Likya, Karya ve Anadolu'nun unutulan halkları

Öğrenme hedefleri

• Güneybatı Anadolu'nun Likyalı ve Karyalı halklarını, dilleri, mezarları ve siyasi örgütlenmeleriyle tanıyabileceksin.
• Bu halkların neden «unutulduğunu», yazılı kaynakların azlığı ve Yunan merkezli tarih yazımıyla ilişkilendirebileceksin.
• Herodotos'un Likyalılar hakkındaki bir iddiasını, Likçe yazıtlarla karşılaştırarak bir antik tanıklığı sınayabileceksin.

Okuma metni

Kanca — yanan kale

Sardes'in düşüşünden sonra, Pers kralı Kyros, Medli komutanı Harpagos'u Ege ve Akdeniz kıyısındaki şehirleri teslim almakla görevlendirdi. Harpagos, İyon şehirlerini birer birer aldıktan sonra güneye, Likya'ya yöneldi. Herodotos'a göre, Likyalılar, Ksanthos ovasında, azınlıkta olmalarına rağmen Pers ordusuyla savaşa girdi. Yenilip şehirlerine kapandıklarında, kadınlarını, çocuklarını, mallarını ve hizmetçilerini kaleye topladılar ve kaleyi ateşe verdiler. Sonra birbirlerine yemin ederek düşmanın üzerine yürüdüler ve Ksanthoslu erkeklerin hepsi savaşarak öldü.

Herodotos, bu olayı anlatırken bir ayrıntı daha ekler: kendi döneminde Ksanthoslu olduğunu söyleyenlerin çoğu, sonradan gelmişti; eski Ksanthosluların yalnızca, o sırada şehir dışında bulunan seksen aile hayatta kalmıştı.

Bu dramatik öykü, Likyalıların tarihine dair elimizdeki az sayıdaki anlatıdan biridir. Likyalılar ve komşuları Karyalılar, Anadolu'nun güneybatısında bin yılı aşkın bir süre yaşadı; kendi dillerini konuştular, kendi yazılarıyla yazdılar ve görkemli mezarlar bıraktılar. Ama tarih kitaplarında, çoğu zaman yalnızca Yunanların ve Perslerin arasında geçen birkaç satırla anılırlar. Bu bölüm, bu «unutulan» halkların izini sürüyor: kimdiler ve belleğimizden neden bu kadar kolay silindiler?

Bağlam — Tunç Çağı'ndan gelen halklar

Likyalıların ve Karyalıların kökleri, Tunç Çağı'na kadar uzanır. Hitit metinlerinde, Anadolu'nun güneybatısında yaşayan ve Hitit kralları için zaman zaman sorun çıkaran bir halktan söz edilir: Lukkalar.

Deniz Kavimleri bölümünde gördüğümüz Ugarit mektubunda da, Ugarit kralının gemilerinin «Lukka ülkesinde» olduğu söylenir. Mısır kaynaklarında, Lukkalar, Deniz Kavimleri arasında da sayılır.

Likyalıların ve Karyalıların dilleri, Hititçe ve Luvice ile aynı dil koluna, Anadolu dillerine aittir.

Bu diller, Hitit krallığının çöküşünden sonra, Anadolu'nun eski dil geleneğini yüzyıllar boyunca yaşatan son halkalardı. Güneybatı Anadolu'da, Likçe ve Karcanın yanında, Pisidya'da, Sidetika'da ve başka küçük bölgelerde konuşulan, çok az yazıtla bilinen başka yerel diller de vardı; bu dillerin bazılarından yalnızca birkaç kısa yazıt kalmıştır ve anlamları hâlâ büyük ölçüde bilinmiyor. Helenistik ve Roma dönemlerinde, Yunancanın yayılmasıyla birlikte, bu diller yavaş yavaş kullanımdan çıktı.

Gelişme — kayalara oyulmuş evler

Likya'nın en dikkat çekici mirası, mezarlarıdır. Likya'nın sarp kıyılarında ve vadilerinde, binlerce anıtsal mezar bulunur.

