Tutankamon neden bu kadar ünlü?

Öğrenme hedefleri

• Tutankamon'un kısa hükümdarlığını, Amarna döneminden sonraki dönüşün bir parçası olarak açıklayabileceksin.
• Tutankamon'un ününü, mezarın korunmuşluğu, keşfin zamanı, basın, sergiler ve Mısır'ın bağımsızlık siyaseti gibi etkenlerle ilişkilendirebileceksin.
• «Firavunun laneti» gibi yaygın anlatıları kanıtla sınayabilecek ve bir keşif hikâyesinde kimlerin görünmez kaldığını tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir mum ışığı

26 Kasım 1922 öğleden sonra, Luksor'un karşısındaki Krallar Vadisi'nde, İngiliz arkeolog Howard Carter mühürlü bir kapının önünde duruyordu. Kapının sol üst köşesinde küçük bir delik açtı, içeri bir mum uzattı ve baktı. Yanında, kazıyı yıllardır para vererek destekleyen Lord Carnarvon, onun kızı ve Carter'ın yardımcısı bekliyordu. Carnarvon, sabırsızlıkla, bir şey görüp görmediğini sordu. Carter'ın cevabı, arkeoloji tarihinin en çok alıntılanan cümlelerinden biri oldu: «Evet, harika şeyler.»

Delikten görünen, Tutankamon adlı bir kralın mezarıydı. Birkaç ay içinde, bu ad bütün dünyada biliniyordu. Gazeteler her gün mezardan haber veriyor, fotoğraflar dünyanın dört bir yanında basılıyordu. Bugün de, Mısır'ın bütün firavunları arasında en çok tanınan ad, büyük olasılıkla onunkidir.

Oysa Tutankamon, Mısır'ın en önemli krallarından biri değildi. Genç yaşta tahta çıkmış, yaklaşık on yıl hüküm sürmüş ve yirmili yaşlarının başında ölmüştü. Önemli savaşlar kazanmamış, büyük tapınaklar yaptırmamıştı. Öyleyse bu genç kral nasıl oldu da bütün firavunlar arasında en tanınanı oldu?

Bağlam — Amarna'dan sonra bir çocuk kral

Tutankamon, Akhenaton'un döneminin sonunda doğdu. Akhenaton bölümünde gördüğümüz gibi, adı başlangıçta Tutankhaton'du ve Aton'a bağlıydı. Tahta çocuk yaşta çıktı ve eşi Ankhesenamun, büyük olasılıkla Akhenaton ile Nefertiti'nin kızlarından biriydi. Birkaç yıl içinde, kral ve kraliçe adlarını değiştirdi; Aton'un yerine Amon'un adını aldılar.

Bu stel, Tutankamon'un hükümdarlığının asıl anlamını gösterir: bir geri dönüş. Genç kral, büyük olasılıkla, sarayın deneyimli yöneticilerinin, özellikle yaşlı ve güçlü Ay ile ordunun başındaki Horemheb'in denetimi altında hüküm sürdü. Kararları gerçekten kendisinin mi verdiği, yoksa bu güçlü adamların mı yönettiği bilinmiyor.

Tutankamon, yaklaşık MÖ 1323'te, on dokuz yaşlarında öldü. Ölümünün nedeni hâlâ tartışılıyor. Ardından tahta Ay geçti; sonra da Horemheb. Horemheb ve sonraki krallar, Amarna döneminin izlerini silerken, Tutankamon'un adını da kral listelerinden çıkardı. Tutankamon, bir anlamda, silinen bir dönemin son halkası olarak unutuldu. Bu unutulmuşluk, sonunda onun şansı olacaktı.

Gelişme — neredeyse bozulmamış bir mezar

Krallar Vadisi, Yeni Krallık döneminde kralların gömüldüğü, Teb'in batı yakasındaki kayalık bir vadiydi.

