Bakır, tunç, demir: madenler toplumu nasıl değiştirdi?

Öğrenme hedefleri

• Bakırın, tuncun ve demirin hangi sırayla, nerede ve hangi tekniklerle kullanılmaya başlandığını açıklayabileceksin.
• Maden kullanımının ticaret ağlarını, uzmanlaşmayı, eşitsizliği ve savaşı nasıl etkilediğini Varna, Uluburun ve Kestel gibi örneklerle değerlendirebileceksin.
• «Taş, Tunç, Demir» biçimindeki üç çağ sisteminin bir araç olarak yararlarını ve sınırlarını tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — buzun içindeki balta

Eylül 1991'de, İtalya ile Avusturya arasındaki Ötztal Alpleri'nde yürüyüş yapan iki dağcı, eriyen bir buzulun içinde bir insan bedeni gördü. Önce yakın zamanda ölmüş bir dağcı olduğu sanıldı. Ama yanındaki eşyalar, bu adamın yaklaşık beş bin üç yüz yıl önce öldüğünü ortaya koydu. Bilim insanları ona bulunduğu vadiden esinlenerek «Ötzi» adını verdi.

Ötzi'nin yanındaki en değerli eşya, porsuk ağacından bir sapa takılmış, neredeyse saf bakırdan yapılmış bir baltaydı. Bu balta, onun yaşadığı dünyada nadir ve değerli bir nesneydi: bakırın cevherden çıkarılması, ergitilmesi, kalıba dökülmesi ve dövülmesi, uzmanlık isteyen bir işti. Ötzi'nin taş uçlu okları ve çakmaktaşı bıçağı da vardı; yani o, taşın hâlâ yaygın olduğu, ama madenin yeni bir değer ve güç kaynağı olarak ortaya çıktığı bir geçiş döneminde yaşıyordu. Bu bölüm, madenlerin insan toplumlarını nasıl değiştirdiğini soruyor.

Bağlam — üç çağ

İnsanların alet yapımında önce taş, sonra bakır ve tunç, en son da demir kullandığı fikri, eski çağlarda da dile getirilmişti. MÖ birinci yüzyılda Romalı şair Lucretius, evrenin ve insanlığın doğuşunu anlattığı uzun şiirinde, insanların önce eller, tırnaklar, taşlar ve dallarla, sonra bakırla, en son da demirle silahlandığını yazdı. Ama bu fikir, ancak on dokuzuncu yüzyılda arkeolojinin temel araçlarından biri hâline geldi.

Thomsen'in yaptığı, aslında bir müze düzenlemesiydi. Koleksiyondaki binlerce eşyayı hangi malzemeden yapıldıklarına ve hangi eşyalarla birlikte bulunduklarına göre gruplayarak, bir zaman sırası kurdu. Bu sistem, yazılı belgelerin olmadığı dönemleri sıralamak için güçlü bir araç oldu. Sonradan araştırmacılar, Taş Çağı'nı Paleolitik ve Neolitik olarak ikiye ayırdı ve taş ile tunç arasına, bakırın yeni kullanılmaya başlandığı bir dönem ekledi.

Gelişme — bakırdan tunca

İnsanlar bakırı ilk kez, doğada saf hâlde bulunan parçalarını döverek kullandı. Diyarbakır'daki Çayönü'nde, on bin yılı aşkın bir süre önceye ait, doğal bakırdan dövülerek yapılmış boncuklar ve küçük aletler bulundu. Ama bu, gerçek anlamda maden işçiliği değildi; asıl dönüşüm, bakırın cevherden ergitilmesiyle başladı.

Bakır, taştan farklı olarak yeniden eritilip başka bir biçime dökülebiliyordu. Kırılan bir balta çöpe atılmıyor, yeniden eritilip yeni bir alete dönüştürülüyordu. Ama bakır yumuşak bir metaldi. Ustalar, zamanla bakıra başka metaller katarak onu sertleştirmeyi öğrendi. En başarılı karışım, bakırla az miktarda kalayın karıştırılmasıyla elde edilen tunç oldu.