Myra'da ve Kaunos'ta, dik kaya duvarlarına oyulmuş, ahşap evlerin cephesini taklit eden mezarlar, bugün de uzaktan görülebilir. Ksanthos'ta ise, yüksek taş sütunların tepesine yerleştirilmiş mezar odaları vardır. Bu mezarların bazılarının üzerinde, Likçe yazıtlar, mezarın kimin için yapıldığını, mezara başka birinin gömülmesi durumunda kime ceza ödeneceğini anlatır. Bu kısa metinler, bir Likyalı ailenin kendi adlarını, akrabalık bağlarını ve mülkiyetini nasıl kayda geçirdiğini gösteren en doğrudan belgelerdir.

Likya'da, bu dönemde yerel hanedanlar hüküm sürüyordu. Bu hanedanlar, Pers kralına bağlıydı ama kendi sikkelerini basıyor, kendi mezarlarını yaptırıyor ve kendi yazıtlarını dikiyordu. Ksanthos'taki yazıtlı bir anıt sütun, bir Likya hükümdarının savaşlarını ve başarılarını, hem Likçe hem de Yunanca bir şiirle anlatır; bu, Likyalı seçkinlerin iki kültür arasında rahatça gezindiğini gösterir.

Ksanthos'taki mezarların ve anıtların bir kısmı, on dokuzuncu yüzyılda, İngiliz gezgin Charles Fellows tarafından keşfedildi. Fellows, bazı anıtları söktürüp İngiltere'ye taşıttı; bu eserler bugün Londra'daki British Museum'da sergileniyor.

Karya'nın yerel hanedanı, Hekatomnos'un ailesi, başlangıçta iç kesimdeki Mylasa'yı, bugünkü Milas'ı merkez edinmişti. Milas'ın yakınındaki Labraunda'da, Karya'nın baş tanrısı olan savaş baltası taşıyan Zeus'un kutsal alanı bulunuyordu; Karyalılar, bu tanrıyı yüzyıllar boyunca kendilerine özgü törenlerle onurlandırdı. Mausolos, başkenti Milas'tan kıyıdaki Halikarnassos'a taşıdı ve şehri, liman, surlar ve anıtsal yapılarla yeniden kurdu.

Karya'nın en ünlü anıtı ise, bugünkü Bodrum'da, antik Halikarnassos'ta yükselen Mausoleion'du. MÖ dördüncü yüzyılda, Pers İmparatorluğu adına Karya'yı yöneten yerel hükümdar Mausolos için yapılan bu anıt mezar, antik yazarların hayranlıkla sıraladığı büyük yapılar listesine, yani yedi harika arasına girdi. Bugün pek çok dilde anıtsal mezarlar için kullanılan «mozole» kelimesi, onun adından gelir.

Dönüş noktası — neden unutuldular?

Likyalılar ve Karyalılar, neden bu kadar az hatırlanıyor? Cevap, tek bir nedene değil, birbirini besleyen birkaç etkene dayanıyor.

Belki de en önemlisi, yazılı kaynakların azlığıdır. Likçe ve Karca yazıtlar, çoğunlukla kısa mezar yazıtlarıdır; uzun tarih anlatıları, yasalar ya da edebî metinler çok azdır. Bu yüzden, bu halkların tarihini, büyük ölçüde başkalarının, özellikle Yunan yazarlarının anlatılarından öğreniyoruz. Ama Yunan yazarları, onları çoğu zaman kendi tarihlerinin bir kenarında, yabancılar olarak anlattı.

Dillerin ortadan kalkması da bir nedendir. Likçe ve Karca, Roma döneminde konuşulmaz oldu. Bu diller, ancak on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda, yazıtların incelenmesiyle yeniden anlaşılmaya başlandı. Karca yazıtların büyük ölçüde okunabilmesi ise, ancak 1990'larda mümkün oldu.