1800'lü yılların son çeyreğinden Birinci Dünya Savaşı'na kadar geçen sürede, vadide onlarca mezar açılmıştı; ama hiçbiri bozulmamış değildi. Pek çok arkeolog, vadide bulunacak bir şey kalmadığını düşünüyordu. Kazı ruhsatını elinde tutan Amerikalı iş insanı Theodore Davis de, 1914'te vadinin artık tükendiğini söyleyerek ruhsattan vazgeçmişti. Carter ise, Tutankamon'un adının geçtiği bazı küçük buluntulara dayanarak, onun mezarının hâlâ vadide bir yerde saklı olduğuna inanıyordu.

Carter'ın haklı çıkmasının nedeni, biraz da şanstı. Tutankamon'un küçük mezarı, sonradan yapılan VI. Ramses'in büyük mezarının girişinin hemen altında kalmıştı. Bu mezarı yapan işçilerin kulübeleri ve moloz yığınları, Tutankamon'un mezarının girişini örtmüş ve onu yüzyıllar boyunca soygunculardan saklamıştı.

Mezar, eski çağlarda iki kez soyguncuların saldırısına uğramıştı; ama soyguncular fazla ilerleyemeden yakalanmış ya da kaçmış, mezar yeniden mühürlenmişti. Bu yüzden, içindeki eşyaların büyük kısmı yerinde duruyordu: tahtlar, savaş arabaları, heykeller, mücevherler, giysiler, yiyecekler ve en içte, altın tabutların içinde, kralın mumyası. Bir Mısır kralının mezarı, ilk kez neredeyse eksiksiz olarak bulunmuştu.

Dönüş noktası — basın, bağımsızlık ve kavga

Keşfin zamanı da, ününün önemli bir nedeniydi. 1922, Birinci Dünya Savaşı'nın yıkımından henüz çıkmış bir dünyada, gazetelerin, fotoğrafın ve haber ajanslarının hızla yayıldığı bir dönemdi. Carnarvon, keşfin haberlerini ve fotoğraflarını yayımlama hakkını, yalnızca bir İngiliz gazetesine sattı. Bu anlaşma, öteki gazetecileri, özellikle Mısırlı gazetecileri öfkelendirdi. Onlar da haber bulabilmek için mezar çevresinde bekledi, söylentiler yaydı ve hikâyeyi daha da büyüttü.

Keşfin bir başka önemli yönü, siyasetti. Aynı yıl, 1922'nin başında, Mısır İngiltere'den resmî olarak bağımsızlığını kazanmıştı; ama İngiliz etkisi hâlâ güçlüydü. O güne kadar, Mısır'daki kazılarda bulunan eserler, çoğu zaman kazıyı yapan yabancı ekiplerle Mısır arasında paylaşılırdı.

Carnarvon, mezardaki eserlerin bir kısmını alacağını umuyordu. Ama Mısır hükümeti, mezarın bozulmamış bir kral mezarı olduğunu ve bu tür mezarların içeriğinin bütünüyle Mısır'a ait olduğunu savundu. Carnarvon, 1923'te öldü. 1924'te Carter ile Mısır Eski Eserler İdaresi arasındaki anlaşmazlık o kadar sertleşti ki, Carter mezarı kilitledi ve hükümet onu mezardan uzaklaştırdı. Uzun görüşmelerden sonra Carter işine döndü; ama sonunda mezardaki bütün eserler Mısır'da kaldı. Bugün bu eserler, Kahire'deki müzelerde sergileniyor.

Cevap — neden bu kadar ünlü?

Öyleyse Tutankamon neden bu kadar ünlü? Çünkü birkaç etken aynı anda bir araya geldi. Unutulmuşluğu, mezarını soygunculardan korudu. Mezarı, neredeyse eksiksiz olarak bulunan ilk kral mezarıydı ve içindeki altın eşyalar, eski Mısır'ın zenginliğini herkesin görebileceği biçimde ortaya koydu. Keşif, gazetelerin ve fotoğrafın çağında oldu. Ve keşif, Mısır'ın bağımsızlık mücadelesiyle çakıştı; Tutankamon, Mısırlıların kendi geçmişlerine sahip çıkmalarının bir simgesi hâline geldi.

