Mısırlılar ölümden sonra neye inanıyordu?

Öğrenme hedefleri

• Mısırlıların ölümden sonraki hayata dair inançlarını, insanın farklı parçaları, mumyalama ve mezar eşyaları üzerinden açıklayabileceksin.
• Piramit metinlerinden Ölüler Kitabı'na uzanan cenaze metinlerinin gelişimini ve bu metinlerin kimlere açık olduğunu değerlendirebileceksin.
• Ölüler Kitabı'ndaki yargılama sahnesini birincil kaynak olarak okuyarak, bir toplumun ahlak anlayışı hakkında ne söylediğini tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir kâtibin terazisi

Bugün British Museum'da, yirmi metreyi aşan uzunlukta bir papirüs rulosunun parçaları sergileniyor. Rulo, Yeni Krallık döneminde, yaklaşık MÖ 1250 civarında, Teb'de yaşamış Ani adlı bir kâtip için hazırlanmıştı. Papirüs, 1888'de Mısır'da British Museum adına eser toplayan E. A. Wallis Budge tarafından satın alınarak Londra'ya getirildi ve taşınması kolay olsun diye parçalara bölündü.

Rulonun en ünlü sahnesinde, Ani ve karısı, büyük bir terazinin yanında durur. Terazinin bir kefesinde Ani'nin kalbi, öbür kefesinde ise bir tüy vardır. Çakal başlı tanrı Anubis teraziyi ayarlar; ibis başlı yazıcı tanrı Thot sonucu kaydeder. Terazinin yanında, yarı timsah, yarı aslan, yarı su aygırı bir yaratık bekler. Kalp tüyden ağır gelirse, bu yaratık onu yutacaktır.

Bu sahne, Mısırlıların ölüme bakışının özeti gibidir: ölüm bir son değil, bir geçiş, bir yolculuk ve bir sınavdı. Ama bu sınavdan geçmek için neye ihtiyaç vardı ve bu umut kimlere açıktı?

Bağlam — kralın ölümsüzlüğünden herkesin umuduna

Mısır'ın bilinen en eski cenaze metinleri, Beşinci Hanedan'ın son kralı Unas'ın, Sakkara'daki piramidinin iç duvarlarına kazınmıştı. Piramit metinleri olarak bilinen bu büyü sözleri ve dualar, yalnızca kral içindi ve kralın öbür dünyaya güvenle geçmesini amaçlıyordu.

Orta Krallık döneminde, benzer metinler, kraliyet ailesinin dışındaki yöneticilerin ve seçkinlerin tabutlarının iç yüzeylerine yazılmaya başlandı. Bunlara tabut metinleri denir. Yeni Krallık'ta ise, cenaze metinleri papirüs rulolarına yazıldı ve mezara konuldu.

Bu gelişme, bazı araştırmacılarca «öbür dünyanın demokratikleşmesi» olarak adlandırıldı: bir zamanlar yalnızca krala ait olan ölümsüzlük umudu, zamanla daha geniş kesimlere yayılmıştı. Ama bu ifade dikkatle kullanılmalıdır. Bir Ölüler Kitabı rulosu hazırlatmak pahalıydı; bu metinler, yine de toplumun görece varlıklı kesimlerine açıktı. Yoksul bir çiftçinin mezarında böyle bir rulo bulunmaz. Umut belki herkese açılmıştı, ama araçları herkesin elinde değildi.

Gelişme — insanın parçaları ve bedenin korunması

Mısırlılara göre insan, tek bir parçadan oluşmuyordu. Firavunu tartıştığımız bölümde yaşam gücü olarak tanıdığımız ka, bu parçalardan yalnızca biriydi.

Bunlara ek olarak insanın adı, gölgesi ve kalbi de, varlığının önemli parçaları sayılıyordu. Bir insanın adının silinmesi, onun öbür dünyadaki varlığını tehlikeye atmak demekti. Bu yüzden Mısırlılar adlarını mezarlarına, heykellerine ve anıtlarına özenle yazdırırdı.

