Stonehenge ve megalitler ne içindi?

Öğrenme hedefleri

• Stonehenge'in hangi evrelerde, hangi taşlarla ve nasıl bir çevre içinde inşa edildiğini açıklayabileceksin.
• Stonehenge'e yüzyıllar boyunca yakıştırılan anlamları, efsaneden gözlemevine, Monmouthlu Geoffrey'den Gerald Hawkins'e kadar karşılaştırabileceksin.
• Atalar, şifa ve gündönümü törenleri gibi bugünkü açıklamaların hangi kazı kanıtlarına dayandığını değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — İrlanda'dan uçan taşlar

1130'larda Galli din adamı Monmouthlu Geoffrey, Britanya krallarının tarihini anlatan Latince bir kitap yazdı. Kitabın bir bölümünde, Kral Aurelius'un, savaşta ölen soylular için sonsuza dek kalacak bir anıt istediği anlatılır. Büyücü Merlin, krala İrlanda'daki bir dağda duran «Devlerin Dansı» adlı taş halkayı getirmesini öğütler. Kral önce güler: Britanya'da taş mı yok ki İrlanda'dan getirilsin? Merlin, bu taşların şifa verici bir gücü olduğunu, eski zamanlarda devlerin onları Afrika'nın uzak köşelerinden taşıdığını anlatır. Sonunda on beş bin kişilik bir ordu İrlanda'ya gider ve taşlar, Merlin'in ustalığıyla Salisbury Ovası'na getirilip yeniden dikilir.

Geoffrey'nin anlattığı hikâye bir efsaneydi; Merlin'in ve Kral Aurelius'un yaşadığını gösteren güvenilir bir kanıt yoktur. Ama yirminci yüzyılın arkeologları, şaşırtıcı bir şey buldu: Stonehenge'in bazı taşları gerçekten de uzaktan, deniz aşırı değil ama yaklaşık iki yüz kırk kilometre batıdaki Galler'in tepelerinden getirilmişti. Efsane, belki de uzun zaman önceki gerçek bir yolculuğun bulanık bir hatırasını taşıyordu. Bu bölüm, Stonehenge'in ve benzeri büyük taş anıtların ne için yapıldığını soruyor.

Bağlam — büyük taşlar Avrupa'sı

Megalit yapılar, Avrupa'nın Atlantik kıyılarında, İber Yarımadası'ndan İskandinavya'ya kadar geniş bir alana yayılır. Fransa'nın Bretanya bölgesindeki Carnac'ta binlerce dikili taş, kilometrelerce uzanan sıralar oluşturur. İrlanda'daki Newgrange'de, beş bin yıldan eski büyük bir toprak tepenin içindeki taş koridor, yalnızca kış gündönümü günlerinde, gün doğarken güneş ışığını en içteki odaya ulaştıracak biçimde yapılmıştır. Bu yapıların çoğu, Neolitik çiftçiler tarafından inşa edildi. Taş odalı mezarlarda, kuşaklar boyunca pek çok insanın kemikleri bir arada bulundu; bu da megalitlerin çoğunun, tek bir kişinin değil, bir topluluğun ölülerini barındıran ortak anıtlar olduğunu düşündürüyor. Stonehenge, bu geniş geleneğin en ünlü, ama en tipik olmayan örneğidir.

Uzun süre bu yapıların, Doğu Akdeniz'in gelişmiş uygarlıklarından yayılan fikirlerle yapıldığı düşünüldü. «Tarih Nedir?» kursunun kronoloji bölümünde, radyokarbon tarihlerinin ağaç halkalarıyla düzeltilmesinin bu görüşü nasıl altüst ettiğini görmüştük: Avrupa'nın megalit anıtlarının pek çoğu, Mısır piramitlerinden daha eskiydi. Öte yandan Göbeklitepe'nin dikilitaşları, büyük taş anıtların avcı-toplayıcılar tarafından bile yapılabildiğini, hem de binlerce yıl önce, göstermişti.

