Dış görüş

Bir an

Nermin Hanım altı yeni müşteriden aşağısını düşünmüyor. Gerekçeleri sağlam görünüyor: standın yeri girişe yakın, ürünler geçen yıldan iyi, ekip bu kez hazırlıklı. Her gerekçe ayrı ayrı doğru.

Tuğba dizüstü bilgisayarını açıp fabrikanın son dört fuarının kayıtlarına bakıyor: iki, sıfır, üç ve bir yeni müşteri. Sonra aynı sektörde tanıdığı dört firmayı arayıp son fuarlarından kaç yeni müşteri çıktığını soruyor. Cevaplar: dört, bir, iki ve üç. Sekiz fuarın ortalaması tam iki.

Nermin Hanım itiraz ediyor: "O fuarlar bizim bu fuarımız değildi. Bu sefer her şey farklı." Selin bunun doğru olabileceğini kabul ediyor, ama bir soru soruyor: o sekiz fuarı yapanların her biri de, fuardan önce, kendi fuarlarının farklı olduğunu düşünmüş müydü?

Soru

Bir tahmine kendi planımızdan değil, başkalarının benzer işlerde ne yaşadığından başlamak neden daha isabetli olabilir? Benzer durumları nasıl seçeriz ve bu yöntemin zayıf yeri nedir?

Nasıl işler

Nermin Hanım'ın tahmini, fuarın kendisinden yola çıkar: standın yeri, ürünlerin kalitesi, ekibin hazırlığı. Bu bilgilerin hepsi geçerlidir ve hepsi, insanın kafasında başarılı bir fuar senaryosu kurar. Senaryo ne kadar ayrıntılı olursa, o kadar inandırıcı görünür.

İç görüş, gerekçeleri sayarken engelleri, gecikmeleri ve beklenmedik olayları sistematik biçimde atlar. Bunun bir nedeni şu olabilir: bir planın başarısızlığa giden yolları, başarıya giden yolundan çok daha fazladır ve tek tek çok daha az belirgindir.

Dış görüşün iş görmesi, doğru karşılaştırma kümesinin seçilmesine bağlıdır.

Tuğba'nın sekiz fuarı küçük ama makul bir referans sınıfıdır: aynı sektör, benzer büyüklükte firmalar, benzer fuarlar. Bu sınıf, Nermin Hanım'ın altı müşterisini değil, ikiyi işaret eder.

Kanıt

Dış görüşü sistematik bir yönteme çeviren kişi, büyük projeler üzerine çalışan bir planlamacıdır.

Yöntemin ilk pratik kullanımı somut sayılarla anlatılır.

Nerede çöker

Dış görüşün en zayıf yeri, referans sınıfının seçimidir. Flyvbjerg'in kendi tanımı da bunu söyler: sınıf yeterince geniş olmalı, ama gerçekten karşılaştırılabilir kalmalıdır. Nermin Hanım "o fuarlar bizim fuarımız değildi" diyerek sınıfı daraltmaya çalışır; yeterince daraltılan bir sınıf, sonunda tek bir üyeye, yani yeniden iç görüşe döner. Kimin hangi sınıfı seçeceği, tahmini seçmek kadar etkilidir.

İkinci zayıflık, açıklamadır. Flyvbjerg ve arkadaşları 2002'deki çalışmalarında maliyet tahminlerindeki sistematik sapmayı büyük ölçüde stratejik yanlış beyanla, yani projeyi onaylatmak için bilerek düşük maliyet göstermekle açıkladı. P. E. D. Love ve D. D. Ahiaga-Dagbui'nin 2018'de Transportation Research Part A'da yayımlanan eleştirisi, bu açıklamanın yöntemini ve sonuçlarını sorgular. Yazarlara göre sapmayı "hata ya da yalan" diye ikiye ayırmak, büyük altyapı projelerinin gerçek tedarik koşullarıyla bağdaşmayan yanlış bir ikiliktir. Bu tartışma, dış görüşün kendisini değil, sapmanın nedenine dair açıklamayı hedef alır.

Üçüncüsü, dış görüşün benzersiz durumlar karşısındaki çaresizliğidir. Gerçekten yeni bir ürün ya da gerçekten eşi olmayan bir proje için iyi bir referans sınıfı bulunmayabilir. O zaman yapılabilecek en iyi şey, en yakın birkaç sınıfı denemek ve sonuçlarının ne kadar dağıldığına bakmaktır.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Hesap Flyvbjerg'in aktardığı formülasyonla aynı mantığı izler: tahmin edenin en iyi tahmini, referans sınıfının ortalamasına doğru çekilir. Ne kadar çekileceği, iç görüşle yapılan tahminlerin geçmişte ne kadar isabetli olduğuna bağlıdır. Fabrikanın kendi geçmiş tahminleri kaydedilmiş olsaydı, bu katsayı tahmin edilebilirdi; 0.5'teki karar defteri burada işe yarar.

Fuar kararına etkisi de hesaplanabilir. 7.4'teki 1,1 milyon liralık katkı tahmini, son fuardan gelen iki müşteriye dayanıyordu ve referans sınıfıyla uyumludur. Nermin Hanım'ın altı müşterisi doğru olsaydı katkı üç katına çıkardı; ama dış görüş, bu üç katı plana koymak için iyi bir neden vermez.

Herkes için aynı mı?

Dış görüşün bedeli kimin taşıdığına göre değişir. Flyvbjerg'in anlattığı düzeltme oranları, Birleşik Krallık'ta yerel yönetimlerin bakanlıktan fon isterken uymak zorunda bırakıldığı bir kural hâline geldi. Projeyi öneren taraf iyimser bir tahminden kazançlı çıkar; aşımın bedelini ise çoğu zaman kamu ya da vergi ödeyenler taşır. Dış görüşü zorunlu kılmak, bu dengesizliği düzeltmenin bir yoludur.