Bu parçaların ölümden sonra da var olabilmesi için, bedenin korunması gerekiyordu. Ba'nın her gece döneceği bir bedene ihtiyacı vardı. Mumyalama, bu inancın doğal bir sonucuydu.

Herodotos, MÖ beşinci yüzyılda, mumyalamayı ayrıntılı olarak anlatır. Ona göre beden, yetmiş gün boyunca natronda tutuluyor, ardından yıkanıp sargılara sarılıyordu. Herodotos, farklı fiyatlarda üç farklı yöntem olduğunu da yazar: en pahalısı en özenli olanıydı, en ucuzu ise yalnızca bedenin temizlenip kurutulmasından ibaretti. Bu anlatım, ölümsüzlük umudunun bile paraya göre derecelendiğini gösterir.

İç organların çoğu çıkarılıp ayrı kaplarda saklanıyordu; ama kalp, genellikle bedende bırakılırdı. Çünkü kalp, öbür dünyada sorgulanacak ve tartılacak olan parçaydı. Mısırlılar düşüncenin, duygunun ve hafızanın merkezini beyinde değil, kalpte görüyordu; beyin ise mumyalama sırasında önemsiz bir parça olarak çoğu zaman çıkarılıp atılırdı. Mumyalama tamamlandığında, «ağzın açılması» denen bir tören yapılırdı: bir rahip, özel aletlerle mumyanın ya da heykelin ağzına dokunur, böylece ölünün yeniden konuşabileceğine, yiyip içebileceğine ve nefes alabileceğine inanılırdı.

Dönüş noktası — yargılama

Ölüler Kitabı'nın en ünlü bölümü, ölünün Osiris'in huzurunda yargılanmasını anlatır. Osiris, efsaneye göre kardeşi tarafından öldürülmüş, parçalanmış ve sonra yeniden hayata döndürülmüş tanrıydı; öbür dünyanın hükümdarı ve yargıcıydı.

Ölü, «iki gerçeğin salonu» denen bir salona girer. Burada Osiris'le birlikte kırk iki yargıç tanrı oturur. Ölü, her birine ayrı ayrı seslenir ve belirli bir suçu işlemediğini söyler. Bu uzun liste, bugün «olumsuz itiraf» olarak adlandırılır.

Ölünün aklanması, onun «sesi doğru» ilan edilmesiyle sonuçlanırdı. Bu, Mısırca bir unvan olarak ölünün adının ardına eklenirdi. Kalp tüyden ağır gelirse, yani ölü günahlarıyla ağırlaşmışsa, onu bekleyen yaratık kalbi yutar ve ölü, ikinci ve kesin bir ölümle yok olurdu.

Ama burada ilginç bir ayrıntı var. Mısırlılar, kalbin yargılamada ölünün aleyhine tanıklık etmesinden korkuyordu. Bu yüzden, mumyanın göğsüne, üzerinde bir büyü sözü yazılı, böcek biçiminde bir taş, «kalp skarabesi» koyulurdu. Söz, kalbe seslenir ve ondan, tartı sırasında ölünün aleyhine konuşmamasını ister. Yani Mısırlılar, hem ahlaklı bir hayatın ödüllendirileceğine inanıyor, hem de sınavı büyüyle güvenceye almaya çalışıyordu.

Cevap — öbür dünya bu dünyanın aynası

Öyleyse Mısırlılar ölümden sonra neye inanıyordu? Onlara göre ölüm, bir yolculuğun başlangıcıydı. Beden korunmalı, ad yaşatılmalı, mezara yiyecek ve eşya bırakılmalıydı. Ölü, tehlikelerle dolu bir yolculuktan geçmeli, doğru büyü sözlerini bilmeli ve sonunda Osiris'in huzurunda yargılanmalıydı. Bu yolculukta bilgi bir güçtü: ölü, geçeceği kapıların, karşılaşacağı bekçilerin ve yargıç tanrıların adlarını bilmek zorundaydı. 125. bölümün ölünün ağzından «seni ve adını biliyorum» diye başlaması bu yüzdendir.