Gelişme — bin yıl süren bir inşaat

Stonehenge, tek seferde yapılmış bir yapı değildir. İngiltere'nin güneyindeki Salisbury Ovası'nda, yaklaşık MÖ 3000'de, önce dairesel bir hendek ve toprak set kazıldı. Setin iç kenarında bir halka hâlinde çukurlar açıldı; bu çukurlarda yakılmış insan kemikleri bulundu. Yani Stonehenge, ilk evresinde, bir mezarlık olarak da kullanılıyordu.

Yaklaşık MÖ 2500'de, bugün gördüğümüz büyük taş yapı kuruldu. Dış halkayı ve ortadaki büyük kapı biçimli yapıları oluşturan dev kumtaşları, sarsen denen yerel taşlardı ve yaklaşık yirmi beş kilometre kuzeyden getirildi. Bunların bazıları yirmi tonu aşıyordu. Taşlar, marangozlukta kullanılan geçme tekniklerine benzer yöntemlerle birbirine bağlanmıştı; bu, ahşap yapı geleneğinin taşa aktarıldığını düşündürüyor.

Bu taşların neden bu kadar uzaktan getirildiği, cevaplanması gereken en ilginç sorulardan biridir. Salisbury Ovası'nın çevresinde yeterince taş vardı. Mavi taşların özel bir anlamı olmalıydı: belki onları getirenlerin atalarının topraklarından geliyorlardı, belki kutsal sayılan bir yerden, belki de şifa verici güçleri olduğuna inanılıyordu.

Dönüş noktası — gözlemevi mi, anıt mı?

Stonehenge'in ne olduğu konusundaki yorumlar, her dönemin kendi dünya görüşünü yansıttı. On yedinci yüzyılda İngiliz mimar Inigo Jones, Stonehenge'in Romalılar tarafından yapılmış bir tapınak olduğunu savundu; çünkü bu kadar düzenli bir yapıyı ancak Romalıların yapabileceğini düşünüyordu. On sekizinci yüzyılda William Stukeley, yapıyı druidlerin tapınağı olarak yorumladı; ama aynı zamanda önemli bir gözlem yaptı: Stonehenge'in ana ekseni, yaz gündönümünde güneşin doğduğu yöne bakıyordu.

Yirminci yüzyılda bu gözlem, çok daha iddialı bir yoruma dönüştü. 1963'te Amerikalı astronom Gerald Hawkins, Stonehenge'in taşları arasındaki doğrultuları bir bilgisayarla hesapladı ve yapının güneş ve ay tutulmalarını önceden hesaplayabilen bir «Neolitik bilgisayar» olduğunu ileri sürdü. Bu fikir çok popüler oldu. Ama İngiliz arkeolog Jacquetta Hawkes, 1967'de yayımladığı eleştiride, Hawkins'in taşlar arasında yüzlerce olası doğrultu içinden, işine yarayanları seçtiğini ve Stonehenge'i yapanlara bilgisayar çağının zihniyetini yüklediğini savundu. Hawkes'a göre her kuşak, hak ettiği ya da görmek istediği Stonehenge'i buluyordu.

Cevap — ölüler, yaşayanlar ve şölenler

Bugünkü araştırmalar, Stonehenge'i tek başına değil, çevresindeki anıtlarla birlikte inceliyor. Stonehenge'in yaklaşık üç kilometre kuzeydoğusunda, Avon Nehri'nin kıyısında, Durrington Walls adlı büyük bir henge bulunur. Burada yapılan kazılar, Stonehenge'in büyük taşlarının dikildiği dönemde, yüzlerce küçük evden oluşan büyük bir yerleşim ortaya çıkardı. Evlerin çevresinde, şölenlerde yenmiş binlerce domuz kemiği bulundu; domuzların dişlerinin gelişimi, çoğunun kış ortasında kesildiğini gösteriyordu. Yani insanlar, kış gündönümü sırasında burada toplanıp büyük şölenler yapıyordu.

Başka bir yorum, İngiliz arkeologlar Timothy Darvill ve Geoffrey Wainwright'tan geldi. 2008'de Stonehenge'de yaptıkları kazıdan sonra, mavi taşların şifa verici güçleri olduğuna inanıldığını ve Stonehenge'in bir tür şifa merkezi olarak kullanıldığını ileri sürdüler. Bu yorumu desteklemek için, Stonehenge çevresine gömülmüş bazı insanların yaralı ya da hasta olduğunu ve uzak yerlerden geldiğini gösteren kanıtlara dikkat çektiler. İlginç biçimde, bu yorum, Geoffrey'nin efsanesindeki şifa verici taşları hatırlatıyordu.

