Hitit hukuku ve bin tanrılı din

Öğrenme hedefleri

• Hitit yasalarının yapısını, özellikle tazminat ilkesini ve hür insan ile köle arasındaki ayrımı açıklayabileceksin.
• Hitit yasalarındaki «eskiden… şimdi» ifadelerini, bir hukuk sisteminin zamanla nasıl değiştiğini gösteren kanıtlar olarak değerlendirebileceksin.
• Hititlerin «bin tanrı» anlayışını, kralın dinsel görevlerini ve felaketleri tanrıların öfkesiyle açıklama biçimlerini tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — eskiden bir mina, şimdi yirmi şekel

Hattuşa'da bulunan tabletlerden bazıları, bir yasa derlemesinin iki büyük tabletini ve onların pek çok kopyasını içeriyordu. Hrozný, Hitit dilini çözdükten birkaç yıl sonra, 1922'de, bu yasaları Fransızcaya çevirerek yayımladı. Çeviriyi okuyanlar, yasaların bir özelliğine hemen dikkat etti. Hrozný'nin çevirisi, Hititçe cümlelerin sırasını korumak için bilerek kelimesi kelimesine yapılmıştı; bu yüzden Fransızcası biraz tuhaf okunur. Pek çok maddede, aynı kalıp tekrar ediyordu: «eskiden şu kadar veriliyordu; ama şimdi şu kadar veriyor».

Örneğin, hür bir insanı yaralayan ya da dişini kıran kişi, eskiden bir mina gümüş ödüyordu; şimdi yirmi şekel ödüyordu. Hitit ağırlık sisteminde bir mina büyük olasılıkla kırk şekeldi; buna göre ceza yarıya indirilmişti. Büyük bir at çalan kişi, eskiden otuz at veriyordu; şimdi on beş at veriyordu.

Bu küçük ifade, tarihçiler için bir hazinedir. Çünkü bir yasanın zamanla değiştirildiğini, eski ve yeni kuralların yan yana yazıldığını gösteren, dünyanın en eski örneklerinden biridir. Bu bölüm, Hititlerin hukukunu ve bu hukukun dayandığı dini soruyor: Hititler adaleti nasıl anlıyordu ve bin tanrılı bir dünyada düzeni nasıl sağlıyordu?

Bağlam — Hitit yasaları

Hitit yasaları, yaklaşık iki yüz maddeden oluşan bir derlemedir. Maddeler, iki büyük tablete yazılmıştı ve Hattuşa'daki arşivde, farklı dönemlere ait pek çok kopyası bulundu. Derlemenin ilk biçimi, büyük olasılıkla Eski Hitit krallığı döneminde, MÖ on yedinci ya da on altıncı yüzyılda oluşturuldu ve sonraki yüzyıllarda kopyalanıp güncellendi. «Eskiden… şimdi» ifadelerindeki reformların hangi krala ait olduğu kesin değildir. Bazı araştırmacılar, saray kavgalarına son vermek için taht ardıllığını kurallara bağlayan fermanıyla tanınan Telipinu'nun dönemini akla getirir; başkaları, farklı zamanlarda yapılmış birden çok düzenleme olduğunu düşünür. Telipinu'nun fermanı, suçluların yerine ailelerinin cezalandırılmasını yasaklayan ve kan davasını sınırlayan hükümler de içeriyordu.

Maddeler, Mezopotamya yasalarında olduğu gibi, «eğer biri şunu yaparsa, şu olur» biçiminde yazılmıştır. Cinayet, yaralama, hırsızlık, arazi anlaşmazlıkları, evlilik, büyü, hayvanlar ve ücretler gibi pek çok konuyu kapsar. Maddeler, bir mahkemede karşılaşılabilecek durumları örneklerle düzenler; ama her olasılığı kapsamaya çalışan eksiksiz bir yasa kitabı değildir.