Aklanan ölüyü bekleyen yer, «Sazlıklar Tarlası» denen bereketli bir ülkeydi. Burada buğday insan boyundan uzun yetişir, kanallar hiç kurumaz, ölü sonsuza dek ekip biçerdi. Öbür dünya, Nil vadisinin kusursuz bir kopyası olarak hayal ediliyordu. Mezar duvarlarındaki resimlerde, ölü ve eşi, beyaz giysiler içinde bu tarlalarda saban sürer, başak toplar, kanallardan su içer. Kıtlığın, selin ve kuraklığın olmadığı bir Nil vadisi: Mısırlıların öbür dünya hayali, bu dünyada en çok korktukları şeylerin yokluğu olarak da okunabilir.

Ama o ülkede de tarla işi vardı. Mısırlılar, öbür dünyada da angarya işlerine çağrılabileceklerini düşünüyordu. Bu yüzden mezarlara, uşabti denen küçük heykelcikler konurdu.

Uşabtiler, arkeologlar için de değerli bir kaynaktır: sayıları, malzemeleri ve işçilikleri, sahiplerinin varlığı hakkında bilgi verir. Böylece Mısırlıların öbür dünyası, bu dünyanın toplumsal düzenini de taşıyordu: çalışma, angarya ve iş bölümü orada da vardı. Ama varlıklı olanlar, orada da işlerini başkalarına, küçük heykelciklere yaptırabiliyordu.

Bugünle bağ — ölüler ve yaşayanlar

Mısırlıların ölüme dair inançları, bugün bize yabancı gibi gelebilir. Ama onların sorduğu sorular, hâlâ insanlığın sorularıdır: iyi bir hayat nedir, yaptıklarımızın bir karşılığı var mı, sevdiklerimizi nasıl hatırlarız? Mısırlılar, adlarının unutulmamasını, ölümsüzlüğün bir parçası sayıyordu. Bugün de mezar taşlarına ad yazar, anma törenleri düzenler, sevdiklerimizin adını yaşatmaya çalışırız. Bir Mısırlının deyişiyle, adı anılan kişi, tam olarak ölmüş sayılmaz.

Birincil kaynak

Ölüler Kitabı'nın 125. bölümünde ölü, yargılama salonuna girerken Osiris'e şöyle seslenir:

Homage to thee, O Great God, Lord of Maati, I have come to thee, O my Lord, that I may behold thy beneficence. […] Behold, I have come to thee, and I have brought maat (i.e., truth, integrity) to thee. I have destroyed sin for thee. I have not sinned against men. I have not oppressed [my] kinsfolk. […] I have not let any man hunger. I have made no one to weep. I have not committed murder. […] I have not added to the weights of the scales. I have not misread the pointer of the scales. I have not taken milk from the mouths of children. […] I have not stopped water [when it should flow]. I have not cut the dam of a canal. […] I am pure. I am pure. I am pure. I am pure....

Türkçesi: Selam sana, ey Büyük Tanrı, iki Maat'ın Efendisi. Senin iyiliğini görmek için sana geldim, ey Efendim. […] İşte sana geldim ve sana maatı, yani doğruluğu getirdim. Senin için günahı yok ettim. İnsanlara karşı günah işlemedim. Akrabalarıma zulmetmedim. […] Kimseyi aç bırakmadım. Kimseyi ağlatmadım. Adam öldürmedim. […] Terazinin ağırlıklarına eklemedim. Terazinin ibresini yanlış okumadım. Çocukların ağzından sütü almadım. […] Akması gereken suyu durdurmadım. Bir kanalın setini kesmedim. […] Temizim. Temizim. Temizim. Temizim…