Bu ün, sonraki on yıllarda da beslendi. 1960'lardan itibaren, Tutankamon'un eserleri dünyanın pek çok şehrinde sergilendi ve milyonlarca ziyaretçi çekti. Bu sergiler, Mısır'ın uluslararası ilişkilerinde bir tür kültürel diplomasi aracı olarak da kullanıldı. Sergilerin önünde saatlerce kuyruk bekleyen ziyaretçiler, Tutankamon'un altın maskesini eski Mısır'ın simgesi hâline getirdi. Maske, bugün bir kralın yüzünden çok, bütün bir uygarlığın markası gibi işliyor. Bir antik kralın ünü, onun hayatının ne kadar önemli olduğundan çok, onun kalıntılarının modern dünyada nasıl dolaştığına bağlı olabiliyor.

Bugünle bağ — lanet ve görünmeyen işçiler

Tutankamon'la ilgili en yaygın söylentilerden biri, «firavunun laneti»dir.

Carnarvon, keşiften birkaç ay sonra, bir sivrisinek ısırığının enfeksiyona dönüşmesi sonucu öldü. Gazeteler bunu bir lanetle açıkladı. Oysa mezarın açılışında bulunanların çoğu, uzun yıllar yaşadı; Carter'ın kendisi, keşiften on yedi yıl sonra öldü. 2002'de yayımlanan bir araştırma, mezarın açılışında bulunan kişilerin yaşam sürelerini inceledi ve onların erken öldüğüne dair hiçbir kanıt bulmadı.

Lanet söylentisinin kendisi de incelenmeye değer bir tarihsel olgudur; çünkü bir söylentinin neden yayıldığını sormak, onun doğru olup olmadığını sormaktan farklı ve çoğu zaman daha verimli bir sorudur. Gazeteler, özel haber anlaşmasının dışında kaldıkları için, mezarın kendisinden haber alamadıklarında, onun çevresindeki gizemi haberleştirdi. Söylenti, okur çekiyordu; okur çeken şey de yeniden basılıyordu.

Tutankamon'un hikâyesi, bir başka soruyu da gündeme getiriyor: bu keşifte kimler görünmez kaldı? Mezarı bulan ve çıkaran, yüzlerce Mısırlı işçi ve ustaydı. Carter'ın kitaplarında ve dönemin gazetelerinde, bu insanların adları neredeyse hiç geçmez. Bugün tarihçiler, bu isimsiz emeği görünür kılmaya çalışıyor. Bir keşif hikâyesi, kimin anlattığına göre, farklı kahramanlar seçer.

Birincil kaynak

Howard Carter, 26 Kasım 1922'de mühürlü kapıyı açtığı anı şöyle anlatır:

The decisive moment had arrived. With trembling hands I made a tiny breach in the upper left hand corner. […] Widening the hole a little, I inserted the candle and peered in […]. At first I could see nothing, the hot air escaping from the chamber causing the candle flame to flicker, but presently, as my eyes grew accustomed to the light, details of the room within emerged slowly from the mist, strange animals, statues, and gold—everywhere the glint of gold. […] When Lord Carnarvon, unable to stand the suspense any longer, inquired anxiously, "Can you see anything?" it was all I could do to get out the words, "Yes, wonderful things."

Türkçesi: Karar anı gelmişti. Titreyen ellerle sol üst köşede küçük bir delik açtım. […] Deliği biraz genişleterek mumu içeri soktum ve baktım […]. Önce hiçbir şey göremedim; odadan çıkan sıcak hava mumun alevini titretiyordu. Ama biraz sonra, gözlerim ışığa alıştıkça, içerideki odanın ayrıntıları sisin içinden yavaş yavaş belirdi: tuhaf hayvanlar, heykeller ve altın; her yerde altının parıltısı. […] Lord Carnarvon, beklemeye daha fazla dayanamayarak kaygıyla «Bir şey görebiliyor musun?» diye sorduğunda, ağzımdan ancak şu sözler çıkabildi: «Evet, harika şeyler.»

Kaynak: Howard Carter ve A. C. Mace, The Tomb of Tut·ankh·Amen, cilt I (1923), s. 141–142. Türkçesi bizim.

