Uruk: dünyanın ilk büyük şehri

Öğrenme hedefleri

• Uruk'un MÖ dördüncü binyılda nasıl bir kent olduğunu; tapınak alanlarını, yapı tekniklerini ve günlük hayatının izlerini açıklayabileceksin.
• Ağzı eğik kâseler ve Uruk vazosu gibi buluntuların, kentin ekonomisi ve yönetimi hakkında ne söylediğini değerlendirebileceksin.
• «Uruk genişlemesi» denen olguyu, Algaze ve Stein'ın farklı yorumlarını karşılaştırarak ve Anadolu'daki Hacınebi örneğiyle tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — «gördüğüm en ıssız manzara»

1850'de İngiliz jeolog William Kennett Loftus, Osmanlı ile İran arasındaki sınırı belirlemekle görevli bir komisyonla Güney Irak'ta dolaşırken, yerlilerin Warka dediği büyük bir harabeye geldi. Çevresinde ne bir nehir, ne bir hurmalık, ne de bir çadır vardı. Loftus, yıllar sonra yayımladığı kitabında, bu harabenin ıssızlığının Babil'inkinden bile çarpıcı olduğunu, gördüğü bütün ıssız manzaraların en ıssızı olduğunu yazdı. Yıkık tuğla yığınlarının arasında, yaklaşık altı mil çevresinde, yer yer on iki metreyi bulan bir toprak surun izlerini fark etti.

Loftus, Warka'nın İncil'de adı geçen Erek kenti olduğunu doğru biçimde tahmin etti. Ama bu ıssız tepelerin altında, beş bin yıl önce çağının hiçbir yerleşimiyle kıyaslanamayacak büyüklükte bir kentin yattığını bilemezdi. Bu kentin eski adı Uruk'tu. Bu bölüm, Uruk'un nasıl bir kent olduğunu ve bu büyüklüğe nasıl ulaştığını soruyor.

Bağlam — kazılar ve katmanlar

Uruk'taki sistemli kazılar, 1912'de Alman arkeolog Julius Jordan'ın yönetiminde başladı ve Birinci Dünya Savaşı'yla kesintiye uğradı. 1928'de yeniden başlayan Alman kazıları, aralıklarla bugüne kadar sürdü. 1950'ler ve 1960'larda Heinrich Lenzen'in yönettiği kazılar, kentin en eski tapınak alanlarının katmanlarını ayrıntılı biçimde ortaya çıkardı.

Arkeologlar, kentin en eski evrelerini, kazı sırasında belirlenen katmanlara göre numaralandırır. MÖ dördüncü binyılın ikinci yarısı, Mezopotamya arkeolojisinde bu kentin adıyla «Uruk dönemi» olarak anılır. Bu dönemin sonunda, yaklaşık MÖ 3200 civarında, Uruk yüzlerce hektarlık bir alana yayılmıştı; burada on binlerce kişinin yaşadığı tahmin ediliyor. Bu büyüklükte bir yerleşim, o güne kadar dünyanın hiçbir yerinde görülmemişti.

Kentin kalbinde iki büyük tapınak alanı vardı. Birincisi, aşk ve savaş tanrıçası İnanna'ya adanmış Eanna'ydı.

İkinci alan, gök tanrısı An'a adanmış Kullaba'ydı. Burada, yüksek bir teras üzerinde, duvarları beyaz badanayla kaplı bir tapınak yükseliyordu; arkeologlar ona bu yüzden Beyaz Tapınak adını verir. Terasın yüksekliği, tapınağın ovanın her yerinden görülmesini sağlıyordu; bu yüksek terasların, sonraki yüzyıllarda Mezopotamya'nın basamaklı kulelerine, yani zigguratlara dönüştüğü düşünülür.

Gelişme — çivilerle süslenmiş duvarlar

Uruk'un yapıları, taşın ve kerestenin kıt olduğu bir ovada, büyük ölçüde kerpiçten yapıldı. Ama ustalar, bu mütevazı malzemeyi şaşırtıcı biçimlerde süslemeyi öğrendi. Eanna'daki bazı yapılarda, duvarlar ve sütunlar, binlerce küçük pişmiş toprak çividen oluşan renkli desenlerle kaplıydı.