Kaynak: Ölüler Kitabı, 125. bölüm; E. A. Wallis Budge, The Book of the Dead (Londra, 1920), 7. bölüm, Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Ölünün işlemediğini söylediği suçlar hangi alanlarla ilgili? Bunları gruplandır: bireysel, ekonomik, dinsel, toplumsal.
2. Terazi, su ve kanal gibi ayrıntılar, bu metnin hangi toplumda yazıldığı hakkında ne söylüyor?
3. «Temizim» sözünün dört kez tekrarlanması, metnin bir itiraf mı yoksa bir büyü sözü mü olduğu sorusuna nasıl bir ipucu veriyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Jan Assmann (2001) — Mısırlıların ölüm anlayışını, bir kültürün bütün değerlerinin ifade edildiği merkezî bir alan olarak inceledi; ölümün Mısır'da bir «kültür üretici» olduğunu, anıtların ve metinlerin büyük kısmının ölümü aşma çabasından doğduğunu savundu.
• John H. Taylor (2001) — Arkeolojik buluntuları, mumyaları, tabutları ve mezar eşyalarını merkeze alarak, inançların gündelik uygulamalarda nasıl somutlaştığını ve toplumsal konuma göre nasıl değiştiğini gösterdi.
• Mark Smith (2009) — «Öbür dünyanın demokratikleşmesi» kavramını eleştirerek, kral dışındaki kişilerin ölümden sonraki umutlarının piramit metinlerinden önce de var olduğunu ve değişimin sanıldığı kadar düz bir çizgi izlemediğini ileri sürdü.
• Stephen Quirke (2013) — Ölüler Kitabı'nın bütün bölümlerini yeniden çevirip inceleyerek, bu metinlerin tek bir kitap değil, farklı dönemlerde farklı biçimlerde derlenen esnek bir söz dağarcığı olduğunu vurguladı.

Bu tartışma, bir inancın nasıl inceleneceği sorusunu da gündeme getiriyor. Metinlere bakan araştırmacılar, Mısırlıların ahlak anlayışını ve evren tasavvurunu öne çıkarır; arkeolojik buluntulara bakanlar ise, bu inançların maliyetini, toplumsal eşitsizliği ve gündelik pratiklerini görür. Smith'in eleştirisi, sık kullanılan bir kavramın geçmişi fazla düzgün bir hikâyeye dönüştürebileceğini hatırlatıyor. Quirke ise, Ölüler Kitabı'nı modern bir kitap gibi okumamamız gerektiğini söylüyor: her rulo, sahibinin seçtiği bölümlerle, ona özgü bir derlemeydi. Aynı bölümün iki farklı ruloda farklı biçimlerde yazılmış olması, bu yüzden bir hata değil, bu geleneğin doğasıdır.

Derine İn

Mısırlıların öbür dünyaya dair inançları, üç bin yıl boyunca değişmeden kalmadı. Eski Krallık'ta ölümsüzlük umudu kralın gökyüzüyle ve güneşle ilişkisine odaklanırken, zamanla Osiris'in önemi arttı. Orta Krallık döneminde yerleşen bir inanca göre, her ölen kişinin bir anlamda «Osiris» olduğuna inanıldı; ölünün adının önüne Osiris adı eklenirdi. Osiris'in ölüp dirilmesi, her ölünün umudunun modeli oldu. Abidos, Osiris'in mezarının bulunduğuna inanılan kutsal şehir olarak, büyük bir hac merkezine dönüştü; pek çok Mısırlı, orada bir anıt taş dikerek Osiris'in bayramlarından pay almak istedi.

Ölümden sonrasına dair inançlar, yalnızca insanlarla sınırlı değildi; tanrılarla bağlantılı sayılan hayvanlar da mumyalanıyordu. Geç dönemde, özellikle Sakkara'daki geniş yeraltı galerilerinde, tanrılara adanmış milyonlarca hayvan mumyası gömüldü: ibisler, şahinler, kediler, köpekler. Bunların çoğu, hacıların bir tanrıya sunmak için satın aldığı adaklardı. Bu mumyaları hazırlamak için bazı hayvanların özel olarak yetiştirildiği düşünülüyor. Bazı hayvan mumyalarının içinin boş ya da yalnızca birkaç kemik parçası içerdiğinin anlaşılması, bu adak ekonomisinin de kendi hilelerine sahip olduğunu düşündürüyor.

