Urartular: dağların krallığı

Öğrenme hedefleri

• Urartu krallığının Doğu Anadolu'nun dağlık coğrafyasında nasıl kurulduğunu ve Asur ile ilişkisini açıklayabileceksin.
• Urartuların kaleler, sulama kanalları ve maden işçiliği gibi başarılarını, bu coğrafyanın gereksinimleriyle ilişkilendirebileceksin.
• Bir düşman kralın, II. Sargon'un Urartu hakkındaki anlatısını birincil kaynak olarak okuyarak, düşman gözünden yazılmış bir belgenin neyi gösterip neyi gizlediğini tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — düşmanın hayranlığı

MÖ 714 yılında, Asur kralı II. Sargon, büyük bir orduyla, Asur'un kuzeyindeki yüksek dağlara doğru yola çıktı. Hedefi, yıllardır Asur'la sınır boyunca rekabet eden, kuzeydeki dağlık bir krallıktı: Urartu. Sefer boyunca Sargon'un ordusu, karlı geçitleri aştı, kaleleri kuşattı ve köyleri yaktı. Seferin sonunda Sargon, tanrısı Asur'a, yaptıklarını ayrıntılı olarak anlatan uzun bir mektup yazdırdı.

Bu mektupta, beklenmedik bir bölüm vardır. Sargon, Urartu kralı Rusa'nın Ulhu adlı bir şehrinde gördüklerini anlatırken, bir düşmandan çok, hayran bir gözlemci gibi konuşur. Rusa, suyun kaynağını bulmuş, kanallar kazdırmış, çorak toprakları meyve bahçelerine ve çayırlara çevirmişti. Sargon, bu suyun «Fırat gibi» bereket getirdiğini yazar. Ama hemen ardından, bu şehri nasıl yağmaladığını, surlarını nasıl yıktığını ve bahçelerini nasıl yok ettiğini de anlatır.

Bir düşmanın bile satırlarında hayranlığını gizleyemediği bu krallık kimdi? Bu bölüm, Doğu Anadolu'nun yüksek dağlarında kurulan ve Asur'un en güçlü rakiplerinden biri olan Urartu krallığını soruyor.

Bağlam — dağlarda bir krallık

Urartu, Asurlu yazarların, güneyden bakarak bu dağlık krallığa verdiği addır. Urartular ise, kendi ülkelerine Biainili diyordu.

Krallık, MÖ dokuzuncu yüzyılın ortalarında, Van Gölü çevresinde kuruldu. Doğu Anadolu'nun yüksek yaylaları, sert kışları, derin vadileri ve sarp dağlarıyla, yaşanması zor bir bölgeydi. Ama bu dağlar aynı zamanda doğal bir kale işlevi görüyordu; ayrıca maden, orman ve otlak bakımından zengindi.

Urartu krallığının ilk büyük kralı, I. Sarduri, başkenti Van Gölü kıyısındaki Tuşpa'ya, bugünkü Van Kalesi'ne yerleştirdi. Sarduri'nin, kalenin eteğine dev taş bloklarla yaptırdığı bir yapının üzerindeki yazıtları, Asur dilinde ve Asur çivi yazısıyla yazılmıştı. Urartular, yazıyı ilk olarak Asurlulardan öğrenmişti. Van Kalesi'nin kayalık yüzeyine oyulmuş yazıtlar ve mezar odaları, Urartu krallarının başkentlerini bir anıt gibi tasarladığını gösteriyor. Kalenin güney yüzündeki büyük yazıtlardan birinde, bir sonraki kral, babasının ve kendisinin seferlerini yıl yıl anlatır.

Sonraki krallar, kendi dillerini yazmaya başladı. Urartuca, bilinen dil aileleri arasında, Hurrice dışında yakın bir akrabası olmayan bir dildir.

Gelişme — kaleler ve kanallar

Urartu krallığının en dikkat çekici yapıları, kaleleridir. Urartular, kalelerini genellikle sarp kayalıkların üzerine, doğal savunma olanaklarından yararlanarak kurdu. Kayalar düzlenerek temel hazırlanıyor, dev taş bloklarla surlar yükseltiliyordu. Kalelerin içinde, saraylar, tapınaklar, depolar ve su sarnıçları vardı.