1. Carter, mezarın içini ilk gördüğü anı nasıl anlatıyor? Hangi ayrıntılar anlatıya gerilim katıyor?
2. Carter bu kitabı keşiften yalnızca bir yıl sonra, geniş bir okur kitlesi için yazdı. Bu, anlatının üslubunu nasıl etkilemiş olabilir?
3. Bu anlatıda kimler var, kimler yok? Kazıda çalışan Mısırlı işçiler neden görünmüyor olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Christiane Desroches Noblecourt (1963) — Tutankamon'un hayatını ve dönemini, mezardaki eşyalardan yola çıkarak geniş okur kitlesine anlattı; kralı, Amarna sonrası dönüşün genç ve trajik bir figürü olarak sundu.
• Nicholas Reeves (1990) — Mezarı, içindeki eşyaları ve keşif sürecini ayrıntılı olarak belgeleyen kapsamlı bir çalışma yayımladı; mezar eşyalarının bir kısmının aslında başka bir kraliyet üyesi için yapılmış olabileceğine dikkat çekti.
• Elliott Colla (2007) — Tutankamon'un keşfini, Mısır milliyetçiliğinin ve eski Mısır'ı ulusal bir miras olarak sahiplenme çabasının bir parçası olarak inceledi; keşfin Mısır'da nasıl bir siyasal anlam kazandığını gösterdi.
• Christina Riggs (2021) — Tutankamon'un ününü, fotoğraflar, sergiler ve medya üzerinden inceledi; Carter'ın ekibindeki Mısırlı işçilerin ve ustaların anlatıdan nasıl silindiğini ve keşfin sömürge döneminin bakış açısıyla nasıl biçimlendirildiğini vurguladı.

Bu tartışma, Tutankamon'un kendisinden çok, onun modern dünyadaki yerine dair bir tartışmadır. Desroches Noblecourt ve Reeves, mezarın ve kralın kendisine odaklanır; kralın kim olduğunu ve mezarın nasıl hazırlandığını anlamaya çalışır. Colla ve Riggs ise, keşfin kendisini bir tarihsel olay olarak inceler: kimin konuştuğunu, kimin sustuğunu, keşfin hangi siyasal ve ekonomik ilişkiler içinde gerçekleştiğini sorar. Aradaki fark, sorunun «ne bulundu?» sorusundan «kim buldu ve kim anlattı?» sorusuna kaymasıdır. Bu iki yaklaşım birbirini tamamlıyor; çünkü Tutankamon'un hikâyesi, hem bir antik kralın hikâyesi hem de yirminci yüzyılın geçmişle kurduğu ilişkinin hikâyesidir.

Derine İn

Tutankamon'un ölüm nedeni, uzun süre gizem ve söylentilerle çevrili kaldı. Mumyanın kafatasında görülen bir hasar, bazılarını onun bir darbe sonucu öldürüldüğünü düşünmeye yöneltti. Ama sonraki incelemeler, bu hasarın büyük olasılıkla mumyalama sırasında ya da 1925'teki ilk incelemede oluştuğunu gösterdi.

2010'da yayımlanan bir çalışma, Tutankamon'un ve ailesinin olduğu düşünülen mumyalar üzerinde DNA analizi ve bilgisayarlı tomografi yaptı. Çalışma, Tutankamon'un babasının Krallar Vadisi'ndeki bir mezarda bulunan ve Akhenaton olduğu düşünülen bir mumya olduğunu, kralın ayağında bir kemik rahatsızlığı bulunduğunu ve sıtmaya yakalandığına dair izler taşıdığını ileri sürdü. Ancak bu sonuçlar, bazı araştırmacılar tarafından, örneklerin bozulmuşluğu ve yöntemin güvenilirliği açısından eleştirildi.