Hitit yasalarının en dikkat çekici özelliği budur. Mezopotamya bölümünde gördüğümüz Hammurabi yasalarında, bazı suçlar için «göze göz, dişe diş» ilkesi uygulanıyordu. Hitit yasalarında ise, bir insanı yaralayan kişi, genellikle gümüş ödüyordu. Cinayet bile, çoğu durumda, ölen kişinin ailesine belirli sayıda insan ya da gümüş verilerek karşılanıyordu. Ölüm cezası, yalnızca bazı ağır suçlar için, örneğin krala karşı itaatsizlik ya da bazı yasak cinsel ilişkiler için öngörülmüştü.

Gelişme — hür insan, köle ve saray

Hitit yasaları, toplumu eşit olarak görmüyordu. Pek çok maddede, aynı suç için, suçun kurbanı hür bir insan mı, yoksa bir köle mi, ona göre farklı bir tazminat öngörülür.

Örneğin, hür bir insanın dişini kıran kişi yirmi şekel gümüş öderken, bir kölenin dişini kıran kişi on şekel ödüyordu. Kölelerin kendileri bir suç işlediğinde de, cezalar farklıydı. Bu ayrım, yasaların toplumsal eşitsizliği yansıttığını ve koruduğunu gösteriyor. Yasalar, bazı zanaatkârlar, askerler ve özel statüdeki köylüler için de ayrı kurallar içerir; Hitit toplumu, yalnızca iki değil, pek çok katmandan oluşuyordu. Bir kişinin hangi yasaya tabi olduğu, onun toplumdaki konumuna, yaptığı işe ve kime bağlı olduğuna göre değişiyordu.

Ama kölelerin de bazı hakları vardı. Yasalar, bir kölenin hür bir kadınla evlenmesine, belirli koşullarda mülk edinmesine izin veriyordu. Kölelik, Hitit toplumunda, sonraki bazı toplumlardaki kadar mutlak bir mülkiyet biçimi değildi.

Yasaların bir başka dikkat çekici yönü, sarayın payıdır. Bazı maddelerde, suçlunun ödediği tazminatın bir kısmı zarar görene, bir kısmı ise saraya gidiyordu. Bu, devletin, bireyler arasındaki anlaşmazlıklara bir taraf olarak katıldığını ve adaletin aynı zamanda bir gelir kaynağı olduğunu gösteriyor. Bir suç, yalnızca kurbana değil, kralın düzenine karşı da işlenmiş sayılıyordu; bu yüzden kral da tazminattan pay alıyordu.

Dönüş noktası — bin tanrı

Hitit hukuku, dinden ayrı düşünülemezdi. Yasalar, tanrıların gözetimi altındaydı; antlaşmalar, tanrıların tanıklığıyla yapılıyordu. Kadeş Barışı bölümünde gördüğümüz gibi, Hitit ile Mısır arasındaki antlaşmada, iki ülkenin «bin tanrısı» tanık olarak çağrılıyordu.

Bu kalabalık tanrılar dünyası, Hitit krallığının çok kültürlü yapısını yansıtıyordu. Hitit tanrılarının bir kısmı, Hattilerden devralınmıştı; örneğin, Arinna şehrinin Güneş Tanrıçası, krallığın en önemli tanrılarından biriydi. Fırtına tanrısı Tarhunna, gökyüzünün ve yağmurun efendisiydi. Sonraki yüzyıllarda, Hurri tanrıları, fırtına tanrısı Teşup ve eşi Hebat, giderek daha önemli hâle geldi. Bu Hurri etkisinin arkasında, Hurri kökenli kraliçe Puduhepa gibi saray çevresindeki kişiler vardı.

Başkentin bir buçuk kilometre kadar kuzeydoğusunda, doğal kaya duvarlarının oluşturduğu iki galeriden oluşan Yazılıkaya kutsal alanında, bu tanrıların bir alayı taşa işlenmiştir. Bir yanda erkek tanrılar, öbür yanda kadın tanrılar, ortada ise Teşup ile Hebat karşılaşır.