Loftus, 1850'lerde Warka'da bu çivilerden oluşan bir duvar parçasını ilk bulanlardan biriydi. Onun tanımladığı duvar, sonraki kazılarda bulunan büyük çivi mozaikli yapıların küçük bir örneğiydi. Alman kazıcılar, Eanna'da, iki sıra hâlinde dizilmiş kalın sütunları baştan aşağı bu çivilerle kaplanmış bir salon buldu. Böyle bir yapıyı süslemek için yüz binlerce çivi üretmek, boyamak ve tek tek duvara çakmak gerekiyordu. Bu da, kentin çok sayıda zanaatkârın emeğini tek bir iş için bir araya getirebildiğini gösteriyor.

Uruk'un günlük hayatına dair en ilginç buluntulardan biri ise, çok daha sıradan bir nesnedir. Uruk döneminin yerleşimlerinde, kalın ve kaba, ağzı eğik kesilmiş binlerce küçük kâse bulunur. Bu kâseler, bazı yerleşimlerde bulunan bütün çanak çömleğin önemli bir kısmını oluşturur.

Nissen'in yorumu tartışıldı; bazı araştırmacılar kâselerin ekmek pişirmek, tuz üretmek ya da adak sunmak için kullanılmış olabileceğini ileri sürdü. Ama hangi yorum doğru olursa olsun, bu kâseler, Uruk'ta ilk kez çok büyük sayılarda, standart biçimde üretilen bir nesnenin ortaya çıktığını gösteriyor. Bu da, büyük bir kurumun çok sayıda insanın emeğini ve yiyeceğini düzenlediğine işaret ediyor.

Dönüş noktası — Uruk'un dışa açılması

MÖ dördüncü binyılın ikinci yarısında, Uruk'un kültürü, güney ovasının çok ötesine yayıldı. Kuzey Suriye'de, Fırat kıyısındaki Habuba Kabira'da, Uruk'taki evlere ve tapınaklara çok benzeyen yapılar, ağzı eğik kâseler ve güneyden gelen çanak çömlek bulundu. Burası, güneyden gelenlerin kurduğu bir koloni gibi görünüyordu. Benzer izler, İran'ın batısında ve Anadolu'nun güneydoğusunda da ortaya çıktı.

Amerikalı arkeolog Guillermo Algaze, bu yayılmayı bir «dünya sistemi» olarak yorumladı: güneyin kentleri, ovada bulunmayan maden, kereste ve taşa erişmek için ticaret yollarının kilit noktalarına koloniler kurmuş, çevre bölgeleri kendi ekonomilerine bağlamıştı. Bu yorum, güneyin kentlerini bir merkez, çevre bölgeleri ise hammadde sağlayan bir kenar olarak görüyordu.

Stein'ın bulguları, Algaze'nin merkez ve çevre modelini sorguladı. Uzaklık arttıkça güneyin gücü azalıyordu; uzak bölgelerdeki yerel topluluklar, güneyden gelen tüccarlarla eşit düzeyde ilişki kuruyor, hatta onları kendi düzenlerine uymak zorunda bırakıyordu. Uruk'un yayılması, bu yüzden, tek taraflı bir egemenlikten çok, karmaşık bir karşılıklı ilişkiler ağıydı.

Cevap — bir kurumlar kenti

Öyleyse Uruk, nasıl bu kadar büyük bir kent oldu? Kanıtlar, kentin büyüklüğünün arkasında, binlerce insanın emeğini örgütleyen, ürünü toplayıp dağıtan ve bunları kaydeden büyük kurumların bulunduğunu gösteriyor. Tapınaklar, tarlaları, sürüleri ve atölyeleri yönetiyor; çalışanlara tayın dağıtıyor; uzak bölgelerle ticareti düzenliyordu. Anıtsal yapılar, bu kurumların gücünü ve zenginliğini gösteriyordu.