Mezarın içindeki eşyaların bir kısmı da sorular doğuruyor. Bazı eşyaların üzerindeki adların değiştirildiği, bazılarının ise başka bir kraliyet üyesi için yapılıp sonra Tutankamon'a uyarlandığı görülüyor. Bu, kralın beklenmedik erken ölümünden sonra, mezarın aceleyle hazırlandığını düşündürüyor. Mezarın kendisi de, bir kral için alışılmadık derecede küçüktür; belki de başlangıçta bir soylu için hazırlanmıştı. Mezar odasının duvarlarındaki resimler de, öteki kral mezarlarındaki uzun metinlerle karşılaştırıldığında oldukça sadedir. Duvar resimlerinden birinde, Tutankamon'dan sonra tahta çıkan Ay'ın, ölü kral için «ağzın açılması» törenini yaptığı görülür; bu sahne, yeni kralın meşruiyetini, öncülünün cenazesini yönetmesiyle göstermeye çalıştığını düşündürür.

Mezarın keşfi, arkeoloji yöntemleri açısından da bir dönüm noktasıydı. Carter ve ekibi, her eşyayı numaralandırdı, yerinde fotoğrafladı, çizdi ve korudu. Ekipte, Amerika'daki büyük bir sanat müzesinin, Metropolitan'ın gönderdiği uzmanlar da vardı: fotoğrafçı Harry Burton ve Carter'la birlikte ilk cildi yazan arkeolog Arthur Mace. Kimyager Alfred Lucas, kırılgan eşyaların korunması için yöntemler geliştirdi. Çürümüş ahşap, dağılmak üzere olan kumaşlar ve boncuk dizileri, yerlerinden kaldırılmadan önce eriyik mumla sağlamlaştırıldı. Bu titiz çalışma, döneminin pek çok kazısıyla karşılaştırıldığında örnek bir çalışmaydı. Ama aynı çalışma, bazı eşyaların taşınırken zarar görmesini ve mumyanın kaba bir biçimde incelenmesini de önleyemedi.

Son olarak, Tutankamon'un eserlerinin nerede sergileneceği de bir tartışma konusu oldu. Uzun yıllar boyunca Kahire'nin merkezindeki Mısır Müzesi'nde sergilenen eserler, son yıllarda Gize piramitlerinin yakınında yapılan yeni ve büyük bir müzeye taşındı. Bu taşınma, Tutankamon'un Mısır'ın turizm ekonomisindeki ve ulusal kimliğindeki yerini bir kez daha gösterdi. Mısır, kralın eserlerini yurt dışındaki sergilere göndermeyi de uzun süredir sıkı kurallara bağlıyor; bazı eşyalar, kırılganlıkları nedeniyle artık ülke dışına hiç çıkarılmıyor. Tutankamon'un eserleri, yüz yıl önce Carter'ın mum ışığında gördüğü günden bu yana, arkeolojinin, siyasetin, turizmin ve ulusal kimliğin kesiştiği bir yerde durmaya devam ediyor.

Uzman Notu

Temel literatür

• Howard Carter ve A. C. Mace, The Tomb of Tut·ankh·Amen, cilt I (Londra: Cassell, 1923).
• Christiane Desroches Noblecourt, Toutankhamon: vie et mort d'un pharaon (Paris: Hachette, 1963).
• Nicholas Reeves, The Complete Tutankhamun (Londra: Thames and Hudson, 1990).
• Mark R. Nelson, «The Mummy's Curse: Historical Cohort Study», BMJ 325 (2002), s. 1482–1484.
• Elliott Colla, Conflicted Antiquities: Egyptology, Egyptomania, Egyptian Modernity (Durham: Duke University Press, 2007).
• Christina Riggs, Treasured: How Tutankhamun Shaped a Century (Londra: Atlantic Books, 2021).

Arşiv ve kaynak

Carter'ın kazı notları, eser kartları ve Harry Burton'ın fotoğrafları Oxford'daki Griffith Enstitüsü'nde korunuyor ve büyük bölümü çevrim içi olarak incelenebiliyor. Carter ile Mace'in 1923 tarihli ilk cildinin taranmış kopyaları çevrim içi kütüphanelerde okunabiliyor.