Kalelerin çevresinde, tarımı mümkün kılan büyük su yapıları vardı. Kral Menua, MÖ dokuzuncu yüzyılın sonlarında, Van Gölü'nün güneydoğusundaki kaynaklardan başkente su taşıyan uzun bir kanal yaptırdı. Kanal, vadileri geçmek için taş duvarlarla desteklenmişti. Bu kanalın bir bölümü, yaklaşık iki bin sekiz yüz yıl sonra, bugün hâlâ tarlaları sulamaktadır.

Urartu kralları, yazıtlarında sık sık yeni bağlar kurduklarını, bahçeler diktiklerini ve çorak toprakları tarlaya dönüştürdüklerini anlatır. Kalelerin depolarında, yüzlerce büyük küp dizilmişti; bazı küplerin üzerine, içlerine konan şarabın ya da tahılın miktarı yazılmıştı. Bu, Urartu krallığının, dağlık bir bölgede tarımı ve depolamayı sıkı bir biçimde örgütlediğini gösteriyor. Depolar, yalnızca kralın sofrası için değil, askerleri, işçileri ve kıtlık yıllarında halkı beslemek için de kullanılıyordu. Kısa bir yaz mevsiminde yetiştirilen ürünü, altı ay süren karlı bir kışa yetirmek, dağlarda yaşayan her topluluğun çözmesi gereken bir sorundu; Urartu, bu sorunu devlet eliyle çözmeye çalıştı.

Dönüş noktası — Asur ile rekabet

Urartu, güneydeki güçlü komşusu Asur ile sürekli bir rekabet içindeydi. İki krallık, Kuzey Suriye'nin ve bugünkü İran'ın kuzeybatısının denetimi için yarıştı. MÖ sekizinci yüzyılın ortalarında, Urartu, bölgenin en güçlü devletlerinden biri hâline gelmişti. I. Argişti ve oğlu II. Sarduri döneminde, krallık, kuzeyde Kafkasya'ya, batıda Fırat'a, doğuda Urmiye Gölü'nün ötesine kadar genişledi. Argişti, kuzeydeki fetihlerini güvenceye almak için yeni kaleler kurdurdu ve fethedilen bölgelerden getirilen binlerce insanı bu kalelerin çevresine yerleştirdi. Zorla yerleştirme, Asur'da olduğu gibi Urartu'da da, bir devletin yeni topraklarını işletmenin ve denetlemenin bir yoluydu.

Ama Asur, bu yükselişe karşılık verdi. II. Sargon'un MÖ 714'teki seferi, Urartu için ağır bir darbeydi. Sargon, Urartu'nun güneydoğusundaki kutsal şehir Musasir'e de girdi ve buradaki tanrı Haldi'nin tapınağını yağmaladı.

Sargon'un yazıtlarına göre, Musasir'deki tapınaktan tonlarca altın, gümüş, tunç ve değerli eşya Asur'a taşındı. Asur sanatçıları, bu tapınağı bir kabartmada resmetti; kabartma, sivri çatılı, sütunlu cephesiyle bir Urartu tapınağının görünüşünü gösteren nadir belgelerden biridir. Sonraki Asur yazıtlarına göre, Urartu kralı Rusa, bu yenilginin ardından kendi canına kıydı; ama bu anlatının doğruluğu tartışmalıdır.

Ganimet listesi, Urartu'nun zenginliğini gösterdiği kadar, Asur'un bu zenginliği ne kadar büyük bir gururla kaydettiğini de gösterir. Bir düşmanın hazinesini ayrıntılı olarak saymak, onu yenenin gücünü de büyütmenin bir yoluydu.

Cevap — dağların krallığı neden güçlüydü?