Öyleyse Stonehenge ne içindi? Muhtemelen tek bir şey için değil. Bin yıldan uzun süren kullanımı boyunca bir mezarlık, bir tören alanı, gündönümlerini işaretleyen bir takvim ve belki bir şifa merkezi oldu. En önemlisi, onu yapmak bir topluluk işiydi: taşları getirmek, dikmek ve çevresinde şölenler düzenlemek, binlerce insanı bir araya getiriyordu. Durrington Walls'da şölenlere katılanların domuzlarının bir kısmının, dişlerindeki kimyasal izlere göre Britanya'nın uzak bölgelerinden getirildiği anlaşıldı. Yani bu toplantılar, yalnızca yerel bir köyün değil, adanın dört bir yanından gelen toplulukların buluşmasıydı. Stonehenge, belki de Britanya'nın dağınık topluluklarını ortak bir geçmişe ve ortak bir takvime bağlayan bir merkezdi.

Bugünle bağ — her kuşağın Stonehenge'i

Bugün her yaz gündönümünde binlerce kişi, güneşin doğuşunu izlemek için Stonehenge'de toplanıyor. Bazıları kendilerini druid olarak tanımlıyor, bazıları sadece meraklı. Hawkes'un sözü hâlâ geçerli: Stonehenge'e bakan her kuşak, orada kendi sorularını ve kendi özlemlerini görüyor. Tarihçinin görevi, bu yansımaları kanıttan ayırmaya çalışmaktır.

Birincil kaynak

Monmouthlu Geoffrey, 1130'larda yazdığı Britanya Krallarının Tarihi'nde, Merlin'in Kral Aurelius'a İrlanda'daki taşları anlattığı sahneyi şöyle aktarır:

"If thou be fain to grace the burial-place of these men with a work that shall endure for ever, send for the Dance of the Giants that is in Killaraus, a mountain in Ireland." […] "Laugh not so lightly, King, for not lightly are these words spoken. For in these stones is a mystery, and a healing virtue against many ailments. Giants of old did carry them from the furthest ends of Africa and did set them up in Ireland what time they did inhabit therein. And unto this end they did it, that they might make them baths therein whensoever they ailed of any malady."

Türkçesi: «Bu adamların mezar yerini sonsuza dek kalacak bir eserle süslemek istiyorsan, İrlanda'da Killaraus adlı dağdaki Devlerin Dansı'nı getirt.» […] «Bu kadar hafife alıp gülme, kral; bu sözler hafife alınarak söylenmedi. Çünkü bu taşlarda bir sır ve pek çok hastalığa karşı şifa verici bir güç vardır. Eski zamanların devleri onları Afrika'nın en uzak köşelerinden taşıdı ve İrlanda'da yaşadıkları sırada oraya dikti. Bunu, bir hastalığa yakalandıklarında içlerinde yıkanacakları banyolar yapmak için yaptılar.»

Kaynak: Monmouthlu Geoffrey, Historia regum Britanniae, VIII. kitap, 10–11. bölümler; Sebastian Evans'ın İngilizce çevirisi, Histories of the Kings of Britain (Londra: J. M. Dent, 1912), s. 138–139; archive.org. Türkçesi bizim.

1. Merlin, taşları İrlanda'dan getirmeyi hangi iki gerekçeyle savunuyor?
2. Geoffrey'nin anlattığı hikâyede, bugünkü arkeolojik bulgularla örtüşen bir unsur bulabilir misin? Bu örtüşme, efsaneyi tarihsel bir kaynak olarak kullanmamız için yeterli mi?
3. Geoffrey'nin yazdığı dönemde Stonehenge zaten binlerce yıllıktı. Bir Orta Çağ yazarının bu kadar eski bir yapıyı açıklamaya çalışması, onun kendi dünyası hakkında ne söyler?

