Bir kararı baştan sona sınamak

Görev

Bu atölyede, önünde duran ve henüz vermediğin gerçek bir kararı, bu modülde gördüğün araçlarla adım adım sınayacaksın. Karar büyük olmak zorunda değil, ama gerçek olmalı: bir iş teklifi, bir taşınma, bir satın alma, bir okul, bir ortaklık. Sonucunu henüz bilmediğin ve verirken bir şeyi göze alacağın bir karar seç.

Sınama dört adımdan oluşur. Önce kararı ve şu anki eğilimini, olasılık ve gerekçeleriyle birlikte yazarsın. Sonra kararın tersine çevrilmiş hâlini, ardından ön-ölümünü, en son dış görüşünü çıkarırsın. Her adım bir öncekinin göremediği bir şeyi görmeye çalışır. Sonunda kararını ya aynen verir, ya değiştirir, ya da bir koşula bağlarsın; ve bu sınamanın notunu, 0.5'te açtığın karar defterine eklersin.

Amaç, kararın doğru çıkacağını garanti etmek değil. 7.1'de gördüğümüz gibi iyi bir karar da kötü bir sonuç verebilir. Amaç, kararı verdiğin anda bildiğin ve bilebileceğin şeyleri gerçekten hesaba kattığından emin olmaktır.

Malzeme

Örnek olarak Selin'in kararını kullanacağız. Selin'e İzmir'deki bir beyaz eşya üreticisinden üretim planlama şefliği teklif edildi. Maaş şimdikinden yüzde 35 yüksek, ama taşınmak gerekiyor; ailesi, arkadaşları ve babaannesi Melike Nine'ye yakınlık Eskişehir'de kalıyor. Teklif bir haftadır cevap bekliyor ve iki hafta içinde verilmesi gerekiyor.

Selin karar sayfasının ilk satırına şunu yazıyor: "Kabul etmeye eğilimliyim, olasılıkla yüzde 70. Gerekçelerim: daha yüksek maaş, daha büyük bir şirkette deneyim, kariyerimde bir sonraki basamak." Bu, 9.3'teki iç görüştür: kararın kendi ayrıntılarından kurulmuş bir senaryo.

Sınama için kullanacağı araçlar bu modülden gelir. 9.2'deki ters çevirme, "bu taşınmanın kesin kötü gitmesi için ne yapardım?" diye sorar. 9.1'deki ön-ölüm, "iki yıl sonra bu karardan pişman oldum; neden?" diye sorar. 9.3'teki dış görüş, "benim durumumdaki insanlar bu kararı verdiğinde genellikle ne oldu?" diye sorar. 9.5'ten de bir uyarı alır: kendi kararını sınarken, gerçekten karşı çıkabilecek birini dinlemek, kendi kendine şeytanın avukatlığı yapmaktan daha çok şey öğretir.

Hatayı bul

Bir kararı sınamak, sınıyormuş gibi yapmaktan kolayca ayırt edilemez. Aşağıdaki iki örnek, Selin'in ilk denemesinden alınmıştır. İkisinde de araç kullanılmış, ama bir şey yanlış gitmiştir.

Bir üçüncü hata da daha sinsi olabilir: araçların hepsi uygulanmış, ama hiçbirinin sonucu kararı etkilememiş olabilir. Sınama, kararı değiştirebilecek bir sonuç çıkarmaya açık değilse, yalnız bir onay törenidir.

Örnek çözüm

Selin ikinci denemesinde dört adımı baştan uygular.

Ters çevirme adımında şu soruyu sorar: İzmir'deki işin kesin kötü gitmesini istesem ne yapardım? Cevaplar çabuk gelir. Taşınmadan önce şirketteki ekibi ve doğrudan bağlı olacağım yöneticiyi hiç tanımazdım. Yeni şehirde ilk altı ay hiçbir sosyal bağ kurmaya çalışmazdım. Eskişehir'e her hafta sonu dönmeyi planlar, sonra yorulup bırakırdım. Maaş artışının ne kadarının kira farkına gideceğini hesaplamazdım. Dört maddenin dördü de Selin'in elindedir.

Ön-ölüm adımında, iki yıl sonra pişman olduğunu varsayar ve nedenlerini yazar; bu kez listeyi ikiye ayırır. Elinde olmayanlar: şirket küçülmeye gidebilir, sektördeki iş piyasası değişebilir. Elinde olanlar: yönetici ile iyi anlaşamayabilir ve bunu taşınmadan önce anlayabilirdi; babaannesinin sağlığı kötüleşirse sık gidip gelemeyebilir ve bunun bir planı yoktu.

Dış görüş adımında, son on yılda iş için başka bir şehre taşınan tanıdıklarını sayar. Altı kişi bulur. Altısından ikisi iki yıl içinde eski şehrine dönmüş, dördü kalmış. Dönen ikisinin ortak noktası, taşınmadan önce yeni işteki yöneticilerini tanımamış olmalarıdır. Bu, ters çevirmede bulduğu ilk maddeyle örtüşür.