Öyleyse Urartu krallığı, bu zorlu coğrafyada nasıl güçlü bir devlet kurabildi? Birkaç etken birlikte işledi. Dağlar, düşmanlara karşı doğal bir savunma sağladı; kaleler bu savunmayı güçlendirdi. Kanallar ve depolar, kısa yaz mevsiminde yetiştirilen ürünlerin uzun kışlara saklanmasını mümkün kıldı. Bölgenin madenleri, özellikle bakır ve demir, Urartu ustalarının ünlü tunç eşyalarını ve silahlarını yapmasını sağladı. Ve bölgenin yaylaları, atların yetiştirilmesine elverişliydi; Asur kaynakları bile Urartu atlarının ününden söz eder.

Urartu, 714'teki yenilginin ardından çökmedi. II. Rusa döneminde, MÖ yedinci yüzyılın ilk yarısında, krallık yeniden güçlendi; Ayanis, Toprakkale ve Bastam gibi büyük yeni kaleler kuruldu. Bu kalelerin bazıları, eskileri gibi dağların en sarp noktalarına değil, ovalara ve yollara hâkim tepelere yapılmıştı; bu, krallığın savunmadan çok yönetim ve ekonomiye odaklandığını gösterebilir. Ama bu yeniden doğuş uzun sürmedi. Urartu, MÖ yedinci yüzyılın sonlarında, Kimmer ve İskit akınlarıyla ve içerideki sorunlarla zayıfladı. Krallığın son dönemi belirsizdir; MÖ altıncı yüzyılın başlarında, yazılı kaynaklardan kayboldu. Kalelerin çoğu, yangınla yıkıldı.

Bugünle bağ — dağlarda su

Van çevresinde, bugün de Menua'nın kanalından su alan tarlalar vardır. Bir krallığın yazıtları, sarayları ve tapınakları yıkılsa da, iyi yapılmış bir kanal yüzyıllarca işlemeye devam edebilir. Urartu'nun hikâyesi, suyun, özellikle zorlu coğrafyalarda, bir toplumun varlığının temeli olduğunu hatırlatıyor. Bugün de, dağlık bölgelerde su yönetimi, tarımın ve yerleşimin geleceğini belirleyen en önemli sorulardan biridir.

Birincil kaynak

Asur kralı II. Sargon, MÖ 714'teki sekizinci seferini tanrı Asur'a anlattığı mektupta, Urartu kralı Rusa'nın Ulhu şehrinde yaptırdığı su yapılarını ve sonra bu şehre ne yaptığını şöyle anlatır:

Ursa, their king and counselor, […] showed (them) where the waters gushed forth. A ditch, carrying these flowing waters, he dug and […] brought plenty, like the Euphrates. He made numberless channels lead off from its bed […] and irrigated the orchard. […] Into Ulhu, the store city of Ursa I entered triumphantly; to the palace, his royal abode, I marched victoriously. The mighty wall, which was made of stone from the lofty mountain, with iron axes and iron hoes I smashed like a pot and leveled it to the ground.

Türkçesi: Onların kralı ve danışmanı Rusa […] suların fışkırdığı yeri onlara gösterdi. Bu akan suları taşıyan bir hendek kazdı ve […] Fırat gibi bereket getirdi. Yatağından sayısız kanal ayırdı […] ve meyve bahçesini suladı. […] Rusa'nın depo şehri Ulhu'ya zaferle girdim; onun kraliyet konutu olan saraya muzaffer olarak yürüdüm. Yüce dağın taşından yapılmış güçlü surları, demir baltalarla ve demir çapalarla bir çömlek gibi kırdım ve yerle bir ettim.

Kaynak: II. Sargon'un tanrı Asur'a mektubu, §160–161; Daniel David Luckenbill, Ancient Records of Assyria and Babylonia, cilt II (Chicago: University of Chicago Press, 1927). Luckenbill'in «Ursa» dediği kral, bugün I. Rusa olarak bilinir; kırık ve belirsiz yerler […] ile gösterilmiştir. Türkçesi bizim.