Tarihçiler Tartışıyor

• William Stukeley (1740) — Stonehenge'i druidlerin tapınağı olarak yorumladı; ama yapının ana ekseninin yaz gündönümünde güneşin doğduğu yöne baktığını fark ederek sonraki araştırmalar için önemli bir gözlem yaptı.
• Gerald Hawkins (1963) — Bilgisayar hesaplarına dayanarak Stonehenge'in güneş ve ay olaylarını, hatta tutulmaları hesaplamak için yapılmış bir gözlemevi olduğunu ileri sürdü.
• Jacquetta Hawkes (1967) — Hawkins'in yorumunu, rastlantısal doğrultuları seçip abarttığı ve eski insanlara modern bir zihniyet yüklediği gerekçesiyle eleştirdi.
• Mike Parker Pearson ve Ramilisonina (1998) — Stonehenge'i, Durrington Walls'daki yaşayanların ahşap anıtının karşısında duran, ataların ve ölülerin taş anıtı olarak yorumladı.

Bu tartışma, bir anıtın yorumunun, yorumcunun kendi dönemiyle ne kadar bağlantılı olduğunu açıkça gösteriyor. Stukeley, on sekizinci yüzyılın druidlere duyduğu romantik ilginin içindeydi. Hawkins, bilgisayarların yeni ortaya çıktığı ve bilimin her şeyi açıklayabileceği düşünülen bir dönemde yazıyordu. Hawkes, bu iyimserliğe karşı çıkan eleştirel bir sesti. Parker Pearson ve Ramilisonina ise antropolojinin yaşayan toplumlardan edindiği bilgileri kullanarak, anıtı bir topluluğun ölülerle ve atalarla ilişkisi içinde okumayı önerdi; ama bu yaklaşım da Madagaskar'dan Britanya'ya uzanan bir karşılaştırmaya dayandığı için eleştirildi. Darvill ve Wainwright'ın şifa yorumu da aynı çerçevede okunabilir: kazı buluntularına dayanıyordu, ama Geoffrey'nin efsanesini beklenmedik biçimde yankılaması, onu hem çekici hem de şüpheyle karşılanan bir öneri yaptı. Tartışma, her yorumun bir şeyi aydınlatırken başka bir şeyi gözden kaçırabileceğini gösteriyor.

Derine İn

Stonehenge'in inşası, teknik açıdan büyük bir başarıydı. Metal aletlerin ya da tekerleğin yaygın olmadığı bir dönemde, yirmi tonu aşan taşların taşınması, dikilmesi ve üzerlerine yatay taşların yerleştirilmesi nasıl mümkün oldu? Deneysel arkeoloji çalışmaları, taşların ahşap kızaklar ve raylar üzerinde, halatlarla çekilerek taşınabileceğini gösterdi. Bir taşı taşımak için belki yüz kişi gerekiyordu. Taşları dikmek için önce bir çukur kazılıyor, taş bir rampa yardımıyla çukura kaydırılıyor ve halatlarla dik konuma getiriliyordu. Bu işler, büyük bir örgütlenme ve iş birliği gerektiriyordu.

Stonehenge'i yapan insanlar kimlerdi? Eski DNA çalışmaları, Britanya'nın Neolitik çiftçilerinin atalarının, Anadolu'dan başlayıp Avrupa'ya yayılan erken çiftçi topluluklarından geldiğini gösterdi. Stonehenge'in büyük taşlarını dikenler, bu toplulukların torunlarıydı. Ama Stonehenge'in son evrelerinde, Britanya'ya kıta Avrupası'ndan yeni topluluklar geldi. Bu dönemin en ünlü bireylerinden biri, 2002'de Stonehenge'in yakınındaki Amesbury'de bulunan ve «Amesbury Okçusu» denen bir adamdır. Bu adamın mezarında, altın süsler, bakır bıçaklar, ok uçları ve çanak çömlek bulundu; dişlerinin kimyasal analizi, onun çocukluğunu Alplerin çevresinde geçirdiğini gösterdi. Yani Stonehenge'in son evrelerinde, çevresinde uzak yerlerden gelen insanlar da yaşıyordu.