Tuncun bir sorunu vardı: kalay, bakırdan çok daha nadir bir metaldi ve yatakları, bakır yataklarından çoğu zaman çok uzaktaydı. Bu yüzden tunç, uzun mesafeli ticaret ağlarını zorunlu kıldı. Kalay, Orta Asya'dan, Anadolu'dan, İber Yarımadası'ndan ve Britanya'nın güneybatı ucundaki Cornwall'dan binlerce kilometre taşındı. Anadolu'da, Toros Dağları'ndaki Kestel'de, Türk arkeolog Aslıhan Yener ve ekibi, 1980'lerde, Tunç Çağı'na ait bir kalay madenini ve yakınındaki Göltepe'de cevher işleme izlerini buldu; bu buluntunun ne ölçüde büyük bir kalay kaynağı olduğu tartışılsa da, Anadolu'nun kalay ticaretindeki yerini yeniden düşündürdü.

Dönüş noktası — altın, eşitsizlik ve bir batık

Madenler, yalnızca teknik değil, toplumsal bir değişim de getirdi. 1972'de Bulgaristan'ın Karadeniz kıyısındaki Varna'da, bir inşaat sırasında bir mezarlık bulundu. Altı bin beş yüz yıl kadar eski bu mezarlığın bazı mezarlarında, bilinen en eski işlenmiş altın eşyalardan yüzlercesi, bakır baltalar ve değerli taşlar vardı; başka mezarlar ise neredeyse boştu. Varna, metal eşyaların ve bunların sağladığı prestijin, toplumda derin eşitsizliklerle birlikte ortaya çıkabildiğini gösterdi.

Tunç Çağı'nın son dönemine ait ticaret ağlarının ne kadar geniş olduğunu en açık gösteren buluntu ise, Antalya'nın Kaş ilçesi açıklarında bulundu. 1982'de bir sünger dalgıcı, deniz dibinde «kulplu metal bisküvilere» benzeyen nesneler gördüğünü bildirdi. Bunlar, bakır külçeleriydi.

Uluburun gemisi, Tunç Çağı'nın Doğu Akdeniz'inin, kralların birbirine hediyeler gönderdiği, tüccarların uzak limanlar arasında mal taşıdığı ve tuncun hammaddelerinin denizler aşarak dolaştığı birbirine bağlı bir dünya olduğunu gösterdi. Ama bu bağlılık, aynı zamanda bir kırılganlık kaynağıydı. MÖ on ikinci yüzyılın başlarında, Doğu Akdeniz'deki pek çok krallık ve kent, kısa bir süre içinde yıkıldı ya da küçüldü. Hitit başkenti Hattuşa terk edildi, ticaret yolları bozuldu.

Cevap — demirin yayılması

Demir, tunçtan önce de biliniyordu. Göktaşlarından gelen demir, binlerce yıl önce değerli süs eşyalarında ve törensel silahlarda kullanılmıştı. Ama demir cevherinden demir elde etmek, bakırdan çok daha zordu; demir ergitilip dökülemiyor, sıcakken dövülerek biçimlendirilmesi gerekiyordu. Hitit kralı III. Hattuşili'nin bir Asur kralına yazdığı mektubun Hattuşa arşivinde bulunan bir kopyası, iyi demirin o sırada hazinede bulunmadığını ve demir üretimi için uygun bir zaman olmadığını anlatır; bu mektup, demirin MÖ on üçüncü yüzyılda hâlâ nadir ve değerli bir mal olduğunu gösterir.

Demir, Tunç Çağı'nın sonundaki çöküşten sonra yaygınlaştı. İngiliz arkeolog Anthony Snodgrass, bunun nedenlerinden birinin, ticaret yollarının bozulmasıyla kalay tedarikinin kesilmesi olduğunu ileri sürdü: tunç yapamayan ustalar, yerel olarak bulunabilen demir cevherine yöneldi. Demir cevheri, kalayın aksine, dünyanın pek çok yerinde bulunuyordu. Bu, metalin, uzak ticaret yollarını denetleyen seçkinlerin tekelinden çıkıp daha geniş kesimlerin eline geçmesini mümkün kıldı.