İtalyan tarihçi Mario Liverani, Uruk'un bu yapısını, ürünün merkeze toplanıp oradan yeniden dağıtıldığı bir ekonomi olarak tanımladı. Ona göre Uruk'un asıl yeniliği, tek tek yapılarında değil, toplumun bir bütün olarak örgütlenme biçimindeydi: tarım yapanlar, zanaatkârlar, kâtipler ve yöneticiler arasında keskin bir iş bölümü ortaya çıkmıştı.

Bu iş bölümünün en açık izlerinden biri, meslek listeleridir. Uruk'un en eski tabletleri arasında, yöneticilerden zanaatkârlara kadar farklı meslekleri belirli bir sırayla sayan listeler bulundu; bu listeler, yüzyıllar boyunca kâtip okullarında kopyalanmaya devam etti. Toplumun kendini meslekler ve rütbeler hâlinde sınıflandırması, Uruk'un yeni düzeninin bir parçasıydı.

Uruk'un bu düzeni, yaklaşık MÖ 3100 civarında sarsıldı. Güney dışındaki koloniler terk edildi, Uruk'un etkisi geriledi. Ama kent, binlerce yıl boyunca yaşamaya devam etti; sonraki yüzyıllarda da Mezopotamya'nın önemli kentlerinden biri olarak kaldı.

Bugünle bağ — kayıp ve geri dönen bir vazo

Uruk'un en ünlü eserlerinden biri, 1930'larda Alman kazılarında bulunan, bir metreden uzun bir kaymaktaşı vazodur. Vazonun üzerindeki kabartmalar, suyun, bitkilerin, hayvanların ve çıplak adak taşıyıcılarının oluşturduğu bir düzen içinde, tanrıçaya armağanlar sunan bir alayı gösterir. 2003'te Irak savaşı sırasında Bağdat'taki müze yağmalandığında bu vazo da çalındı; birkaç ay sonra parçalar hâlinde geri getirildi ve onarıldı. Uruk'un mirası, bugün de savaşların, yağmanın ve koruma çabalarının ortasında duruyor.

Birincil kaynak

William Kennett Loftus, Warka'da bulduğu çivi mozaikli duvarı 1857'de yayımlanan kitabında şöyle anlatır:

I had frequently noticed a number of small yellow terra-cotta cones, three inches and a half long, arranged in half circles on the surface of the mound, and was much perplexed to imagine what they were. They proved to be part of a wall, thirty feet long, entirely composed of these cones imbedded in a cement of mud mixed with chopped straw. They were fixed horizontally with their circular bases facing outwards. Some had been dipped in red and black colour, and were arranged in various ornamental patterns, such as diamonds, triangles, zigzags, and stripes, which had a remarkably pleasing effect.

Türkçesi: Tepenin yüzeyinde yarım daireler hâlinde dizilmiş, üç buçuk inç uzunluğunda çok sayıda küçük sarı pişmiş toprak koni gözüme sık sık çarpmıştı ve bunların ne olduğunu kestirmekte epey zorlanmıştım. Bunların, tamamen kıyılmış samanla karıştırılmış çamur harcın içine gömülmüş bu konilerden oluşan, otuz fit uzunluğunda bir duvarın parçası olduğu anlaşıldı. Koniler, yuvarlak tabanları dışarıya bakacak biçimde yatay olarak yerleştirilmişti. Bazıları kırmızı ve siyah boyaya batırılmıştı ve eşkenar dörtgenler, üçgenler, zikzaklar ve şeritler gibi çeşitli süsleme desenleri oluşturacak biçimde dizilmişti; bu, son derece hoş bir etki yaratıyordu.

Kaynak: William Kennett Loftus, Travels and Researches in Chaldaea and Susiana (Londra: James Nisbet, 1857), s. 187–188; archive.org. Türkçesi bizim.

1. Loftus, konilerin bir duvarın parçası olduğunu nasıl anladı?
2. Loftus'un tanımladığı süsleme tekniği, kerpiçten yapılmış bir kent için neden önemli olabilir?
3. Loftus, bu duvarın ne zaman ve kim tarafından yapıldığını bilmiyordu. Bir buluntunun tanımı ile yorumu arasındaki farkı bu metin üzerinden açıkla.