1. Sargon, Rusa'nın Ulhu'daki çalışmalarını nasıl anlatıyor? Bu anlatımda hayranlık ifade eden sözcükler hangileri?
2. Bir düşman kral, neden rakibinin başarılarını bu kadar ayrıntılı anlatmış olabilir? Bu, Sargon'un kendi zaferini anlatmasına nasıl hizmet ediyor?
3. Bu metin, Urartu hakkında hangi bilgileri veriyor ve hangi bilgileri vermiyor? Urartuların kendi yazıtlarıyla karşılaştırıldığında neler eksik kalıyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Boris Piotrovsky (1967) — Ermenistan'daki Karmir Blur kalesinde yürüttüğü kazılara dayanarak, Urartu kültürünü, özellikle maden işçiliğini, tarımını ve depolama sistemini ayrıntılı olarak tanıttı.
• Paul Zimansky (1985) — Urartu krallığını, dağlık coğrafyanın sınırlamalarına karşı, kaleler ağıyla örgütlenmiş, merkezden yönetilen bir devlet olarak yorumladı; kalelerin, yalnızca savunma değil, ekonomik denetim ve yeniden dağıtım merkezleri olduğunu savundu.
• Oktay Belli (1999) — Van çevresindeki kaleleri, barajları ve kanalları ayrıntılı olarak inceleyerek, Urartu su mühendisliğinin ölçeğini ve kalıcılığını belgeledi; bazı Urartu barajlarının bugün de kullanıldığını gösterdi.
• Altan Çilingiroğlu ve Mirjo Salvini (2001) — Ayanis kalesindeki kazıları yayımlayarak, Urartu krallığının son büyük kralı II. Rusa dönemini, tapınağı, depoları ve yazıtlarıyla yeniden değerlendirdi.

Bu tartışma, Urartu'nun nasıl bir devlet olduğu sorusu etrafında dönüyor. Zimansky, Urartu'yu, zorlu bir coğrafyada kaleler aracılığıyla örgütlenmiş, merkeziyetçi bir yapı olarak görür. Piotrovsky, Belli ve Çilingiroğlu ise, kazılardan elde edilen somut kanıtlarla, Urartu'nun ekonomisini, mühendisliğini ve dinini ayrıntılı olarak ortaya koyar. Kazılar, Türkiye, Ermenistan ve İran'da farklı ulusal ekiplerce yürütüldüğü için, Urartu araştırmaları uzun süre birbirinden kopuk ilerledi; son on yıllarda bu ekipler arasında işbirliği arttı. Bu çalışmalar, Urartu'yu uzun süre yalnızca Asur kaynaklarından tanınan bir «düşman» olmaktan çıkarıp, kendi yazıtları ve kendi kaleleriyle konuşan bir krallık hâline getirdi. Tartışma, bir krallığın tarihini, düşmanlarının anlatılarından çok kendi bıraktığı izler üzerinden yazmanın önemini gösteriyor.

Derine İn

Urartu maden işçiliği, antik dünyada ünlüydü. Urartu ustaları, tunçtan kalkanlar, miğferler, kemerler, kazanlar ve at koşum takımları yaptı. Bu eşyaların çoğu, ince kabartmalarla, aslanlar, boğalar, savaş arabaları ve süvari sahneleriyle süslenmişti. Urartu kazanlarının bazıları, ticaret yoluyla ya da armağan olarak, Ege'ye ve İtalya'ya kadar ulaştı; Yunan ve Etrüsk sanatında, bu kazanların etkisi görülür.

Urartu atları ve süvarileri de ünlüydü. Sargon'un mektubu, Urartu'nun bazı bölgelerinde, kralın ordusu için yabani tayların yakalanıp yetiştirildiğini anlatır. Urartu kabartmalarında ve tunç eşyalarında, süvarilerin ve savaş arabalarının sık sık resmedilmesi, atın bu krallık için taşıdığı önemi gösteriyor.

Urartu dininde, Haldi'nin yanında fırtına tanrısı Teişeba ve güneş tanrısı Şiuini önemli bir yer tutuyordu. Van yakınlarındaki bir kaya nişinde, «Meher Kapısı» olarak bilinen yerde, Urartu tanrılarının uzun bir listesi ve onlara sunulacak kurbanlar yazılıdır. Bu yazıt, Urartu dininin örgütlü ve ayrıntılı bir sistem olduğunu gösteriyor.

