadolu'yu yönetme biçimlerini karşılaştır. Her birinin yerel topluluklara, şehirlere ve seçkinlere nasıl dayandığını örneklerle açıkla. Ardından Plinius ile Traianus arasındaki itfaiye yazışmasını kullanarak, imparatorlukların yerel özerkliğe tanıdığı alan ile siyasi denetim kaygısı arasındaki dengeyi gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. A — Pers eyaletlerini satraplar yönetiyordu.
2. B — Asia eyaleti, III. Attalos'un vasiyetiyle kuruldu.
3. B — Şehir meclisleri, Anadolu şehirlerinin yönetiminde en önemli rolü oynuyordu.
4. C — Traianus, birliklerin siyasi gruplaşmalara dönüşebileceğinden kaygılanıyordu.
5. B — İmparator kültü, hem dinsel bağlılığı hem siyasi sadakati ifade ediyordu.

Güçlü bir cevap, Perslerin yerel hükümdarlar ve satraplar aracılığıyla, Helenistik kralların şehirlerle kurdukları ilişkiler aracılığıyla, Romalıların ise şehir meclisleri ve imparator kültü aracılığıyla yönettiğini belirtir. Plinius–Traianus yazışmasının, Roma'nın şehirlerin kendi işlerini yönetmesine izin verirken, siyasi örgütlenmelere karşı temkinli olduğunu gösterdiğini; bu dengenin imparatorluğun hem kalıcılığını hem de kırılganlığını açıkladığını tartışır.

Serinin sonu

Bu bölümle «Antik Anadolu» kursu sona eriyor. Kurs, Anadolu'nun neden bir uygarlıklar köprüsü olarak anıldığı sorusuyla açıldı; Kültepe'nin Asurlu tüccarlarını, Hititleri ve onların hukukunu ve dinini, Truva'yı, Tunç Çağı'nın çöküşünü, Frigleri, Urartuları, Lidyalıları, İyonya'nın düşünürlerini ve Likya ile Karya'nın halklarını izledi; burada da bu toprakların büyük imparatorluklar altında nasıl yönetildiğine baktı. Programda sırada «Antik Yunan» kursu var; onun ilk bölümü, Ege'nin öbür yakasına geçiyor ve klasik Yunan şehirlerinden önce orada yaşayanları soruyor: Minos ve Miken, Yunanlılardan önceki Yunanistan neye benziyordu?