Tarihçiler Tartışıyor

• Hans Nissen (1988) — Ağzı eğik kâselerin standart boyutlarına ve erken yazılı işaretlere dayanarak, Uruk'un tapınaklarının işçilere tayın dağıtan büyük ekonomik kurumlar olduğunu savundu.
• Guillermo Algaze (1993) — Uruk genişlemesini, güneyin kentlerinin hammaddelere erişmek için çevre bölgelere koloniler kurduğu bir «dünya sistemi» olarak yorumladı.
• Gil Stein (1999) — Hacınebi kazılarına dayanarak, uzak bölgelerdeki yerel toplulukların güneyden gelenlerle eşit düzeyde ilişki kurduğunu ve merkez ile çevre modelinin fazla basit olduğunu gösterdi.
• Mario Liverani (2006) — Uruk'u, ürünün merkeze toplanıp yeniden dağıtıldığı ve toplumda keskin bir iş bölümünün ortaya çıktığı ilk kent olarak tanımladı.

Bu dört yaklaşım, Uruk'a farklı ölçeklerden bakıyor. Nissen, tek tek nesnelerden, yani kâselerden ve işaretlerden yola çıkarak kentin iç ekonomisini anlamaya çalıştı. Liverani, bu iç ekonomiyi bütün bir toplumsal düzen olarak tanımladı. Algaze ve Stein ise kentin dışarıyla ilişkisine baktı; biri güneyin gücünü, öbürü çevre toplulukların direncini ve bağımsızlığını öne çıkardı. Stein'ın Anadolu'daki bulguları, Mezopotamya tarihinin yalnızca güneyden bakılarak yazılamayacağını, çevre bölgelerin de kendi tarihlerine sahip olduğunu hatırlattı. Algaze'nin modeli bugün de tartışmanın başlangıç noktası olmayı sürdürüyor; ama Hacınebi gibi kazılar, bu modelin her bölgede aynı biçimde işlemediğini açıkça gösterdi. Tartışma, bir kentin büyüklüğünü anlamanın, onun hem içindeki düzeni hem de çevresiyle kurduğu ilişkileri birlikte incelemeyi gerektirdiğini gösteriyor.

Derine İn

Uruk'un nüfusunu tahmin etmek, sanıldığından zordur. Arkeologlar, yerleşimin kapladığı alanı ölçer ve bir hektarda yaşayabilecek kişi sayısına dair bir tahminle çarpar. Ama bu tahminler, evlerin ne kadar sık olduğuna, tapınak alanlarının ve boş alanların ne kadar yer kapladığına ve yerleşimin tamamının aynı anda kullanılıp kullanılmadığına bağlıdır. Bu yüzden Uruk için verilen nüfus sayıları, birkaç on bin kişi gibi geniş aralıklarla verilir. Kesin olan, Uruk'un çağının diğer yerleşimlerinden kat kat büyük olduğudur. Bu büyüklüğün kendisi, yeni sorunlar da doğuruyordu: bu kadar insanı beslemek, suyu dağıtmak ve atıkları uzaklaştırmak, sürekli bir örgütlenme gerektiriyordu.

Uruk'un siyasi düzeni de tartışmalıdır. Uruk döneminin sanat eserlerinde, sakallı, başında bir bant bulunan ve ağ benzeri bir etek giyen bir erkek figürü sık sık görülür. Bu figür, aslanları avlarken, düşmanlarla savaşırken ya da tanrıçaya armağan sunarken gösterilir. Araştırmacılar bu figürü «rahip-kral» olarak adlandırır; ama onun gerçekten bir kral mı, bir rahip mi, yoksa ikisini birden temsil eden bir lider mi olduğu bilinmiyor. Yazılı belgeler, bu dönemde henüz siyasi olayları değil, yalnızca ekonomik işlemleri kaydediyordu.