Mezar eşyaları da inançların önemli kanıtlarıdır. Mezarlara yiyecek, içecek, giysi, mücevher, mobilya, oyunlar ve çalışma aletleri konurdu. Yaşayan aile üyeleri, mezar şapellerine düzenli olarak sunu getirir ve ölünün adını anardı. Bir mezar, yalnızca bir gömü yeri değil, yaşayanlarla ölüler arasındaki ilişkinin sürdüğü bir buluşma noktasıydı.

Mısır'da ölüm üzerine düşünenlerin hepsi aynı güveni paylaşmıyordu. Bazı metinler, özellikle «arpçı şarkıları» olarak bilinen ve ziyafet sahnelerinde çalgıcının ağzından verilen şiirler, ölümden sonrasına dair kuşku dile getirir. Bu şarkılardan birinde, oradan dönüp ne olduğunu anlatan kimse olmadığı söylenir ve dinleyiciye, hayattan zevk alması, gününü mutlu geçirmesi öğütlenir. Bu, Mısır'da resmî inançların yanında, kuşkunun ve sorgulamanın da bir sesi olduğunu gösteriyor. İlginç olan, bu kuşkulu şarkıların da mezar duvarlarına yazılmış olmasıdır: ölümden sonrasına hazırlanan bir mezar, aynı zamanda o hazırlığın ne kadar güvenilir olduğunu sorgulayan bir metni de taşıyabiliyordu.

Son olarak, mezar soygunları da bu inançların bir parçasıydı. Mezarlara konan değerli eşyalar, soyguncuları çekiyordu. Yeni Krallık'ın sonlarında, Teb'deki kraliyet mezarlarının soyulmasıyla ilgili mahkeme kayıtları korunmuştur. Soyguncuların itirafları, ölümsüzlük için hazırlanan mezarların, bu dünyanın açlığı ve yoksulluğu karşısında ne kadar savunmasız olduğunu gösterir. Bazı rahipler, kraliyet mumyalarını soygunculardan korumak için onları gizli bir mezara topladı; bu mumyalar ancak on dokuzuncu yüzyılda bulundu. Soyguncuların kimliği de dikkat çekicidir: mahkeme kayıtlarında taş ustaları, bekçiler ve hatta tapınak görevlileri geçer; yani mezarları en iyi tanıyanlar, onları soyanlar arasındaydı. Bu kayıtların yazıldığı dönem, ekonomik sıkıntıların, gecikmiş tayınların ve zayıflayan merkezi yönetimin dönemiydi. Açlık, ölümden sonrasına dair en güçlü inancı bile aşındırabiliyordu. Ölüleri koruma çabası, bir anlamda ölümsüzlük inancının ne kadar kırılgan olduğunun da kanıtıydı.

Uzman Notu

Temel literatür

• E. A. Wallis Budge, The Book of the Dead (Londra: British Museum, 1920).
• Raymond O. Faulkner, The Ancient Egyptian Book of the Dead, ed. Carol Andrews (Londra: British Museum Publications, 1985).
• Jan Assmann, Tod und Jenseits im Alten Ägypten (Münih: C. H. Beck, 2001).
• John H. Taylor, Death and the Afterlife in Ancient Egypt (Londra: British Museum Press, 2001).
• Mark Smith, «Democratization of the Afterlife», UCLA Encyclopedia of Egyptology (2009).
• Stephen Quirke, Going out in Daylight – prt m hrw: The Ancient Egyptian Book of the Dead (Londra: Golden House Publications, 2013).

Arşiv ve kaynak

Ani Papirüsü bugün British Museum koleksiyonunda; müzenin çevrim içi koleksiyon veri tabanında ayrıntılı görüntüleri bulunuyor. Budge'ın 1920 tarihli çevirisine Project Gutenberg üzerinden ücretsiz ulaşılabiliyor; ama dili eskimiş ve bazı yorumları aşılmıştır, bu yüzden yeni çevirilerle karşılaştırılarak kullanılmalıdır.