Son olarak, modern tarih yazımının kendisi de bir rol oynadı. Uzun süre, Anadolu'nun antik tarihi, Yunan tarihinin bir uzantısı olarak ele alındı. Yunan şehirleri ve Yunan kültürü merkeze konurken, Anadolu'nun yerli halkları arka planda kaldı. On dokuzuncu yüzyılın Avrupalı gezginleri ve bilginleri, Anadolu'ya çoğu zaman Homeros'un ve Herodotos'un izini sürmek için geliyordu; gördükleri Likya mezarlarını da, önce bir Yunan dünyasının parçası olarak okudular. Bu bakış, Likyalıların kendi dilini ve geleneklerini tanımayı geciktirdi.

Bu unutuluşun bir başka yüzü de, kaynakların neyi kaydettiğiyle ilgilidir. Likçe yazıtlar, büyük ölçüde seçkin ailelerin mezarlarından gelir; sıradan Likyalıların, çobanların, çiftçilerin ve denizcilerin hayatı hakkında çok az şey biliyoruz. Unutulan halkların içinde, daha da derin bir biçimde unutulan insanlar vardır.

Cevap — kendi sesleriyle

Öyleyse Likyalılar ve Karyalılar kimdi? Tunç Çağı'ndan beri güneybatı Anadolu'da yaşayan, Luvi diliyle akraba dilleri konuşan, kendi alfabeleriyle yazan, anıtsal mezarlar yapan ve bağımsızlıklarını çoğu zaman güçlü komşuların gölgesinde korumaya çalışan halklardı. Pers egemenliğine girdiler; yerel hükümdarları, Mausolos gibi, Pers adına bölgelerini yönettiler; sonra Büyük İskender'in ve onun ardıllarının, en sonunda da Roma'nın egemenliğine girdiler.

Bu halkları «unutulmuş» olmaktan kurtarmak için, onların kendi seslerine, yani kendi yazıtlarına ve kendi yaptıkları anıtlara bakmak gerekir. Likçe mezar yazıtları, bir ailenin mezarını nasıl koruduğunu; Karca yazıtlar, Mısır'a kadar giden paralı askerlerin adlarını; kaya mezarları ise, Likyalıların evlerini ve ölümden sonraki hayata dair düşüncelerini anlatır.

Bugünle bağ — bir ülkenin gizli çeşitliliği

Bugün Likya'nın antik yollarını izleyen yürüyüş yolları, Kaunos'un kaya mezarları ve Bodrum'daki Mausoleion'un kalıntıları, pek çok ziyaretçi çekiyor. Ama bu yerlerin hikâyesi, çoğu zaman yalnızca «antik Yunan» ya da «antik Roma» olarak anlatılıyor. Likya ve Karya'nın öyküsü, Anadolu'nun antik geçmişinin tek bir halka değil, pek çok halka ait olduğunu hatırlatıyor. Unutulan halkları yeniden görünür kılmak, geçmişin çeşitliliğini de görünür kılmaktır.

Birincil kaynak

Herodotos, Likyalıların kökenini ve onları komşularından ayıran bir geleneği şöyle anlatır:

The customs which these have are partly Cretan and partly Carian; but one custom they have which is peculiar to them, and in which they agree with no other people, that is they call themselves by their mothers and not by their fathers; and if one asks his neighbour who he is, he will state his parentage on the mother's side and enumerate his mother's female ascendants: and if a woman who is a citizen marry a slave, the children are accounted to be of gentle birth; but if a man who is a citizen, though he were the first man among them, have a slave for wife or concubine, the children are without civil rights.

Türkçesi: Bunların gelenekleri kısmen Giritli, kısmen Karyalıdır; ama kendilerine özgü olan ve başka hiçbir halkla paylaşmadıkları bir gelenekleri vardır: kendilerini babalarıyla değil, anneleriyle adlandırırlar; biri komşusuna kim olduğunu sorarsa, o kişi soyunu anne tarafından söyler ve annesinin kadın atalarını sayar. Yurttaş bir kadın bir köleyle evlenirse, çocukları soylu sayılır; ama yurttaş bir erkek, aralarında en önde gelen kişi bile olsa, bir kadın köleyi eş ya da cariye olarak alırsa, çocukları yurttaşlık haklarından yoksun kalır.