Açık sorular

• Tutankamon neden ve nasıl öldü?
• Mezardaki eşyaların bir kısmı başlangıçta kimin için yapılmıştı?
• Kazıda çalışan Mısırlı işçilerin ve ustaların adları ve katkıları, arşivlerden ne ölçüde yeniden kurulabilir?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Tutankamon'un Karnak'taki restorasyon steli neyi anlatır? A) Bir savaş zaferini B) Amarna döneminde ihmal edilen tapınakların yeniden düzene konulmasını C) Yeni bir başkentin kuruluşunu D) Hititlerle yapılan antlaşmayı
2. (Hedef 2) Tutankamon'un mezarının yüzyıllar boyunca soygunculardan korunmasının başlıca nedeni neydi? A) Girişinin, sonradan yapılan bir mezarın işçi kulübeleri ve molozları altında kalması B) Mezarın çok büyük olması C) Mezarın Kahire'de olması D) Mezarın bekçiler tarafından korunması
3. (Hedef 2) 1922'deki keşfin siyasal bağlamını en iyi hangisi açıklar? A) Mısır'ın Osmanlı yönetimine girmesi B) Mısır'ın o yıl İngiltere'den resmî olarak bağımsızlığını kazanmış olması C) Mısır'ın Fransa'ya bağlanması D) Mısır'da monarşinin kaldırılması
4. (Hedef 3) «Firavunun laneti» söylentisini en çok zayıflatan bulgu hangisidir? A) Carnarvon'un hiç Mısır'a gitmemiş olması B) Mezarın hiç açılmamış olması C) Mezarın açılışında bulunanların çoğunun uzun yaşaması ve yapılan araştırmanın erken ölüm kanıtı bulamaması D) Lanetin hiçbir gazetede yazılmamış olması
5. (Hedef 3) Christina Riggs'in Tutankamon keşfine dair vurguladığı nokta nedir? A) Mısırlı işçilerin ve ustaların anlatıdan silinmesi B) Tutankamon'un büyük bir asker olması C) Mezarın sahte olması D) Carter'ın mezarı hiç bulmamış olması

Açık uçlu soru

(Hedef 2) Tutankamon'un ününü açıklayan etkenleri, mezarın korunmuşluğu, keşfin zamanı, basının rolü ve Mısır'ın bağımsızlık siyaseti başlıkları altında değerlendir. Bu etkenlerden hangisinin en belirleyici olduğunu gerekçeleriyle tartış. Ardından Carter'ın «harika şeyler» anlatısını, anlatıda görünmeyen Mısırlı işçiler açısından yeniden değerlendir.

Cevaplar

1. B — Restorasyon steli, Amarna döneminde ihmal edilen tapınakların yeniden düzene konulmasını anlatır.
2. A — Mezarın girişi, sonradan yapılan bir mezarın işçi kulübeleri ve molozları altında kalmıştı.
3. B — Mısır, 1922'nin başında İngiltere'den resmî olarak bağımsızlığını kazanmıştı.
4. C — Mezarın açılışında bulunanların çoğu uzun yaşadı ve araştırma erken ölüm kanıtı bulmadı.
5. A — Riggs, Mısırlı işçilerin ve ustaların anlatıdan silinmesini vurgular.

Güçlü bir cevap, mezarın neredeyse bozulmadan bulunmasının keşfi benzersiz kıldığını; keşfin fotoğraf ve gazete çağında olmasının haberi dünyaya yaydığını; özel basın anlaşmasının söylentileri artırdığını; Mısır'ın bağımsızlık siyasetinin ise eserlerin Mısır'da kalmasını sağlayarak Tutankamon'u ulusal bir simgeye dönüştürdüğünü belirtir. Carter'ın anlatısının, keşfi birkaç Avrupalının kişisel macerası gibi sunduğunu, oysa işin yüzlerce Mısırlı işçinin emeğine dayandığını tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Tutankamon'un mezarındaki eşyalar, kralların hayatını anlatıyor. Ama kralların mezarlarını kazan, süsleyen ve dolduran insanlar kimdi? Krallar Vadisi'nin hemen yakınında, bu mezarları yapan ustaların ve ailelerinin yaşadığı bir köy vardı. Bu köyden kalan binlerce yazılı çömlek parçası ve papirüs, sıradan Mısırlıların gündelik hayatını, alışverişlerini, kavgalarını ve hatta grevlerini anlatıyor. Sonraki bölüm, bu köyü soruyor: Deir el-Medina'da işçiler nasıl yaşıyordu?