Uruk'un tapınak alanlarının kendisi de ilginç bir soru doğurur. Eanna'daki yapılar, sık sık yıkılıp yeniden yapıldı; bazı büyük yapılar, kısa bir süre kullanıldıktan sonra özenle doldurularak yerine yenileri kuruldu. Bu yapıların ne kadarının tapınak, ne kadarının toplantı salonu, yönetim binası ya da depo olduğu tartışılıyor. «Tapınak» kelimesi, belki de bu yapıların işlevlerini tam olarak karşılamıyor; onlar, dinsel, ekonomik ve siyasi işlevlerin iç içe geçtiği kurumların merkezleriydi.

Uruk'un çevresiyle ilişkisi, Türkiye tarihi açısından da önemlidir. Fırat'ın Türkiye'deki kesiminde yapılan kurtarma kazıları, özellikle baraj gölleri altında kalacak alanlarda, Uruk genişlemesinin Anadolu'ya nasıl ulaştığını gösteren pek çok buluntu ortaya çıkardı. Malatya yakınlarındaki Arslantepe'de de Uruk etkisi görülür; ama Arslantepe'nin kendi yerel yönetim geleneği, güneyden gelen etkilerle birleşerek özgün bir yapı oluşturdu. Bu örnekler, Anadolu'nun Mezopotamya tarihinin yalnızca bir kenarı değil, etkin bir parçası olduğunu gösteriyor.

Uruk'un günlük hayatı hakkında bildiklerimiz, büyük ölçüde tapınak alanlarından geliyor; kentin sıradan mahallelerinin çok azı kazıldı. Bu, bizim Uruk'u tapınakların gözünden görmemize yol açıyor. Son yıllarda yapılan jeofizik taramalar, yerin altındaki duvarları kazmadan haritalayarak, kentin konut alanlarının ve kanallarının planını ortaya çıkarmaya başladı. Bu çalışmalar, Uruk'un içinden su kanallarının geçtiğini ve kentin bir tür «su kenti» olabileceğini düşündürüyor.

Son olarak, Uruk'un hikâyesi, «ilk» kavramına dikkatle yaklaşmayı gerektirir. Uruk, bildiğimiz kadarıyla dünyanın ilk büyük kentiydi; ama bu, başka bölgelerde benzer büyüklükte yerleşimlerin olmadığı anlamına gelmez. Ukrayna'daki bazı Neolitik mega yerleşimler ya da Kuzey Mezopotamya'daki Tell Brak gibi yerler, farklı biçimlerde büyük nüfuslara ev sahipliği yaptı. «İlk» ifadesi, bizim bugünkü bilgimize dayanır ve yeni kazılarla değişebilir.

Uzman Notu

Temel literatür

• William Kennett Loftus, Travels and Researches in Chaldaea and Susiana (Londra: James Nisbet, 1857).
• Hans J. Nissen, The Early History of the Ancient Near East, 9000–2000 B.C. (Chicago: University of Chicago Press, 1988).
• Guillermo Algaze, The Uruk World System: The Dynamics of Expansion of Early Mesopotamian Civilization (Chicago: University of Chicago Press, 1993).
• Gil J. Stein, Rethinking World-Systems: Diasporas, Colonies, and Interaction in Uruk Mesopotamia (Tucson: University of Arizona Press, 1999).
• Mario Liverani, Uruk: The First City, çev. Zainab Bahrani ve Marc Van De Mieroop (Londra: Equinox, 2006).
• Nicola Crüsemann ve diğerleri (yay.), Uruk: First City of the Ancient World (Los Angeles: Getty Publications, 2019).

Arşiv ve kaynak

Loftus'un kitabının çizimli baskısı archive.org arşivinde taranmış olarak duruyor. Uruk kazılarının raporları, Alman Arkeoloji Enstitüsü'nün yayın dizilerinde yayımlandı. Uruk vazosu ve diğer buluntular Irak Ulusal Müzesi'nde, çivi mozaikli duvar parçaları ise Berlin'deki Ön Asya Müzesi'nde sergileniyor. Hacınebi kazılarının buluntuları Türkiye'deki müze koleksiyonlarında korunuyor.