Kaynak: Herodotos, Tarih, I.173; G. C. Macaulay'ın İngilizce çevirisi (1890), Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Herodotos, Likyalıların hangi geleneğini «başka hiçbir halkla paylaşmadıkları» bir gelenek olarak anlatıyor?
2. Herodotos bu bilgiyi nereden öğrenmiş olabilir? Kendisi Likya'yı ziyaret etmiş mi, yoksa başkalarından mı duymuş olabilir?
3. Likçe mezar yazıtlarında, ölülerin genellikle babalarının adıyla anıldığı biliniyor. Bu bilgi, Herodotos'un iddiası hakkında ne düşündürüyor? Bir antik yazarın «yabancı» bir halkı anlatırken hangi eğilimleri olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Charles Fellows (1841) — Likya'yı gezen ilk Avrupalılardan biri olarak, bölgenin şehirlerini ve mezarlarını tanımladı ve Likyalıların Yunanlılardan farklı, kendine özgü bir kültüre sahip olduğunu vurguladı; ama bu kültürün eserlerini İngiltere'ye taşıyarak tartışmalı bir miras bıraktı.
• Simon Hornblower (1982) — Mausolos'u, Pers İmparatorluğu'nun bir yöneticisi olarak ele aldı; onun Karya'da, Pers, Yunan ve yerli Karya geleneklerini birleştiren bir yönetim kurduğunu gösterdi.
• Trevor Bryce (1986) — Likyalılar hakkındaki Yunan kaynaklarını ve Likçe yazıtları karşılaştırarak, Herodotos'un anasoyluluk iddiasının yazıtlarla doğrulanmadığını ve Likya toplumunun Yunan yazarlarının sandığından farklı olduğunu savundu.
• Ignasi-Xavier Adiego (2007) — Karca üzerine yapılan çalışmaları derleyerek, 1990'larda iki dilli yazıtların yardımıyla gerçekleştirilen çözümü ve Karcanın Anadolu dilleri arasındaki yerini ayrıntılı olarak anlattı.

Bu tartışma, «unutulan» halkların tarihinin nasıl yazılacağı sorusunu gündeme getiriyor. Fellows'un döneminde, Likya, Avrupalı gezginlerin keşfettiği ve eserlerini müzelere taşıdığı egzotik bir ülkeydi. Bryce ve Adiego, bu halkları kendi yazıtları ve kendi dilleri üzerinden anlamaya çalıştı; bu, Yunan yazarlarının anlattıklarını sınamayı ve düzeltmeyi mümkün kıldı. Hornblower ise, Mausolos gibi yerel hükümdarları, Pers ve Yunan dünyaları arasında kendi çıkarlarını gözeten aktif figürler olarak ele aldı. Antony Keen gibi sonraki araştırmacılar da, Likya'nın yerel hanedanlarını, Pers ve Atina arasında kendi yolunu arayan siyasi aktörler olarak inceledi. Tartışma, bir halkın kendi kaynaklarına ne kadar yaklaşabilirsek, onu o kadar kendi koşulları içinde anlayabileceğimizi gösteriyor.

Derine İn

Likçenin anlaşılmasında en önemli buluntulardan biri, 1973'te, Ksanthos yakınlarındaki Letoon kutsal alanında bulunan üç dilli bir stel oldu. Stel, aynı kararı, Likçe, Yunanca ve Aramice olarak taşıyordu. Aramice, Pers İmparatorluğu'nun yönetim diliydi. Bu üç dilli metin, tıpkı hiyerogliflerin çözümünde Reşit Taşı'nın yaptığı gibi, bir dili anlamanın kapısını araladı. Stel, bir tapınağın kuruluşunu ve bu tapınağa yapılacak bağışları anlatır; bu da Likya'daki dinsel ve yönetsel düzen hakkında önemli bilgiler verir.

