Ön-ölüm

Bir an

Fuar hazırlık toplantısının havası iyi. Stand tasarımı bitmiş, sergilenecek ürünler seçilmiş, broşürler baskıda. Nermin Hanım fuarın başarılı geçeceğinden neredeyse emin: "Yüzde doksan iyi geçecek," diyor. Kimse itiraz etmiyor.

Selin herkese bir kâğıt dağıtıyor. "Bir yıl geçti," diyor. "Fuar hezimetle bitti: tek bir yeni müşteri gelmedi, para boşa gitti. Beş dakikanız var; bunun neden olduğunu, her biriniz kendi kâğıdına yazsın. Konuşmadan."

Beş dakika sonra kâğıtlar toplanıyor ve tahtaya yazılıyor. On iki ayrı neden çıkıyor: nakliye firması standı geç getirdi, aynı hafta daha büyük bir fuar vardı, döviz kuru ziyaretçi sayısını düşürdü, rakip firma yanı başımızda daha büyük bir stand açtı. Selin listeye bakarken bir şey fark ediyor. On iki nedenin dokuzu, fabrikanın elinde olmayan şeyler. Kendi satış ekiplerinin hazırlığına dair yalnız üç neden var.

Soru

Bir planı, daha başlamadan çökmüş sayarak sınamak gizli riskleri ortaya çıkarır mı? Bu yöntemin dayandığı bulgu ne söyler ve yöntem hangi yanılgıları kendisi üretebilir?

Nasıl işler

Plan yapan bir ekip, planın neden işe yarayacağını düşünmeye alışkındır. Bir plana yatırım yapılmışken, onun zayıf yerlerini yüksek sesle söylemek, hem plana hem planı yapanlara itiraz gibi görünür. Riskler bilinse bile söylenmeyebilir.

Yöntemin arkasındaki fikir, bir olayın olası olduğunu düşünmek ile olmuş olduğunu varsaymak arasındaki farktır.

Selin'in tahtasındaki liste, yöntemin bir yan etkisini de gösteriyor.

Dokuz dış neden ile üç iç neden bu eğilimle uyumludur. Kur, rakip, nakliye firması gerçek risklerdir; ama fabrikanın değiştirebileceği riskler, yani satış ekibinin standa nasıl hazırlanacağı, hangi müşterilerin önceden davet edileceği, listede azınlıkta kalmıştır.

Kanıt

Ön-ölümü yaygınlaştıran metin, karar araştırmacısı Gary Klein'ın Performing a Project Premortem başlıklı kısa yazısıdır; yazı 2008'de IEEE Engineering Management Review'da yeniden basıldı. Bu ders için yazının metnini okumadık. Yöntemin dayandığı söylenen bulguya ise doğrudan baktık.

Ön-ölümün kendisi, yalnız birkaç çalışmada doğrudan sınandı.

Yöntemin bir yan etkisi de ölçüldü.

Nerede çöker

Ön-ölüm, en çok, ortaya çıkan riskleri kimin ne yapacağı sorusuna bağlanmazsa çöker. On iki nedenlik bir liste, bir eylem planı değildir. Nedenler önem ve olasılıkla sıralanmaz, her birine bir sorumlu ve bir önlem bağlanmazsa, toplantı iyi bir sohbet olarak biter.

Gandhi ve arkadaşlarının bulgusu ikinci bir sorunu gösterir. Dikkat dış etkenlere kayarsa, ön-ölüm ekibe değiştiremeyeceği riskler hakkında uzun bir liste, değiştirebileceği riskler hakkında kısa bir liste verir. Ön-ölümün ardından "bu nedenlerden hangileri bizim elimizde?" sorusunu ayrıca sormak bu eğilimi dengelemeye yardım eder; ama bu önerinin kendisi ayrıca sınanmış değildir.

Mitchell ve arkadaşlarının bulgusu da yöntemin anlatımını düzeltir. Ön-ölüm sık sık "geleceğe gidip geriye bakmanın" gücüyle açıklanır. Dayanak olarak gösterilen çalışmada ise zaman perspektifinin etkisi azdır; açıklamaları değiştiren, sonucun kesin kabul edilmesidir. Bu, yöntemin işe yaramadığını göstermez; işe yarıyorsa, nedeninin söylenenden farklı olabileceğini gösterir.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Hesap ön-ölümün asıl değerini gösterir: tek tek küçük görünen risklerin birlikte büyük bir olasılığa ulaştığını görünür kılmak. İnsanlar bir planın başarı olasılığını tahmin ederken, çok sayıda küçük riskin birleşimini çoğu zaman hafife alır. Liste, bu birleşimi elle tutulur kılar.

Hesap aynı zamanda Gandhi ve arkadaşlarının uyarısını sayıya döker. Dış etkenler kontrol edilemiyorsa, onlar için yapılabilecek tek şey hazırlıklı olmaktır. Olasılığı fiilen düşürülebilen riskler, fabrikanın kendi elindeki üç risktir. Liste dış risklerle dolduğunda, asıl iş görülebilecek yer gözden kaçar.

Herkes için aynı mı?

Toplantılarda en az konuşanlar, çoğu zaman riskleri en iyi bilenlerdir: sahadaki çalışan, yeni gelen, rütbesi düşük olan. Nermin Hanım "yüzde doksan" dedikten sonra, bir çırağın itiraz etmesi zordur. Ön-ölümün yazılı, sessiz ve bireysel yapılması bu sorunu hafifletebilir.