Son olarak Selin, 9.5'teki uyarıyı uygular. Kararına gerçekten karşı çıkabilecek tek kişiyi, küçük kardeşi Ufuk'u arar. Ufuk'un itirazı beklediği gibi değildir: maaşla ilgili değil, Melike Nine'yle ilgilidir. Ufuk, babaannelerinin son aylarda daha sık hastaneye gittiğini, Selin'in bunu bilmediğini söyler. Bu, Selin'in ön-ölüm listesinde zaten olan bir riski, gerçek bir bilgiyle somutlaştırır.

Sınamanın sonunda Selin kararını değiştirmez, ama onu iki koşula bağlar. Teklifi kabul etmeden önce şirketteki yöneticisiyle yüz yüze bir görüşme ister. Ve sözleşmeye, ilk yıl için ayda iki cuma günü uzaktan çalışma hakkı ekletmeye çalışır; böylece Sivrihisar ziyaretleri uzun hafta sonlarına sığabilir. Karar defterine kararını, olasılığını, iki koşulu ve dört adımdan çıkan en önemli bilgiyi yazar.

Selin'in notu yarım sayfayı geçmiyor. İlk satırda ilk eğilimi duruyor: kabul, yüzde 70. Altında dört kısa satır: ters çevirmeden "yöneticiyi tanımadan taşınma", ön-ölümden "Melike Nine için bir gidip gelme planı yok", dış görüşten "altı tanıdıktan ikisi döndü, ikisi de yöneticisini tanımıyordu", Ufuk'tan "babaannemin hastane ziyaretleri arttı". Son satırda sınamadan sonraki karar: kabul, yüzde 68, iki koşulla. Olasılık neredeyse hiç değişmedi; değişen, kararın nasıl verileceğiydi. Sınamanın değeri burada görünür: bazen kararı değil, kararın koşullarını değiştirir. Notun tarihi de yazılı; Selin onu bir yıl sonra yeniden okuyacak.

Teslim

Teslim: Karar defterine, bir sayfayı geçmeyecek bir sınama notu ekle. Not kararı, ilk eğilimini olasılığıyla, dört adımın her birinden çıkan en önemli bulguyu ve sınama sonundaki kararını içersin.

Sınama notunu yazdıktan sonra, kararın sonucunu öğrendiğin gün bu notu yeniden okumak için takvimine bir tarih koy. O gün, 7.1'deki gibi, kararı sonucundan ayrı değerlendireceksin: sınama notundaki bilgilerle bu karar iyi bir karar mıydı?

Değerlendirme ölçütleri

1. Karar gerçek ve açıktır: sonucu henüz bilinmemektedir ve karar veren bir şeyi göze almaktadır.
2. İlk eğilim bir olasılıkla yazılmıştır, yalnız "evet" ya da "hayır" diye değil; böylece sınamanın onu ne kadar değiştirdiği görülebilir.
3. Ters çevirme adımında en az üç madde vardır ve bunların çoğu karar verenin kendi eylemleridir.
4. Ön-ölüm listesindeki her neden, karar verenin değiştirebileceği ve değiştiremeyeceği şeyler olarak işaretlenmiştir ve ilk grupta en az iki madde vardır.
5. Dış görüş adımında en az beş benzer durum sayılmış, sonuçları yazılmış ve referans sınıfının neden uygun olduğu bir cümleyle gerekçelendirilmiştir.
6. Sınama notu, araçlardan en az birinin kararı ya da koşullarını değiştirip değiştirmediğini açıkça söyler; değiştirmediyse, neden değiştirmediğini yazar.

Kapanış

1. Bir kararı sınamak, onu ters çevirme, ön-ölüm ve dış görüşle sırayla sorgulamak ve gerçekten karşı çıkabilecek birini dinlemektir; her araç bir öncekinin göremediği bir şeyi görmeye çalışır.
2. Sınamanın en sık iki hatası, ön-ölümün yalnız dış etkenlerle dolması ve dış görüşün "benim durumum farklı" diyerek sıfıra indirgenmesidir; sınama, kararı değiştirebilecek bir sonuca açık değilse yalnız bir onay törenidir.
3. Sınamanın sonu kararın değişmesi olmak zorunda değildir; kararı bir koşula bağlamak ya da onu aynen vermek de geçerli sonuçlardır, yeter ki sınama notu karar defterine yazılsın ve sonuç geldiğinde yeniden okunsun.

Sonraki derse köprü

9. modül burada bitiyor. Selin'in kararını sınadığı akşam, fabrikada Rıza Usta bir kalıbı bakıma alıyor. Neden şimdi diye sorulduğunda, bir hesap yapmadığını söylüyor: kalıbın basarken çıkardığı ses değişmiş, otuz yıllık deneyimle bunun ne anlama geldiğini biliyor. Selin'in bu modülde öğrendiği her şey, sezgiye fazla güvenmemeyi öğütlüyordu; ama Rıza Usta'nın sezgisi çoğu zaman haklı çıkıyor. Sezgi ne zaman güvenilir bir bilgi kaynağıdır? 10.1, Sezgiye ne zaman güvenmeli? dersi, uzman sezgisinin hangi koşullarda işe yaradığını ele alarak 10. modülü açıyor.