Öyleyse madenler toplumu nasıl değiştirdi? Bakır, yeni bir prestij ve zenginlik kaynağı oldu; tunç, uzun mesafeli ticaret ağlarını, uzman zanaatkârları ve bu ağları denetleyen seçkinleri güçlendirdi; demir ise, bol bulunduğu için, metal aletleri çiftçilere ve sıradan askerlere daha çok ulaştırdı. Her metal, kendi toplumsal düzenini beraberinde getirdi. Bu değişimler bir gecede olmadı: bakırın ilk kullanımından demirin yaygınlaşmasına kadar yedi bin yılı aşkın bir süre geçti ve her geçiş, farklı bölgelerde farklı zamanlarda gerçekleşti. Anadolu, bu uzun sürecin hemen her evresinde, madenleri, ustaları ve ticaret yollarıyla merkezi bir yer tuttu.

Bugünle bağ — kıt kaynaklar ve bağımlılık

Tunç Çağı'nın kalaya bağımlılığı, bugünkü dünyanın bazı kıt madenlere bağımlılığını hatırlatıyor. Bugün telefonlarda, pillerde ve elektrikli araçlarda kullanılan bazı metaller de, dünyanın yalnızca birkaç bölgesinde bulunuyor ve bu metallerin tedariki, uluslararası ilişkileri etkiliyor. Tunç Çağı'nın sonu, birbirine sıkı sıkıya bağlı bir ticaret ağının, bir halkası koptuğunda ne kadar hızlı çözülebileceğinin de bir örneğidir.

Birincil kaynak

Romalı şair Lucretius, MÖ birinci yüzyılda yazdığı Şeylerin Doğası Üzerine adlı şiirinin beşinci kitabında, insanların silahlarının ve aletlerinin tarihini şöyle anlatır:

Man's ancient arms / Were hands, and nails and teeth, stones too and boughs— / Breakage of forest trees—and flame and fire, / As soon as known. Thereafter force of iron / And copper discovered was; and copper's use / Was known ere iron's, since more tractable / Its nature is and its abundance more. / With copper men to work the soil began, / With copper to rouse the hurly waves of war, […] Then by slow degrees / The sword of iron succeeded, and the shape / Of brazen sickle into scorn was turned: / With iron to cleave the soil of earth they 'gan, / And the contentions of uncertain war / Were rendered equal.

Türkçesi: İnsanın eski silahları; eller, tırnaklar ve dişler, taşlar ve dallar, yani orman ağaçlarının kırıkları, bir de bilindiği andan itibaren alev ve ateşti. Sonra demirin ve bakırın gücü keşfedildi; bakırın kullanımı demirinkinden önce bilindi, çünkü doğası daha kolay işlenir ve bolluğu daha fazladır. İnsanlar bakırla toprağı işlemeye, bakırla savaşın dalgalarını kabartmaya başladı. […] Sonra yavaş yavaş demir kılıç onun yerini aldı ve tunç orağın biçimi küçümsenir oldu; insanlar toprağı demirle yarmaya başladı ve belirsiz savaşın çekişmeleri eşitlendi.

Kaynak: Lucretius, De rerum natura, V.1283–1296; William Ellery Leonard'ın İngilizce çevirisi (1916), Project Gutenberg. Leonard'ın «copper» diye çevirdiği Latince aes, hem bakırı hem de tuncu karşılayabilir. Türkçesi bizim.

1. Lucretius, bakırın demirden önce kullanıldığını neye bağlıyor?
2. Lucretius'un «savaşın çekişmeleri eşitlendi» ifadesi, demirin yayılmasına dair bugünkü açıklamalarla nasıl karşılaştırılabilir?
3. Lucretius bir arkeolog değil, bir şair ve filozoftu. Onun bu sıralamaya hangi yollarla ulaşmış olabileceğini düşün.