Megalit anıtların neden yapıldığı sorusu, yalnızca Stonehenge için değil, bütün megalit yapılar için sorulabilir. Bazı araştırmacılar, bu yapıların toprak üzerindeki hakları ve bir topluluğun kimliğini göstermek için yapıldığını düşünüyor: atalarının mezarlarını ve anıtlarını belirli bir toprağa diken bir topluluk, o toprağın kendilerine ait olduğunu da ilan etmiş oluyordu. Başkaları, anıtların yapımının kendisinin, yani birlikte çalışmanın, toplulukları bir arada tutan asıl şey olduğunu ileri sürüyor. Bu açıdan bakıldığında, anıtın bitmiş hâli kadar, onu yapmak için bir araya gelmek de önemliydi.

Megalitlerin bir başka dersi, yazısız toplumların bilgisini anlamanın zorluğudur. Stonehenge'i yapanlar, gökyüzünü dikkatle gözlemlemiş, gündönümlerini belirlemiş ve bu bilgiyi kuşaklar boyunca aktarmıştı. Ama bu bilgiyi yazıya geçirmedikleri için, onların ne bildiğini ve nasıl düşündüğünü yalnızca yapılarından çıkarmak zorundayız. Hawkes'un uyarısı burada önemlidir: yapılardan çıkardığımız anlamlar, onların düşüncelerinden çok bizim beklentilerimizi yansıtabilir. Bu yüzden arkeologlar, gökyüzüyle ilgili iddiaları, yalnızca tek bir yapıya değil, aynı dönemin pek çok yapısına bakarak sınamaya çalışır.

Stonehenge'in terk edilişi de kendi başına bir sorudur. MÖ ikinci binyılın ortalarından sonra, yapıya yeni taşlar eklenmedi ve çevresindeki tören faaliyeti azaldı. Bazı araştırmacılar bunu, toplumun artık büyük ortak anıtlar yerine, bireysel mezar tepelerine ve tarlaları çeviren sınır duvarlarına yöneldiği bir dönüşümle açıklıyor. Toprak, ortak törenlerin değil, ailelerin ve soyların sahip olduğu bir mülke dönüşüyordu.

Son olarak, Stonehenge'in korunması da güncel bir tartışma konusudur. Anıtın yakınından geçen kalabalık bir karayolu, yıllardır bir tünel projesiyle yer altına alınmak isteniyor. Arkeologların bir kısmı, tünel kazısının çevredeki henüz incelenmemiş buluntuları yok edeceği kaygısını dile getiriyor. Bu tartışma, geçmişin anıtlarını korumakla bugünün ihtiyaçlarını karşılamak arasındaki gerilimin güncel bir örneğidir.

Uzman Notu

Temel literatür

• Monmouthlu Geoffrey, Histories of the Kings of Britain, çev. Sebastian Evans (Londra: J. M. Dent, 1912).
• William Stukeley, Stonehenge, a Temple Restor'd to the British Druids (Londra: W. Innys ve R. Manby, 1740).
• Gerald S. Hawkins, «Stonehenge Decoded», Nature 200 (1963), s. 306–308.
• Jacquetta Hawkes, «God in the Machine», Antiquity 41 (1967), s. 174–180.
• Mike Parker Pearson ve Ramilisonina, «Stonehenge for the ancestors: the stones pass on the message», Antiquity 72 (1998), s. 308–326.
• Mike Parker Pearson ve diğerleri, «Craig Rhos-y-felin: a Welsh bluestone megalith quarry for Stonehenge», Antiquity 89 (2015), s. 1331–1352.

Arşiv ve kaynak

Geoffrey'nin eserinin Evans çevirisi ve Stukeley'nin 1740 tarihli kitabı, çizimleriyle birlikte dijital kütüphanelerde okunabiliyor. Stonehenge ve çevresindeki anıtların buluntuları, Salisbury ve Devizes'teki müzelerde korunuyor. Stonehenge Riverside Project'in kazı raporları, katılımcı üniversitelerin yayınlarında erişilebilir durumda.