Letoon steli, aynı zamanda Pers yönetiminin çok dilli yapısını da gösterir: yerel halk için Likçe, bölgenin ortak kültür dili olarak Yunanca, imparatorluk yönetimi için de Aramice kullanılmıştı. Karyalıların tarihi, yalnızca Karya'da değil, Mısır'da da izlenebilir. MÖ yedinci yüzyıldan itibaren, Karyalı ve İyonyalı paralı askerler, Mısır firavunlarının ordularında hizmet etti. Herodotos, bu askerlere «tunç adamlar» dendiğini anlatır. Mısır'da, Karyalı askerlerin mezar taşları ve duvarlara kazıdıkları Karca yazıtlar bulunmuştur. Bu yazıtlar, Karca'nın çözülmesinde de önemli bir rol oynadı.

Mausolos'un ölümünden sonra, eşi ve kız kardeşi Artemisia, yani Halikarnassos'un ikinci Artemisia'sı, anıt mezarın yapımını sürdürdü; antik yazarlar, onun Yunan dünyasının en ünlü heykeltıraşlarını bu iş için davet ettiğini anlatır. Karya'nın en ünlü kadınlarından bir diğeri, Halikarnassos kraliçesi I. Artemisia'dır. Herodotos'a göre, Artemisia, Pers kralı Kserkses'in Yunanistan seferine gemileriyle katıldı ve MÖ 480'deki Salamis deniz savaşında savaştı. Herodotos, onun Kserkses'e verdiği akıllıca öğütleri ve savaştaki cesaretini övgüyle anlatır. Herodotos'un kendisinin de Halikarnassoslu olması, bu övgünün nedenlerinden biri olabilir.

Likyalılar, Roma döneminde de kendi siyasi örgütlenmelerini bir süre korudu. Likya şehirleri, bir birlik hâlinde örgütlenmişti; birliğin meclisinde, her şehir büyüklüğüne göre bir, iki ya da üç oy sahibiydi. Antik coğrafyacı Strabon, bu düzeni ayrıntılı olarak anlatır. On sekizinci yüzyılda, Fransız düşünür Montesquieu, bu birliği iyi yönetilen bir federal yapı örneği olarak övdü; Amerika Birleşik Devletleri'nin kurucuları da, anayasa tartışmalarında Likya Birliği'nden söz etti.

Son olarak, Likya ve Karya'nın öyküsü, arkeolojik mirasın kime ait olduğu sorusunu da gündeme getiriyor. Fellows'un İngiltere'ye taşıdığı Ksanthos anıtları ve Halikarnassos Mausoleion'unun kabartmaları, bugün Londra'da sergileniyor. Türkiye, bu eserlerin bir kısmının geri verilmesini zaman zaman gündeme getiriyor. Bu tartışma, geçmişin kalıntılarının, bugünün siyasi ve kültürel ilişkilerinin de bir parçası olduğunu gösteriyor. Aynı zamanda, bir eserin ait olduğu yerden koparıldığında, çevresiyle kurduğu bağın da kaybolduğunu hatırlatıyor: Londra'daki bir müze salonunda sergilenen bir mezar anıtı, ziyaretçiye onun Ksanthos'un yamacında, bir vadiye bakarak nasıl durduğunu anlatamaz.

Uzman Notu

Temel literatür

• Herodotos, The History of Herodotus, çev. G. C. Macaulay, 2 cilt (Londra: Macmillan, 1890).
• Charles Fellows, An Account of Discoveries in Lycia (Londra: John Murray, 1841).
• Simon Hornblower, Mausolus (Oxford: Clarendon Press, 1982).
• Trevor R. Bryce, The Lycians in Literary and Epigraphic Sources (Kopenhag: Museum Tusculanum Press, 1986).
• Antony G. Keen, Dynastic Lycia (Leiden: Brill, 1998).
• Ignasi-Xavier Adiego, The Carian Language (Leiden: Brill, 2007).

Arşiv ve kaynak

Ksanthos ve Letoon, 1988'den bu yana UNESCO'nun koruma listesinde yer alıyor. Letoon üç dilli steli, Fethiye Müzesi'nde sergileniyor. Ksanthos anıtlarının ve Mausoleion kabartmalarının bir kısmı Londra'daki British Museum'da, Bodrum'daki kalıntılar ise yerinde ve Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi'nde görülebiliyor.