Cevap — kral, rahip ve suçlu

Hitit dininde, kral, tanrıların en yüksek rahibiydi. Krallığın büyük bayramlarında, kral ve kraliçe, ülkenin kutsal şehirlerini dolaşarak törenlere katılıyordu. Bazı bayramlar, haftalarca sürüyordu. Kral, bir savaşın ortasında bile, önemli bir bayramı yönetmek için başkente dönmek zorunda kalabiliyordu. Bir kralın dinsel görevlerini ihmal etmesi, ülkenin başına felaket getirebilecek bir suç sayılıyordu. Bu yüzden Hitit arşivlerinde, bayramların hangi gün, hangi şehirde, hangi sunularla kutlanacağını ayrıntılı olarak anlatan yüzlerce tören metni bulunur.

Tanrıların isteğini öğrenmek için, kehanetlere başvuruluyordu.

Bir felaket olduğunda, Hititler, tanrıların öfkesinin nedenini arıyordu. II. Murşili döneminde, Hitit ülkesinde yıllarca süren büyük bir salgın yaşandı. Kral, tanrılara yazdığı dualarda, bu salgının nedenini araştırdığını anlatır. Kehanetler, salgının, babasının döneminde bozulan bir antlaşmanın, yani tanrılar önünde verilen bir yeminin çiğnenmesinin cezası olduğunu göstermişti. Kral, babasının suçunu itiraf ediyor ve tanrılardan affını diliyordu.

Bu dualar, Hitit hukuku ile dini arasındaki bağı çok açık gösterir. Tanrılar, yalnızca tapınılan varlıklar değil, yeminlerin ve antlaşmaların koruyucusu, suçun cezalandırıcısıydı. Bir kralın bozduğu yemin, onun oğlunun ülkesine salgın olarak dönebiliyordu. Murşili'nin dualarında, bir hükümdarın kendi halkının acısı karşısında duyduğu çaresizlik de hissedilir: kral, tanrılara, salgın sürerse onlara sunu getirecek ve bayramlarını kutlayacak kimsenin kalmayacağını hatırlatır.

Bugünle bağ — yasanın değişebilirliği

Hitit yasalarındaki «eskiden… şimdi» ifadeleri, bugünkü hukuk sistemlerinin de önemli bir özelliğini hatırlatıyor: yasalar değişebilir. Toplumlar, cezaları, hakları ve yükümlülükleri zaman içinde yeniden düzenler. Hitit kâtiplerinin eski kuralı silmeyip yeni kuralın yanında yazması ise, bir başka önemli şeyi gösteriyor: bir hukuk sistemini anlamak için, onun yalnızca bugünkü hâline değil, nasıl değiştiğine de bakmak gerekir.

Birincil kaynak

Hitit yasalarından, Hrozný'nin 1922'de yayımladığı Fransızca çeviriden:

Si une personne libre quelqu'un blesse ou ses dents il fait tomber, autrefois 1 mine d'argent on donnait, mais maintenant 20 sicles d'argent il donne, ses obligations il remplit. Si un esclave ou une esclave quelqu'un blesse ou ses dents il fait tomber, 10 sicles d'argent il donne, ses obligations il remplit. Si d'une personne sa tête quelqu'un frappe, autrefois 6 sicles d'argent on donnait: le frappé 3 sicles d'argent prend, pour le palais 3 sicles d'argent […]. Si un grand cheval quelqu'un vole […], autrefois 30 chevaux on donnait; mais maintenant 15 chevaux il donne […], ses obligations il remplit.

Türkçesi: Biri hür bir insanı yaralar ya da dişlerini düşürürse, eskiden bir mina gümüş veriliyordu, ama şimdi yirmi şekel gümüş verir; yükümlülüğünü yerine getirir. Biri bir köleyi ya da bir kadın köleyi yaralar ya da dişlerini düşürürse, on şekel gümüş verir; yükümlülüğünü yerine getirir. Biri bir insanın başına vurursa, eskiden altı şekel gümüş veriliyordu: vurulan üç şekel gümüş alır, saray için üç şekel gümüş […]. Biri büyük bir at çalarsa […], eskiden otuz at veriliyordu; ama şimdi on beş at verir […]; yükümlülüğünü yerine getirir.