Bireysel düzeyde de durum farklı değildir. Bir ev tadilatının ne kadar süreceğini usta söyler, gecikmenin bedelini ise evde yaşayan öder. Ustanın iç görüşüne karşı, aynı ustanın daha önceki işlerinin ne kadar sürdüğünü sormak, bilgi asimetrisini biraz azaltır. Buna karşılık, ailesinde ilk kez iş kuran ya da çevresinde benzer örneği olmayan biri için iyi bir referans sınıfı bulmak zordur; dış görüşün kendisi, bilgiye erişimi olanlar için daha kolay bir araçtır.

Kendi hayatında

Selin mutfağını yeniletecek. Usta "üç haftada biter" diyor. Selin önce iç görüşle düşünüyor: dolaplar hazır, tezgâh ölçüldü, usta deneyimli. Sonra dış görüşe geçiyor ve son iki yılda mutfak yaptıran üç arkadaşına ne kadar sürdüğünü soruyor: altı hafta, dört hafta, iki ay. Hiçbiri üç haftada bitmemiş.

Selin ustanın tahminini çöpe atmıyor; ama planını sekiz haftaya göre kuruyor ve aradaki farkı bir yedek pay olarak görüyor. Usta üç haftada bitirirse, bu iyi bir sürpriz olur.

İş bittiğinde, gerçek sonucun kendi tahminine mi, referans sınıfına mı daha yakın çıktığını defterine işle.

Kapanış

1. İç görüş tahmini durumun kendi ayrıntılarından kurar ve sistematik biçimde iyimserdir; dış görüş, benzer durumların gerçek sonuçlarından başlar ve bu iyimserliği düzeltir.
2. Kahneman ve Lovallo, aşırı iyimser tahminlerin iç görüşten doğduğunu savundu; Flyvbjerg'in derlediği verilerde ulaştırma projelerindeki maliyet sapması raylı sistemlerde ortalama yüzde 44,7'dir ve referans sınıfı tahmini, Edinburgh tramvayı için yüzde 80 güvenle temel maliyetin 1,57 katı bir bütçe önerdi.
3. Yöntemin zayıf yeri referans sınıfının seçimidir; sapmanın nedenine dair açıklama da tartışmalıdır: Love ve Ahiaga-Dagbui, "hata ya da yalan" ayrımını yanlış bir ikilik olarak eleştirir.

Beş soru

1. İç görüş ile dış görüş arasındaki fark nedir?
2. Referans sınıfı tahmininin üç adımı nedir?
3. Müfredat öyküsünde ekibin iç görüşle yaptığı tahmin ile uzmanın dış görüşle hatırladığı sonuçlar nasıl farklıydı?
4. Sayılarla bölümünde Nermin Hanım'ın altı müşterilik tahmini neden 3,2'ye çekilir?
5. Love ve Ahiaga-Dagbui, Flyvbjerg ve arkadaşlarının hangi açıklamasını eleştirir?

Yanıtlar

İç görüş, bir tahmini ele alınan durumun kendine özgü ayrıntılarından ve senaryolarından kurar; durumu benzersiz sayar. Dış görüş, aynı durumu benzer durumlar kümesinin bir üyesi olarak görür ve tahmini o kümenin gerçek sonuçlarından başlatır.

Birincisi, benzer geçmiş projelerden oluşan bir referans sınıfı seçmektir. İkincisi, bu sınıf için güvenilir verilere dayanan bir olasılık dağılımı kurmaktır. Üçüncüsü, ele alınan projeyi bu dağılımın içine yerleştirerek en olası sonucu belirlemektir.

Ekip üyeleri işin 18 ile 30 ay süreceğini tahmin etmişti. Uzman benzer projeleri hatırladığında, benzer ekiplerin yaklaşık yüzde 40'ının işi hiç bitiremediğini, bitirenlerin hiçbirinin yedi yıldan kısa sürede bitirmediğini söyledi. İç görüş iki buçuk yıldan kısa bir süre, dış görüş yedi yıldan uzun bir süre ya da hiç bitmeme ihtimali gösteriyordu.

Referans sınıfının ortalaması 2'dir ve fuar öncesi tahminlerin sonuçla ilişkisi zayıf, örnekte 0,3 kabul edilmiştir. En iyi tahmin, ortalamadan başlayıp Nermin Hanım'ın tahminine doğru yalnız bu oranda kaydırılır: 2 + 0,3 × 4 = 3,2.

Maliyet tahminlerindeki sistematik sapmanın büyük ölçüde stratejik yanlış beyanla, yani bilerek düşük maliyet göstermekle açıklanmasını eleştirirler. Onlara göre sapmayı "hata ya da yalan" diye ikiye ayırmak, büyük altyapı projelerinin gerçek tedarik koşullarıyla bağdaşmayan yanlış bir ikiliktir.

Sonraki derse köprü

Fuar tahmini düzeltildikten sonra Erkan stand kurulumunu üstleniyor: "Üç günde biter, fuardan bir gün önce gideriz." Rıza Usta gülümsüyor, çünkü geçen fuarda aynı kurulum beş gün sürmüştü ve Erkan o zaman da üç gün demişti. Erkan bu kez farklı olacağından emin. Bir işin ne kadar süreceğini bilen biri, neden her seferinde aynı hatayı yapar? 9.4, Her iş sandığından uzun sürer dersi, planlama yanılgısını ve ondan farklı bir şey olan Hofstadter yasasını ele alıyor.