Urartu kaleleri, bugün Doğu Anadolu'nun pek çok yerinde görülebilir. Van Kalesi, Çavuştepe, Ayanis ve Toprakkale, en önemli örneklerdendir. On dokuzuncu yüzyılın sonlarında, Toprakkale'de yapılan düzensiz kazılarda çıkarılan pek çok tunç eşya, Avrupa müzelerine dağıldı; bugün Londra, Berlin ve Sankt-Peterburg'daki koleksiyonlarda Urartu eserleri bulunmasının nedenlerinden biri budur. Yirminci yüzyılın ortasından itibaren Türk arkeologların yürüttüğü sistemli kazılar, Urartu araştırmalarını yeni bir düzeye taşıdı. Çavuştepe'de, kayaya oyulmuş su sarnıçları ve tapınak kalıntıları bulunur. Ayanis'te ise, Van Gölü'ne bakan bir tepenin üzerinde, II. Rusa'nın yaptırdığı büyük bir tapınak ve depolar ortaya çıkarıldı. Tapınağın duvarları, değerli taşlarla kakma yapılmış süslemelerle bezenmişti.

Urartuların en ilginç mühendislik başarılarından biri, barajlardır. Van çevresinde, Urartu dönemine ait olduğu düşünülen ve toprak ile taştan yapılmış barajlar bulunur. Bu barajlar, ilkbaharda eriyen kar sularını toplayarak yaz aylarında tarlalara dağıtmayı sağlıyordu. Bazıları, yüzyıllar boyunca onarılarak kullanılmaya devam etti. Kısa ve kurak bir yaz mevsimi olan bir bölgede, suyun saklanması ve düzenli dağıtılması, tarımın varlık koşuluydu.

Son olarak, Urartu'nun sonu hâlâ tartışmalıdır. Kalelerin yangınla yıkılması, dışarıdan bir saldırıyı düşündürüyor; ama bu saldırıyı kimin yaptığı, İskitler mi, Medler mi, yoksa başka bir güç mü olduğu kesin değildir. Bazı araştırmacılar, krallığın tek bir darbeyle değil, yıllar süren bir zayıflama sürecinde çöktüğünü düşünüyor. Yazılı kaynakların sessizliği, bu sorunun cevabını zorlaştırıyor. Urartu'nun kendi yazıtları, krallığın son on yıllarına dair neredeyse hiçbir şey söylemez; Asur kaynakları da, Asur'un kendisi MÖ 612'de çöktüğü için sessizleşir. Böylece, iki büyük rakibin sonu da, birbirine yakın yıllarda, karanlıkta kalır. Arkeologlar, kalelerin yangın katmanlarında bulunan ok uçlarını, yanmış tahılı ve terk edilmiş eşyaları inceleyerek bu sessizliği doldurmaya çalışıyor; ama bu izler, kimin saldırdığını değil, yalnızca bir saldırının olduğunu gösterebiliyor.

Uzman Notu

Temel literatür

• Daniel David Luckenbill, Ancient Records of Assyria and Babylonia, cilt II (Chicago: University of Chicago Press, 1927).
• Boris B. Piotrovsky, Urartu: The Kingdom of Van and Its Art (Londra: Evelyn, Adams and Mackay, 1967).
• Paul E. Zimansky, Ecology and Empire: The Structure of the Urartian State (Chicago: Oriental Institute, 1985).
• Mirjo Salvini, Geschichte und Kultur der Urartäer (Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1995).
• Oktay Belli, The Anzaf Fortresses and the Gods of Urartu (İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 1999).
• Altan Çilingiroğlu ve Mirjo Salvini (ed.), Ayanis I: Ten Years' Excavations at Rusahinili Eiduru-kai 1989–1998 (Roma: CNR, 2001).