H. Gilmartin ve arkadaşlarının 2018'de Journal of Nursing Care Quality'de yayımlanan çalışması, ön-ölümün yazılı ve sessiz bir biçimini ABD Gaziler Sağlık İdaresi'ne bağlı 10 tesiste denedi. Oturumlarda 217 ayrı fikir üretildi, katılımcılar yüksek memnuniyet ve yüksek psikolojik güvenlik bildirdi. Bu, katılımcıların bildirimine dayanan tanımlayıcı bir değerlendirmedir; ön-ölümü başka bir yöntemle karşılaştırmaz. Ama yöntemin kimin sesini duyurduğuna dair bir ipucu verir.

Kendi hayatında

Saniye Hanım apartmanın dış cephe boyasını bu yaz yaptırmayı planlıyor. Ustayla anlaşmış, renk seçilmiş, tarih belli. Planı bir dakikalığına başarısız olmuş saymak, şu soruyu sormaktır: eylülde boya yarım kalmış ve komşular kızgın; neden? Yağmur, ustanın başka işe gitmesi, aidat toplanamaması, bir komşunun iskele kurulmasına izin vermemesi.

Bu nedenlerden bazıları Saniye Hanım'ın elinde değildir; yağmuru değiştiremez. Bazıları ise elindedir: aidatı önceden toplamak, komşuyla önceden konuşmak, ustayla gecikme cezası yazmak. Ön-ölümün en verimli kısmı, listeyi bu iki gruba ayırmaktır.

Aldığın önlemi ve işe yarayıp yaramadığını, defterindeki karar sayfasına ekle.

Kapanış

1. Ön-ölüm, bir planı uygulamadan önce başarısız olmuş gibi düşünüp nedenlerini yazmaktır; tek tek küçük görünen risklerin birlikte büyük bir olasılığa ulaştığını görünür kılabilir.
2. Yöntemin dayanağı olarak anılan Mitchell, Russo ve Pennington'ın çalışmasında zaman perspektifinin etkisi azdı ve açıklamaları asıl olarak sonucun kesin kabul edilmesi değiştirdi; doğrudan sınamalar az ve karışıktır.
3. Gandhi ve arkadaşlarının bildirisine göre ön-ölüm aşırı güveni azaltabilir, ama dikkati kontrol dışı etkenlere kaydırır; bu yüzden ortaya çıkan nedenleri "elimde" ve "elimde değil" diye ayırmak ve her birine bir önlem bağlamak gerekir.

Beş soru

1. Ön-ölüm nasıl yapılır ve ölüm sonrası incelemeden nasıl ayrılır?
2. Mitchell ve arkadaşlarının çalışmasında açıklamaların niteliğini asıl olarak ne etkiledi?
3. Gandhi ve arkadaşları ön-ölümün hangi yan etkisini bildirdi?
4. Sayılarla bölümünde on iki küçük risk birlikte hangi başarısızlık olasılığını verir ve bu, Nermin Hanım'ın tahminiyle nasıl karşılaştırılır?
5. Ön-ölümün yazılı ve sessiz yapılması neden önemli olabilir?

Yanıtlar

Ekipten, planın gelecekte tamamen başarısız olduğunu varsayması ve bu başarısızlığın nedenlerini, tercihen yazılı ve bireysel olarak, sıralaması istenir. Ölüm sonrası inceleme başarısızlık olduktan sonra nedenlerini arar; ön-ölüm aynı soruyu plan uygulanmadan önce sorar.

Zaman perspektifinin, yani olayın gelecekte mi geçmişte mi konumlandığının etkisi azdı. Açıklamaları asıl etkileyen, olayın kesin mi belirsiz mi olduğuydu: kesin olaylar için yapılan açıklamalar daha uzundu, daha çok belirli olaylara dayanıyordu ve geçmiş zamanla anlatılıyordu.

Kötü bir sonuç hayal edenler, iyi ya da belirsiz bir sonuç hayal edenlere göre, kendi kontrolleri dışındaki etkenlere çok daha fazla dikkat verdi. Yazarlara göre ön-ölüm aşırı güveni azaltıyor, ama atıf yanlılığı getiriyor ve dikkati en kontrol edilebilir risklerden uzaklaştırıyor.

Her biri yüzde 3 olasılıklı, birbirinden bağımsız on iki risk, birlikte yaklaşık yüzde 31'lik bir başarısızlık olasılığı verir. Nermin Hanım'ın "yüzde doksan iyi geçecek" tahmini yüzde 10'luk bir başarısızlık olasılığı içeriyordu; liste bunun üç katına yakın bir değere işaret eder.

Toplantıda yüksek sesle itiraz etmek, özellikle rütbesi düşük olanlar için zordur. Yazılı ve sessiz yapılan bir ön-ölüm, herkesin riski kendi kâğıdına yazmasına izin verir; Gilmartin ve arkadaşlarının denediği biçimde katılımcılar yüksek psikolojik güvenlik bildirdi.

Sonraki derse köprü

Toplantıdan sonra Tuğba listeyi alıp başka bir soru soruyor: fuarın kesin başarısız olmasını istesek, ne yapardık? Müşterileri davet etmezdik, standda ürünü bilmeyen birini bırakırdık, kartvizitleri toplayıp kimseyi aramazdık. Bu ters liste, ön-ölümün listesinden farklı şeyler içeriyor. 9.2, Ters çevirmek dersi, bir hedefi "neyi yaparsam kesin başarısız olurum" diye tersinden düşünmeyi ve bu yöntemin sınırını ele alıyor.