Tarihçiler Tartışıyor

• Christian Jürgensen Thomsen (1836) — Kopenhag'daki koleksiyonu taş, tunç ve demir eşyalara göre sıralayarak üç çağ sistemini kurdu; tarih öncesini sıralamak için kalıcı bir araç sağladı.
• Anthony Snodgrass (1971) — Tunç Çağı'nın sonundaki çöküşten sonra kalay tedarikinin bozulmasının, ustaları yerel demir cevherine yönelttiğini ve demirin bu yüzden yaygınlaştığını ileri sürdü.
• Colin Renfrew (1973) — Radyokarbon tarihlerinin düzeltilmesinin, Balkanlar'daki metal işçiliğinin Yakın Doğu'dan yayılmadığını, bağımsız olarak geliştiğini gösterdiğini savundu.
• Miljana Radivojević ve meslektaşları (2010) — Belovode'deki ergitme artıklarını tarihlendirerek bakır ergitmenin Balkanlar'da yaklaşık yedi bin yıl önce yapıldığını gösterdiler.

Bu dört yaklaşım, madenlerin tarihine farklı sorularla yaklaşıyor. Thomsen, bir sıralama sorusuna cevap verdi: hangi malzeme önce, hangisi sonra geldi? Renfrew ve Radivojević, bir köken sorusu sordu: metal işçiliği tek bir merkezden mi yayıldı, ayrı ayrı bölgelerde mi doğdu? Snodgrass ise bir neden sorusu sordu: insanlar neden bir metalden ötekine geçti? Bu sorular, farklı kanıt türleri gerektiriyor: müze koleksiyonları, radyokarbon tarihleri, ocak artıklarının kimyasal analizi ve ticaret yollarının yeniden kurulması. Bu sorular birbirini tamamlıyor: bir metalin nerede doğduğunu bilmeden neden yayıldığını açıklamak, ne zaman kullanıldığını bilmeden de nerede doğduğunu göstermek zordur. Tartışma, üç çağ sisteminin basit bir sıra olarak başlayıp, zamanla metalürjinin nerede, nasıl ve neden geliştiğine dair çok daha karmaşık bir tabloya dönüştüğünü gösteriyor.

Derine İn

Üç çağ sistemi, arkeolojinin en kalıcı araçlarından biri oldu; ama sınırları da vardır. Bu sistem, Avrupa ve Yakın Doğu için kuruldu ve dünyanın her yerine uymaz. Sahra Altı Afrika'nın büyük bölümünde, insanlar tunç aşamasından geçmeden doğrudan taştan demire geçti. Amerika'da ise, Avrupalıların gelişinden önce bakır, altın ve gümüş ustalıkla işleniyordu; ama demir aletler kullanılmıyordu. Bu örnekler, metallerin kullanım sırasının evrensel bir yasa değil, her bölgenin kaynaklarına, bilgisine ve bağlantılarına bağlı olduğunu gösteriyor.

Bir başka sınır, bu sistemin teknolojiyi toplumun merkezine koymasıdır. «Tunç Çağı» dediğimizde, o dönemin insanlarının hayatını belirleyen en önemli şeyin tunç olduğunu ima ederiz. Oysa bu insanların çoğu, çiftçilikle, hayvancılıkla ve aile hayatıyla uğraşıyordu; tunç, onların hayatında belki hiç görmedikleri bir malzemeydi. Bu yüzden bazı araştırmacılar, dönemleri tanımlarken metallerden çok toplumsal ve ekonomik örgütlenmeye bakmayı öneriyor.

Arkeometalürji, yani eski metallerin bilimsel incelenmesi, bu tartışmalara önemli katkılar yaptı. Bir metal eşyanın kimyasal bileşimi ve içindeki kurşunun izotop oranları, metalin hangi maden yatağından geldiğini gösterebilir. Bu yöntemle, Ötzi'nin baltasındaki bakırın Alplerden değil, İtalya'nın güneyindeki Toskana bölgesinden geldiği ileri sürüldü. Uluburun'daki bakır külçelerinin büyük kısmının Kıbrıs'tan geldiği anlaşıldı. Bu tür çalışmalar, metallerin binlerce kilometre öteye taşındığını ve Tunç Çağı dünyasının sanıldığından çok daha bağlantılı olduğunu gösteriyor.