Açık sorular

• Uruk'un nüfusu en kalabalık döneminde ne kadardı ve bu nüfus nasıl beslendi?
• Uruk genişlemesi, güneyin kentlerinin bilinçli bir sömürge siyaseti miydi, yoksa tüccarların ve göçmenlerin kendiliğinden oluşan ağları mı?
• Uruk döneminin «rahip-kral» figürü, nasıl bir siyasi düzeni temsil ediyordu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Uruk'ta tanrıça İnanna'ya adanmış tapınak alanının adı nedir? A) Kullaba B) Eanna C) Beyaz Tapınak D) Ziggurat
2. (Hedef 1) Çivi mozaik tekniği neyi amaçlıyordu? A) Kerpiç duvarları süslemeyi ve korumayı B) Tapınakları yıkmayı C) Yazıyı kaydetmeyi D) Suyu kanallara taşımayı
3. (Hedef 2) Hans Nissen'e göre ağzı eğik kâseler ne için kullanılıyordu? A) Tapınaklarda süs eşyası olarak B) Ticarette para olarak C) Ölüleri gömmek için D) İşçilere günlük arpa tayını dağıtmak için
4. (Hedef 3) Gil Stein'ın Hacınebi kazıları neyi gösterdi? A) Uruk'tan gelenlerin yerel topluluğu tamamen egemenlik altına aldığını B) Hacınebi'de hiç Uruk etkisi olmadığını C) Yerel Anadolu topluluğu ile güneyden gelen küçük bir Uruk topluluğunun yan yana, eşit düzeyde yaşadığını D) Hacınebi'nin Uruk'tan daha büyük bir kent olduğunu
5. (Hedef 3) Guillermo Algaze, Uruk genişlemesini nasıl yorumladı? A) Güneyin kentlerinin hammaddelere erişmek için çevre bölgelere koloniler kurduğu bir dünya sistemi olarak B) Bir din savaşı olarak C) Bir göçebe istilası olarak D) Bir doğal afetin sonucu olarak

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Uruk genişlemesine dair Algaze'nin «dünya sistemi» yorumunu ve Stein'ın Hacınebi bulgularına dayanan eleştirisini karşılaştır. Her yorumun dayandığı kanıtları belirt. Ardından, Mezopotamya tarihini yalnızca güneyin kentlerinden bakarak yazmanın neden eksik kalabileceğini, Anadolu'daki örnekleri kullanarak gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. B — Uruk'ta İnanna'ya adanmış tapınak alanının adı Eanna'dır.
2. A — Çivi mozaik, kerpiç duvarları hem süslemeyi hem de korumayı amaçlıyordu.
3. D — Nissen'e göre ağzı eğik kâseler işçilere günlük arpa tayını dağıtmak için kullanılıyordu.
4. C — Hacınebi'de yerel topluluk ile güneyden gelen küçük bir Uruk topluluğu yan yana, eşit düzeyde yaşadı.
5. A — Algaze, Uruk genişlemesini güneyin koloniler kurduğu bir dünya sistemi olarak yorumladı.

Güçlü bir cevap, Algaze'nin Habuba Kabira gibi güney tarzı yerleşimlere ve hammadde ihtiyacına dayandığını, Stein'ın ise Hacınebi'de iki topluluğun ayrı mutfak ve eşya geleneklerini koruyarak yan yana yaşadığını gösteren buluntulara dayandığını belirtir. Uzaklık arttıkça güneyin etkisinin azaldığını ve yerel toplulukların kendi düzenlerini koruduğunu tartışır. Arslantepe gibi örneklerle, Anadolu'nun Mezopotamya tarihinin edilgen bir kenarı değil, etkin bir parçası olduğunu savunur.

Sonraki bölüme köprü

Eanna'nın ambarlarından çıkan tayınlar, getirilen arpa, yün ve hayvanlar, bir yerde kayda geçirilmek zorundaydı. Kâtipler, bu kayıtları kil tabletlere bastırdıkları işaretlerle tutmaya başladı; Uruk'ta bulunan binlerce tabletin çoğu, bu kaydın izlerini taşıyor. Sümerlerin kendi efsaneleri ise yazının bir kralın uzak bir kente gönderdiği uzun bir mesajla doğduğunu anlatıyordu. Hangisi doğruydu? Sonraki bölümün sorusu bu: Yazı muhasebeden mi doğdu?