Kaynak: Hitit yasaları, §7–9 ve §58; Bedřich Hrozný, Code hittite provenant de l'Asie Mineure (vers 1350 av. J.-C.) (Paris: Paul Geuthner, 1922), s. 7 ve 53. Hrozný'nin çevirisi, Hititçe söz dizimini korumak için kelimesi kelimesine yapılmıştır. Türkçesi bizim.

1. Bu maddelerde cezalar nasıl belirleniyor? Bedensel ceza var mı, yoksa ödemeler mi öngörülüyor?
2. Hür insana ve köleye karşı işlenen aynı suç için farklı ödemeler öngörülmesi, Hitit toplumu hakkında ne söylüyor?
3. «Eskiden… şimdi» ifadesi ve sarayın aldığı pay, Hitit devletinin hukuktaki rolü hakkında neyi gösteriyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Bedřich Hrozný (1922) — Hitit yasalarını ilk kez bütün olarak çevirip yayımladı; yasaları, Hammurabi yasalarıyla karşılaştırarak, Hititlerin kendine özgü, daha ılımlı bir hukuk anlayışına sahip olduğunu ileri sürdü.
• Harry Hoffner (1997) — Yasaların bütün kopyalarını karşılaştıran eleştirel bir basım yayımladı; metnin farklı dönemlerde nasıl değiştiğini ve «eskiden… şimdi» ifadelerinin hangi reformları yansıttığını ayrıntılı olarak inceledi.
• Volkert Haas (1994) — Hitit dininin tarihini, Hatti, Hurri, Luvi ve Mezopotamya kökenli unsurların iç içe geçtiği çok katmanlı bir yapı olarak ele aldı.
• Itamar Singer (2002) — Hitit dualarını çevirip inceleyerek, özellikle II. Murşili'nin veba dualarını, kralın kişisel suçluluk duygusunu ve tanrılarla ilişkisini gösteren eşsiz belgeler olarak yorumladı.

Bu tartışmada, hukuk ile din arasındaki ilişki ön plana çıkıyor. Hrozný ve Hoffner, yasaları bir hukuk metni olarak inceler; onların sorusu, cezaların nasıl belirlendiği ve zamanla nasıl değiştiğidir. Haas ve Singer ise, dinsel metinlere odaklanır; onların sorusu, tanrıların Hitit toplumunun düzenini nasıl koruduğudur. Ama bu iki alan birbirinden ayrı değildir. Hitit yasaları, tanrıların gözetimi altında uygulanıyordu; veba duaları ise, bir yeminin çiğnenmesinin, yani bir hukuk ihlalinin, tanrısal bir cezaya dönüşebileceğini gösteriyor. Hitit dünyasında hukuk, dinin bir parçasıydı. Bugünkü araştırmacılar, bu nedenle yasaları ve dinsel metinleri artık ayrı ayrı değil, birbirini aydınlatan kaynaklar olarak birlikte okumaya çalışıyor.

Derine İn

Hitit yasalarının bir bölümü, ekonomik hayatı düzenler. Bazı maddeler, işçilerin, çobanların ve zanaatkârların ücretlerini belirler. Bazı maddeler ise, malların fiyatlarını listeler: bir öküzün, bir koyunun, bir tarlanın ya da bir giysinin değeri gümüş cinsinden verilir. Bu fiyat listeleri, Hitit ekonomisinin işleyişini anlamak için değerli bir kaynaktır. Ama bu fiyatların gerçek piyasa fiyatları mı, yoksa mahkemelerde tazminat hesaplamak için kullanılan resmî değerler mi olduğu tartışmalıdır. Bir yasa metnindeki sayılar, her zaman günlük hayatın sayıları değildir.

Arazi hukuku da önemli bir yer tutar. Hitit toplumunda, bazı topraklar, sahibinin devlete belirli hizmetler ya da askerlik yükümlülükleri karşılığında kullandığı topraklardı. Yasalar, bu toprakların nasıl devredileceğini ve sahiplerinin hangi yükümlülükleri taşıdığını düzenler. Bu düzen, devletin hem ekonomik hem de askerî gücünün temelini oluşturuyordu.