Metal işçiliği, savaşın biçimini de değiştirdi. Tunç kılıçlar ve mızrak uçları, taş silahlardan çok daha etkiliydi; ama pahalı oldukları için, çoğunlukla seçkin savaşçıların elindeydi. Tunç Çağı'nın ünlü savaş arabaları da, tunç parçalar ve uzman ustalar gerektiriyordu. Demir silahlar ise, daha ucuz oldukları için, daha büyük piyade ordularının donatılmasını mümkün kıldı. Lucretius'un «savaşın çekişmeleri eşitlendi» sözü, bu değişime dair eski bir sezgi olarak okunabilir.

Madencilik ve metal işçiliği, çevre üzerinde de iz bıraktı. Ergitme için büyük miktarda odun kömürü gerekiyordu; bu da maden bölgelerinin çevresindeki ormanların kesilmesine yol açtı. Grönland buz karotlarında, Roma döneminde havaya karışan kurşun kirliliğinin izleri bile bulunabiliyor. Maden atıkları, bazı bölgelerde toprağı ve suyu binlerce yıl boyunca zehirledi. Metallerin tarihi, bu yüzden, çevre tarihinin de bir parçasıdır.

Son olarak, metallerle birlikte yeni bir uzman grubunun doğuşu da önemlidir. Madenci, ergitici, dökümcü ve demirci, bilgisini uzun bir çıraklıkla edinen, çoğu zaman bu bilgiyi gizli tutan uzmanlardı. Pek çok toplumda demirciler, hem saygı gören hem de biraz korkulan, özel güçleri olduğuna inanılan kişilerdi. Mitlerde ve destanlarda demircilerin sık sık büyülü bir yeri olması, metal işçiliğinin insanların hayal gücünde bıraktığı derin izi gösteriyor. Bu uzmanların bilgisi yazıya geçirilmediği için, bugün onların yöntemlerini çoğunlukla ocak artıklarından, cüruflardan ve yarım kalmış dökümlerden, yani işin bıraktığı atıklardan yeniden kurmaya çalışıyoruz.

Uzman Notu

Temel literatür

• Christian Jürgensen Thomsen (yay.), Ledetraad til Nordisk Oldkyndighed (Kopenhag, 1836).
• Anthony M. Snodgrass, The Dark Age of Greece (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1971).
• Colin Renfrew, Before Civilisation: The Radiocarbon Revolution and Prehistoric Europe (Londra: Jonathan Cape, 1973).
• K. Aslıhan Yener ve diğerleri, «Kestel: An Early Bronze Age Source of Tin Ore in the Taurus Mountains, Turkey», Science 244 (1989), s. 200–203.
• Cemal Pulak, «The Uluburun shipwreck: an overview», International Journal of Nautical Archaeology 27 (1998), s. 188–224.
• Miljana Radivojević ve diğerleri, «On the origins of extractive metallurgy: new evidence from Europe», Journal of Archaeological Science 37 (2010), s. 2775–2787.

Arşiv ve kaynak

Uluburun batığının buluntuları, Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi'nde sergileniyor; Ötzi ise İtalya'nın Bolzano kentindeki Güney Tirol Arkeoloji Müzesi'nde korunuyor. Varna mezarlığının altın eşyaları Varna Arkeoloji Müzesi'nde bulunuyor. Lucretius'un şiirinin Leonard çevirisi Project Gutenberg arşivinde serbestçe erişilebilir durumda; Thomsen'in rehberinin 1836 baskısı ise dijital kütüphanelerde tarandı.

Açık sorular

• Bakır ergitme tek bir yerde mi keşfedildi, yoksa birden çok bölgede bağımsız olarak mı geliştirildi?
• Tunç Çağı'nın kalayı en çok nereden geliyordu ve Anadolu bu ticarette ne kadar önemli bir kaynaktı?
• Tunç Çağı'nın sonundaki çöküşte ticaret yollarının bozulmasının, iklimin, depremlerin ve savaşların payları nasıl ayırt edilebilir?