Açık sorular

• Mavi taşlar Galler'den doğrudan Stonehenge'e mi getirildi, yoksa önce Galler'de başka bir taş halkada mı kullanıldı?
• Stonehenge'in ana işlevi, ölülerin anıtı olmak mı, şifa merkezi olmak mı, yoksa gündönümü törenlerine ev sahipliği yapmak mıydı?
• Megalit yapma geleneği, Avrupa'nın Atlantik kıyılarında bir bölgeden ötekine mi yayıldı, yoksa farklı yerlerde bağımsız olarak mı ortaya çıktı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Stonehenge'in mavi taşları nereden getirildi? A) Salisbury Ovası'nın hemen yanından B) İrlanda'dan C) Galler'deki Preseli Tepeleri'nden D) Afrika'dan
2. (Hedef 2) Gerald Hawkins, Stonehenge'i nasıl yorumladı? A) Güneş ve ay olaylarını hesaplamak için yapılmış bir gözlemevi olarak B) Bir Roma tapınağı olarak C) Bir kale olarak D) Bir çiftlik olarak
3. (Hedef 2) Jacquetta Hawkes, Hawkins'in yorumunu neden eleştirdi? A) Taşları yanlış ölçtüğü için B) Rastlantısal doğrultuları seçip abarttığı ve eski insanlara modern bir zihniyet yüklediği için C) Stonehenge'i hiç görmediği için D) Radyokarbon tarihlerini kullanmadığı için
4. (Hedef 3) Durrington Walls'da bulunan domuz kemikleri neyi gösteriyor? A) Domuzların yılın her mevsiminde kesildiğini B) İnsanların hiç et yemediğini C) Domuzların Stonehenge'in taşlarını taşımakta kullanıldığını D) Domuzların çoğunun kış ortasında kesildiğini, yani insanların kış gündönümünde toplanıp şölen yaptığını
5. (Hedef 3) Parker Pearson ve Ramilisonina'nın yorumuna göre Stonehenge neyi temsil ediyordu? A) Ataların ve ölülerin taş anıtını B) Bir pazar yerini C) Bir kralın sarayını D) Bir gözlemevini

Açık uçlu soru

(Hedef 2) Stonehenge'e yüzyıllar boyunca yakıştırılan yorumları, Geoffrey'nin efsanesi, Stukeley'nin druid tapınağı, Hawkins'in gözlemevi ve Parker Pearson'ın atalar anıtı yorumlarını, her birinin dayandığı kanıtlar ve yazıldığı dönemin kaygıları açısından karşılaştır. Hawkes'un «her kuşak hak ettiği Stonehenge'i bulur» görüşünü bu yorumlar üzerinden gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. C — Mavi taşlar, Galler'deki Preseli Tepeleri'nden getirildi.
2. A — Hawkins, Stonehenge'i gök olaylarını hesaplamak için yapılmış bir gözlemevi olarak yorumladı.
3. B — Hawkes, Hawkins'in rastlantısal doğrultuları abarttığını ve eski insanlara modern bir zihniyet yüklediğini savundu.
4. D — Domuz kemikleri, insanların kış gündönümünde toplanıp şölen yaptığını gösteriyor.
5. A — Parker Pearson ve Ramilisonina, Stonehenge'i ataların ve ölülerin taş anıtı olarak yorumladı.

Güçlü bir cevap, Geoffrey'nin efsanesinin Orta Çağ'ın büyü ve şifa anlayışını, Stukeley'nin yorumunun on sekizinci yüzyılın druid merakını, Hawkins'in yorumunun bilgisayar çağının iyimserliğini yansıttığını belirtir. Parker Pearson'ın yorumunun kazı kanıtlarına ve antropolojik karşılaştırmaya dayandığını, ama o da bir karşılaştırma olduğu için sınırları bulunduğunu gösterir. Hawkes'un uyarısını, yorumların kanıtlardan ne ölçüde bağımsız olabileceği sorusuyla birlikte tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Stonehenge'in son evrelerinde, çevresine altın süsler ve bakır bıçaklarla gömülen Amesbury Okçusu gibi insanlar, taşları birlikte diken topluluklardan farklı bir dünyaya işaret ediyordu: bazı ailelerin ötekilerden daha zengin, daha güçlü ve daha saygın olduğu bir dünya. Binlerce yıl boyunca paylaşarak ve zorbaları denetleyerek yaşamış toplulukların arasında bu farkların nasıl kalıcı hâle geldiğini, sonraki bölüm soruyor: Tarih öncesinde eşitsizlik nasıl doğdu?