Yasalar, hayvanlara ilişkin çok sayıda madde de içerir: çalınan ya da yaralanan öküzler, atlar, koyunlar ve arılar için ayrıntılı tazminatlar belirlenmişti. Tarım ve hayvancılığa dayanan bir toplumda, bir hayvanın kaybı bir ailenin geçimini tehlikeye atabilirdi. Evlilik ve aile hukuku da ayrıntılı olarak düzenlenmişti. Yasalar, nişan hediyelerini, çeyizi, evliliğin bozulması durumunda malların nasıl paylaşılacağını ve dul kadınların durumunu belirler. Bazı maddeler, bir kadının kocası öldüğünde, kocanın kardeşiyle evlenmesini öngörür; bu uygulama, başka eski Yakın Doğu toplumlarında da görülür.

Hitit dininde arınma da önemli bir yer tutuyordu. Tapınak görevlileri için yazılan yönergeler, onların temizliğe ve görevlerine ne kadar dikkat etmesi gerektiğini ayrıntılı olarak anlatır. Tanrılara sunulan yemeğin temiz olması, tapınağın gece boyunca korunması ve kutsal eşyaların çalınmaması için sıkı kurallar vardı. Bu kuralları çiğneyen görevliler, ağır cezalarla tehdit ediliyordu. Yönergelere göre, tapınağın gece nöbetini tutan görevliler sırayla uyanık kalmak zorundaydı; nöbetini savsaklayan ve bu sırada tapınağa bir zarar gelmesine yol açan görevli, ölümle cezalandırılabilirdi. Tanrıların evini korumak, krallığın varlığını korumakla eş tutuluyordu.

Son olarak, Hitit dininde büyü ve büyücülük de önemli bir yer tutuyordu. Yasalar, zarar vermek amacıyla yapılan büyüyü suç sayar; ama arınma ve iyileştirme amaçlı büyü törenleri, çoğu zaman yaşlı kadın uzmanlar tarafından yönetilen saygın uygulamalardı. Bu törenlerin ayrıntılı metinleri, Hattuşa arşivinin önemli bir bölümünü oluşturur. Bazı törenler, belirli bir kadın uzmanın adıyla anılır; bu, kadınların Hitit dinsel hayatında önemli bir yer tuttuğunu gösteriyor. Kuzeydeki kutsal şehir Nerik gibi yerlerin yıllarca düşman elinde kalması bile, bu törenlerin ve bayramların yerine getirilmesini engellemedi; krallar, törenleri başka yerlerde sürdürmenin yollarını aradı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Bedřich Hrozný, Code hittite provenant de l'Asie Mineure (vers 1350 av. J.-C.) (Paris: Paul Geuthner, 1922).
• Johannes Friedrich, Die hethitischen Gesetze (Leiden: Brill, 1959).
• O. R. Gurney, Some Aspects of Hittite Religion (Oxford: Oxford University Press, 1977).
• Volkert Haas, Geschichte der hethitischen Religion (Leiden: Brill, 1994).
• Harry A. Hoffner, The Laws of the Hittites: A Critical Edition (Leiden: Brill, 1997).
• Itamar Singer, Hittite Prayers (Atlanta: Society of Biblical Literature, 2002).

Arşiv ve kaynak

Hitit yasalarının tabletleri ve parçaları, Ankara ve İstanbul'daki müzelerde ve Berlin'deki koleksiyonlarda korunuyor. Hrozný'nin 1922 tarihli Fransızca çevirisinin taranmış nüshasına çevrim içi arşivlerden ulaşılabiliyor. Yazılıkaya'daki kabartmalar, Hattuşa ören yeri kapsamında ziyaret edilebiliyor.