Mini sınav

1. (Hedef 3) Üç çağ sistemini 1836'da yayımlayan kişi kimdir? A) Christian Jürgensen Thomsen B) Lucretius C) Colin Renfrew D) Anthony Snodgrass
2. (Hedef 1) Tunç nasıl elde edilir? A) Demirin kömürle karıştırılmasıyla B) Altının gümüşle karıştırılmasıyla C) Bakırın az miktarda kalayla karıştırılmasıyla D) Kurşunun bakırla karıştırılmasıyla
3. (Hedef 2) Varna mezarlığı neyi göstermektedir? A) Tüm insanların eşit biçimde gömüldüğünü B) Metal eşyaların ve prestijin derin eşitsizliklerle birlikte ortaya çıkabildiğini C) Altının Varna'da hiç kullanılmadığını D) Demirin Varna'da icat edildiğini
4. (Hedef 2) Uluburun batığındaki bakır ve kalay külçeleri neyi gösterir? A) Geminin yalnızca yerel ticaret yaptığını B) Kalayın Kaş'ta çıkarıldığını C) Geminin Roma dönemine ait olduğunu D) Tunç yapımı için gereken hammaddelerin Doğu Akdeniz'de uzun mesafeli ticaretle taşındığını
5. (Hedef 1) Anthony Snodgrass'a göre demir neden yaygınlaştı? A) Tunç Çağı'nın sonunda kalay tedariki bozulunca ustalar yerel demir cevherine yöneldiği için B) Demir tunçtan daha kolay ergitildiği için C) Demir cevheri çok nadir olduğu için D) Krallar tuncu yasakladığı için

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Üç çağ sisteminin tarih öncesini sıralamak için neden güçlü bir araç olduğunu ve hangi bölgelerde ya da hangi sorular için yetersiz kaldığını tartış. Sahra Altı Afrika ve Amerika örneklerini kullan; ayrıca «Tunç Çağı» adının, o dönemde yaşayan çoğu insanın gündelik hayatını ne ölçüde yansıttığını gerekçeleriyle değerlendir.

Cevaplar

1. A — Üç çağ sistemini 1836'da Christian Jürgensen Thomsen yayımladı.
2. C — Tunç, bakırın az miktarda kalayla karıştırılmasıyla elde edilir.
3. B — Varna, metal eşyaların ve prestijin derin eşitsizliklerle birlikte ortaya çıkabildiğini gösteriyor.
4. D — Uluburun'daki külçeler, tunç hammaddelerinin uzun mesafeli ticaretle taşındığını gösteriyor.
5. A — Snodgrass'a göre kalay tedarikinin bozulması, ustaları yerel demir cevherine yöneltti.

Güçlü bir cevap, üç çağ sisteminin yazısız dönemleri malzemeye göre sıralamayı kolaylaştırdığını, ama Avrupa ve Yakın Doğu için kurulduğunu belirtir. Sahra Altı Afrika'nın tunç aşamasını atladığını, Amerika'da ise demir kullanılmadan ileri bir metal işçiliği geliştiğini gösterir. Tuncun pahalı ve nadir olduğunu, çoğu çiftçinin taş, kemik ve ahşap aletler kullanmaya devam ettiğini ve dönem adlarının gündelik hayattan çok en prestijli malzemeyi yansıttığını tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Bakırın ve tuncun yayıldığı binyıllarda, Avrupa'nın Atlantik kıyılarındaki topluluklar enerjilerinin büyük kısmını metal eşyalara değil, dev taşlara harcadı. Salisbury Ovası'nda, bazıları iki yüz kırk kilometre öteden getirilen taşlar, gündönümü güneşine bakan bir halka hâlinde dikildi. Bu taşları kimlerin ve ne için diktiği yüzyıllardır tartışılıyor; sonraki bölüm bu tartışmaya giriyor: Stonehenge ve megalitler ne içindi?