Açık sorular

• Tunç Çağı'nın Lukkaları ile Demir Çağı'nın Likyalıları arasında doğrudan bir süreklilik var mıydı?
• Herodotos'un Likyalıların anasoylu olduğu iddiası nereden kaynaklanmış olabilir?
• Karca yazıtların tam olarak anlaşılması için hangi yeni buluntulara ihtiyaç var?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Likçe ve Karca hangi dil koluna aittir? A) Sami dilleri B) Anadolu dilleri C) Hurri-Urartu dilleri D) Kafkas dilleri
2. (Hedef 1) Likya kaya mezarlarının çoğu neyi taklit eder? A) Mısır piramitlerini B) Ahşap evlerin cephesini C) Yunan tapınaklarını D) Pers saraylarını
3. (Hedef 2) Likyalıların ve Karyalıların tarihte «unutulmuş» olmasının nedenlerinden biri hangisidir? A) Hiç yazı kullanmamış olmaları B) Yazılı kaynaklarının az olması ve tarihlerinin büyük ölçüde Yunan yazarlarının anlatılarından öğrenilmesi C) Anadolu'da hiç yaşamamış olmaları D) Mezar yapmamış olmaları
4. (Hedef 3) Herodotos'un Likyalıların anasoylu olduğu iddiası neden sorgulanır? A) Likçe mezar yazıtlarında ölülerin genellikle babalarının adıyla anılması nedeniyle B) Herodotos'un Likya'dan hiç söz etmemesi nedeniyle C) Likyalıların hiç evlenmemesi nedeniyle D) İddianın Latince yazılmış olması nedeniyle
5. (Hedef 1) «Mozole» kelimesi nereden gelir? A) Likya kralı Sarpedon'dan B) Karya'yı Pers adına yöneten Mausolos için yapılan anıt mezardan C) Bir Roma imparatorundan D) Bir Mısır firavunundan

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Herodotos'un Likyalılar hakkındaki anlatısını, Likçe yazıtlar ve anıtlar gibi Likyalıların kendi bıraktığı kaynaklarla karşılaştır. Dışarıdan bir gözlemcinin anlatısı ile bir toplumun kendi kayıtları arasındaki farkları örneklerle göster. Ardından Likyalıların ve Karyalıların neden «unutulmuş» halklar olarak anıldığını ve onları yeniden görünür kılmak için neler yapılabileceğini gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. B — Likçe ve Karca, Anadolu dillerine aittir.
2. B — Likya kaya mezarlarının çoğu ahşap evlerin cephesini taklit eder.
3. B — Yazılı kaynakların azlığı ve tarihin Yunan yazarlarından öğrenilmesi, unutulmalarının nedenlerindendir.
4. A — Likçe yazıtlarda ölüler genellikle babalarının adıyla anılır.
5. B — «Mozole», Mausolos için yapılan anıt mezardan gelir.

Güçlü bir cevap, Herodotos'un anlatısının dışarıdan bir gözlemcinin, belki de duyduklarına dayanan ve Likyalıları «farklı» ve «tuhaf» olarak gösteren bir bakış açısını yansıttığını; Likçe yazıtların ve anıtların ise Likyalıların kendi değerlerini ve aile düzenlerini gösterdiğini belirtir. Bu halkların unutulmasının, kaynakların azlığından, dillerin ortadan kalkmasından ve Yunan merkezli tarih yazımından kaynaklandığını; onları görünür kılmak için kendi yazıtlarının ve anıtlarının incelenmesi ve korunması gerektiğini tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Likya'nın hanedanları ve Karya'nın Mausolos'u, kendi bölgelerini yönetirken hep daha büyük bir gücün, Pers kralının gölgesinde yaşadılar. Ardından Makedon krallar, sonra da Roma geldi. Bu imparatorluklar, Anadolu'nun çok dilli ve çok parçalı dünyasını yüzyıllar boyunca nasıl yönetti; yerel şehirlere ne kadar özgürlük tanıdı, neyi sıkı sıkıya denetledi? Sonraki bölüm bunu soruyor: Pers ve Roma yönetiminde Anadolu nasıl bir yerdi?