Açık sorular

• Hitit yasalarındaki cezaların hafifletilmesi hangi kralın ya da hangi dönemin reformuydu?
• Yasalar, mahkemelerde gerçekten nasıl uygulanıyordu?
• Hurri tanrılarının Hitit dinine girişi, hangi siyasi ve kişisel ilişkiler aracılığıyla gerçekleşti?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Hitit yasalarında pek çok suçun cezası neydi? A) Her durumda ölüm cezası B) Göze göz, dişe diş ilkesine göre bedensel ceza C) Gümüş, mal ya da insan olarak ödenen tazminat D) Sürgün
2. (Hedef 2) Hitit yasalarındaki «eskiden… şimdi» ifadeleri neyi gösterir? A) Yasaların hiç değişmediğini B) Yasaların zamanla değiştirildiğini ve bazı cezaların hafifletildiğini C) Yasaların başka bir ülkeden kopyalandığını D) Yasaların yalnızca eski dönemde uygulandığını
3. (Hedef 1) Hitit yasalarında hür bir insanın dişini kıranla bir kölenin dişini kıran arasında nasıl bir fark vardı? A) İkisi de aynı tazminatı öderdi B) Kölenin dişini kıran daha fazla öderdi C) Kölenin dişini kıran ceza almazdı D) Hür insanın dişini kıran daha fazla öderdi
4. (Hedef 3) II. Murşili, ülkesindeki salgının nedenini neye bağladı? A) Kötü hava koşullarına B) Babasının döneminde tanrılar önünde verilen bir yeminin çiğnenmesine C) Yabancı bir ordunun saldırısına D) Tapınakların fazla zengin olmasına
5. (Hedef 3) Hititlerin «bin tanrı» ifadesi neyi yansıtır? A) Hititlerin yalnızca tek bir tanrıya taptığını B) Tanrıların tam olarak bin tane olduğunu C) Krallığın farklı topluluklarının tanrılarını da benimseyen çok kültürlü yapısını D) Tanrıların yalnızca Mısır kökenli olduğunu

Açık uçlu soru

(Hedef 2) Hitit yasalarını Hammurabi yasalarıyla karşılaştır: cezaların türü, toplumsal sınıflar arasındaki ayrım ve devletin rolü açısından benzerlik ve farkları açıkla. Ardından II. Murşili'nin veba dualarını da kullanarak, Hitit dünyasında hukuk ile din arasındaki ilişkiyi gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. C — Pek çok suçun cezası tazminattı.
2. B — Bu ifadeler, yasaların zamanla değiştirildiğini ve cezaların hafifletildiğini gösterir.
3. D — Hür insanın dişini kıran daha fazla öderdi.
4. B — Murşili, salgını babasının döneminde bozulan bir yemine bağladı.
5. C — «Bin tanrı» ifadesi, krallığın çok kültürlü yapısını yansıtır.

Güçlü bir cevap, iki yasa derlemesinin de «eğer biri şunu yaparsa» kalıbını kullandığını ve toplumsal sınıflara göre farklı cezalar öngördüğünü; ama Hitit yasalarının bedensel ceza yerine çoğunlukla tazminata dayandığını ve bazı cezaları zamanla hafiflettiğini belirtir. Sarayın tazminattan aldığı payın devletin hukuktaki rolünü gösterdiğini açıklar. Veba dualarının, yeminlerin ve antlaşmaların tanrıların koruması altında olduğunu, bir hukuk ihlalinin tanrısal bir cezaya dönüşebileceğini gösterdiğini tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Hitit krallarının batıdaki komşularıyla yaptığı antlaşmalar ve yazdığı mektuplar, tanrıların tanıklığıyla güvence altına alınıyordu. Bu belgelerden bazıları, Anadolu'nun kuzeybatı ucunda, boğazın yakınındaki Vilusa adlı bir krallıktan ve deniz ötesindeki Ahhiyava'dan söz eder. Pek çok araştırmacı, bu adlarda, Yunan destanlarının anlattığı bir şehrin ve onu kuşatan halkın izini görüyor. Sonraki bölüm, bu izin peşine düşüyor: Truva Savaşı gerçek miydi?