Açık sorular

• «Öbür dünyanın demokratikleşmesi» kavramı, Mısır tarihindeki değişimi doğru bir biçimde anlatıyor mu?
• Sıradan Mısırlılar, Ölüler Kitabı'na sahip olamadıklarında ölümden sonrası için neye güveniyordu?
• Arpçı şarkılarındaki kuşku, toplumun ne kadar geniş bir kesiminin düşüncesini yansıtıyordu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Eski Mısır inancında insan başlı bir kuş olarak resmedilen ve insanın kişiliğini temsil eden parça hangisidir? A) Ka B) Akh C) Ba D) Uşabti
2. (Hedef 2) Mısır'ın bilinen en eski cenaze metinleri nereye yazılmıştı? A) Papirüs rulolarına B) Kral Unas'ın piramidinin iç duvarlarına C) Tabutların iç yüzeylerine D) Tapınak kapılarına
3. (Hedef 3) Ölüler Kitabı'ndaki yargılama sahnesinde ölünün kalbi neyle tartılır? A) Maatın simgesi olan bir tüyle B) Bir altın ağırlıkla C) Bir kutsal taşla D) Başka bir ölünün kalbiyle
4. (Hedef 1) Mezarlara konan uşabtilerin işlevi neydi? A) Ölünün yüzünü korumak B) Ölünün adını yazmak C) Mezarı soygunculardan korumak D) Ölünün yerine öbür dünyadaki tarla işlerini yapmak
5. (Hedef 2) «Öbür dünyanın demokratikleşmesi» kavramına yöneltilen eleştiri nedir? A) Mısırlıların öbür dünyaya hiç inanmadığı B) Değişimin sanıldığı kadar düz bir çizgi izlemediği ve bu metinlerin yine de pahalı olduğu C) Ölüler Kitabı'nın yalnızca krallara ait olduğu D) Piramit metinlerinin hiç var olmadığı

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Ölüler Kitabı'nın 125. bölümündeki olumsuz itirafı ve 30. bölümdeki kalbe seslenen sözü birlikte değerlendir. Birincisi ahlaklı bir hayatın ödüllendirileceği inancını, ikincisi büyüyle güvence arama çabasını nasıl gösteriyor? Bu iki tutumun aynı inanç sisteminde bir arada bulunmasını gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. C — İnsan başlı bir kuş olarak resmedilen parça ba'dır.
2. B — En eski cenaze metinleri Kral Unas'ın piramidinin iç duvarlarına yazılmıştı.
3. A — Kalp, maatın simgesi olan bir tüyle tartılır.
4. D — Uşabtiler, ölünün yerine öbür dünyadaki tarla işlerini yapması için mezara konurdu.
5. B — Eleştiri, değişimin düz bir çizgi izlemediğini ve metinlerin yine de pahalı olduğunu vurgular.

Güçlü bir cevap, olumsuz itirafın ekonomik dürüstlük, toplumsal adalet ve dinsel saygı gibi değerleri sıraladığını, bu yüzden ahlaklı bir hayatın ödüllendirileceği inancını yansıttığını belirtir. Kalp skarabesi üzerindeki sözün ise kalbin tanıklığını büyüyle susturmaya çalıştığını açıklar. Bu iki tutumun, Mısırlılar için bir çelişki değil, aynı hedefe, öbür dünyaya güvenle geçmeye yönelik iki tamamlayıcı yol olduğunu tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Ölüler Kitabı'nın ruloları ve mezar resimleri, çoğunlukla erkek sahipleri için hazırlanmıştı; kadınlar, bu sahnelerde genellikle eşlerinin yanında görünür. Ama Mısır tarihinde, bir kadının yalnızca kraliçe olarak değil, bir firavun olarak, erkek kralların unvanlarını ve simgelerini taşıyarak ülkeyi yönettiği bir dönem de vardı. Sonraki bölüm onu ele alıyor: Hatshepsut, kadın firavun. Bir kadın, erkeklere göre biçimlenmiş bir makamı nasıl doldurdu?