Arşiv ve kaynak

Sargon'un tanrı Asur'a mektubunun büyük bölümü Paris'teki Louvre Müzesi'nde korunuyor. Urartu buluntularının önemli bir kısmı Van Müzesi'nde ve Ankara'daki müzelerde sergileniyor. Luckenbill'in 1927 tarihli çevirisi, Chicago Üniversitesi'nin çevrim içi yayın arşivinde ücretsiz olarak bulunuyor.

Açık sorular

• Urartu krallığının sonu nasıl geldi ve bu sona kim yol açtı?
• Urartu kalelerinin ağı, merkezden mi yönetiliyordu, yoksa yerel yöneticilerin geniş bir özerkliği mi vardı?
• Urartu su yapılarının hangileri gerçekten Urartu dönemine aittir, hangileri sonradan yapılmıştır?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Urartular kendi ülkelerine ne ad veriyordu? A) Urartu B) Biainili C) Hatti D) Musasir
2. (Hedef 1) Urartu krallığının başkenti Tuşpa, bugün hangi yerdir? A) Van Kalesi B) Hattuşa C) Gordion D) Kaniş
3. (Hedef 2) Kral Menua'nın yaptırdığı kanalın önemi nedir? A) Hiç kullanılmamış olması B) Başkente su taşıması ve bir bölümünün bugün hâlâ tarlaları sulaması C) Yalnızca bir süs yapısı olması D) Asur'a kadar uzanması
4. (Hedef 3) II. Sargon'un mektubunda Rusa'nın su yapılarını ayrıntılı olarak anlatmasının olası bir nedeni nedir? A) Rusa'yla dost olması B) Yendiği düşmanın başarılarını büyük göstererek kendi zaferini daha etkileyici kılmak C) Urartu'ya yerleşmek istemesi D) Mektubun Rusa tarafından yazılmış olması
5. (Hedef 1) Urartu krallığının baş tanrısı kimdi? A) Haldi B) Teşup C) Amon D) Marduk

Açık uçlu soru

(Hedef 3) II. Sargon'un tanrı Asur'a mektubunu ve Urartu krallarının kendi yazıtlarını karşılaştır. Her iki tür kaynağın Urartu hakkında ne söylediğini ve kimin bakış açısını yansıttığını açıkla. Ardından Urartu krallığının dağlık bir coğrafyada nasıl güçlü bir devlet kurabildiğini, kaleler, kanallar ve madenler üzerinden gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. B — Urartular kendi ülkelerine Biainili diyordu.
2. A — Tuşpa, bugünkü Van Kalesi'dir.
3. B — Kanal başkente su taşıdı ve bir bölümü bugün hâlâ tarlaları suluyor.
4. B — Sargon, düşmanının başarılarını büyük göstererek kendi zaferini daha etkileyici kılıyordu.
5. A — Urartu'nun baş tanrısı Haldi'ydi.

Güçlü bir cevap, Sargon'un mektubunun bir düşman gözünden yazıldığını, Urartu'nun zenginliğini ve başarılarını kendi zaferini büyütmek için anlattığını; Urartu yazıtlarının ise kralların yaptıkları kaleleri, kanalları ve bağları övdüğünü belirtir. Dağların doğal savunma sağladığını, kalelerin bu savunmayı ve ekonomik denetimi güçlendirdiğini, kanalların ve depoların kısa yazları uzun kışlara taşıdığını, madenlerin de güçlü bir ordu ve zengin bir sanat mümkün kıldığını tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Urartu'nun kaleleri, yazıtlarına göre, tanrılara ve krala sunulan değerli eşyalarla, tunç kazanlarla, gümüş ve altınla doluydu; ama bu zenginlik, sayılarak değil, tartılarak ölçülüyordu. Urartu'nun batısında, Ege'ye bakan ovalarda, aynı yüzyıllarda başka bir krallık yükseliyordu. Bu krallığın başkentinin yanından akan bir çay, altın taşıyordu ve bu altın, alışverişin kendisini değiştiren bir araca dönüşecekti. Sonraki bölüm onu soruyor: Lidyalılar parayı neden icat etti?