Reçel deneyi

Bir an

Plan sağlayıcısının temsilcisi toplantı odasında sunumunu bitiriyor. Önerisi açık: varsayılan fon kalsın, ama çalışanlar isterlerse on dört fonun tamamı arasından seçim yapabilsin. Her fonun tanıtım sayfası hazır, bir de karşılaştırma tablosu var.

Nermin Hanım öneriyi beğeniyor: "Herkese seçme özgürlüğü veriyoruz. Ne kadar çok seçenek, o kadar iyi." İK uzmanı ise geçen haftaki tablosunu düşünüyor. On dört fonu kendisi karşılaştırırken bir haftayı yarıda bırakmıştı; vardiya çıkışında forma bakan bir pres operatörünün aynı tabloyla ne yapacağını merak ediyor.

Selin bir deneyi hatırlıyor. Bir süpermarkette yapılan bir deneyde, altı çeşit reçelle karşılaşanlar çok daha geniş bir yelpazeyle karşılaşanlardan daha sık satın almış. "Yani çok seçenek insanı seçmekten alıkoyuyor," diyor. Tuğba itiraz ediyor: kendisi telefon alırken onlarca modele bakmaktan memnun olmuştu. Hangisi doğru?

Soru

Raftaki çeşit arttıkça satın alan, katılan, seçen insan sayısı artar mı, azalır mı? Ünlü bir bulgu tekrarlandığında ve birleştirildiğinde ne kadarı ayakta kalır?

Nasıl işler

Seçenek sayısı arttıkça iki şey birlikte artar. Bir yandan, insanın tam istediği şeyi bulma olasılığı yükselir; ince zevkleri olan biri için yirmi dört reçel altı reçelden iyidir. Öbür yandan, seçenekleri karşılaştırmanın zahmeti, yanlış seçme kaygısı ve seçilmeyenlerden birinin daha iyi olabileceği düşüncesi de büyür. Hangisinin ağır basacağı tek bir sayıyla belirlenmez.

Etkinin tartışmalı olmasının bir nedeni, onu ortaya çıkaran koşulların çalışmadan çalışmaya değişmesidir. Bir deneyde güçlü görünen etki, başka bir ortamda hiç görünmeyebilir.

Bunların sonuncusu fon kararında belirleyici olabilir.

Tuğba telefon alırken ne istediğini biliyordu: kamera kalitesi ve pil. On dört fonun önünde ise hangi ölçüte bakacağını bilmiyor. Aynı kişi, iki farklı kararda seçenek sayısına iki farklı tepki verebilir.

Kanıt

Nerede çöker

İki meta-analiz aynı soruya iki farklı ses verir. Biri ortalamada neredeyse hiçbir şey bulmaz, öbürü doğru koşullarda belirgin bir etki bulur. İkisi tamamen çelişmez: ortalama sıfıra yakın olabilir, çünkü bazı ortamlarda etki olumsuz, bazılarında olumlu, bazılarında yoktur. Asıl sorun, bu ortamları önceden ayırt etmektir. Chernev ve arkadaşlarının dört etkeni, mevcut çalışmalara bakılarak bulunmuştur; yeni bir ortamda aynı etkenlerin aynı ağırlıkla çalışacağı ayrıca sınanmalıdır.

Reçel deneyi bir başka şey de öğretir: bir bulgunun ne kadar ünlü olduğu ile ne kadar sağlam olduğu ayrı şeylerdir. Scheibehenne ve arkadaşlarının yayın yanlılığı ve yayın yılına dair bulguları, yazarların andığı «Prometheus etkisi» örüntüsüne uyar: şaşırtıcı ilk bulgular kolay yayımlanır, onları izleyen daha zayıf sonuçlar sonra gelir.

Yine de etkinin tamamen bir yanılsama olduğunu söylemek de aşırı bir sonuç olur. Emeklilik planları gibi karmaşık, sonuçları uzak ve tercihleri belirsiz kararlar, Chernev ve arkadaşlarının saydığı koşulların çoğunu bir arada taşır.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Bu aralık fon kararı için şunu söyler: "seçim aşırı yükü yok" ya da "var" demek yerine, bu kararın aralığın hangi ucuna yakın olduğunu sormak gerekir. Seçenekler karmaşık, sonuç uzak, çalışanların çoğunun tercihi belirsiz. Bu koşullar, Chernev ve arkadaşlarının etkiyi güçlendiren etkenlerinin dördünden üçüne denk gelir.

Meta-analizlerin büyüklükleri de karşılaştırılabilir. İlki 5.036, ikincisi 7.202 katılımcıya dayanır. İkisi de reçel deneyindeki tek bir süpermarket gününden çok daha büyük bir kanıt temelidir, ama ikisi de laboratuvar ve alan deneylerinin karışımıdır; hiçbiri emeklilik fonu seçimini doğrudan ölçmez.

Herkes için aynı mı?

Tercih belirsizliğinin bir düzenleyici olması, seçenek sayısının herkesi aynı biçimde etkilemediği anlamına gelir. Fonlar hakkında bilgisi olan bir çalışan için on dört fon, kendine uyanı bulma fırsatıdır. Finansal okuryazarlığı sınırlı, vardiya arasında formu dolduran bir çalışan için aynı liste, hiçbir şey seçmeme ve varsayılanda kalma nedenidir. 7.6'daki varsayılan bu yüzden iki kat önem kazanır: seçim yapmayan herkes oraya düşer.

Çabayı en aza indirme amacının bir düzenleyici olması da önemlidir. Yorgun, acelesi olan ya da başka sorunlarla uğraşan biri, seçenek sayısından daha çok etkilenir. Bu, seçenek sunumunu tasarlayanlara bir sorumluluk yükler: en kalabalık listeyi en az zamanı olanların önüne koymamak. Bu son çıkarım bir akıl yürütmedir; burada okunan meta-analizler çalışanları bu açıdan ayrıca incelemedi.

Kendi hayatında

Saniye Hanım yeni bir çamaşır makinesi alacak. Büyük elektronik mağazasında kırk model var; mahalledeki küçük dükkânda beş. Ne istediğini biliyorsa, örneğin sekiz kilo kapasite, düşük enerji sınıfı ve belli bir bütçe, kırk model onun için iyi bir haberdir: koşullarını karşılayanları hızla ayıklayabilir. Ne istediğini bilmiyorsa, kırk model arasında kaybolup kararı ertelemesi daha olasıdır.

Seçenek sayısıyla mücadelenin bir yolu, seçeneklere bakmadan önce ne istediğini yazmaktır. 8.1'deki kabul eşiği bu işi görür: tercih belirsizliğini, seçeneklerle karşılaşmadan önce azaltır.

Kararı verdikten sonra, karar defterine kaç seçeneğe baktığını ve kararın ne kadar sürdüğünü not et.

Kapanış

1. Seçim aşırı yükü, seçenek sayısı arttıkça seçme isteğinin ya da memnuniyetin azalabileceği iddiasıdır; Iyengar ve Lepper'in reçel deneyi, bu iddiayı ünlü yapan çalışmalardan biridir.
2. 50 deneyi birleştiren Scheibehenne ve arkadaşları ortalama etkiyi neredeyse sıfır buldu ve reçel deneyinin Almanya'daki tekrarı etkiyi bulamadı; 99 gözlemi birleştiren Chernev ve arkadaşları ise etkinin seçenek karmaşıklığı, görev zorluğu, tercih belirsizliği ve çaba azaltma amacı arttıkça güçlendiğini gösterdi.
3. Doğru soru "seçim aşırı yükü var mı" değil, "bu kararda var mı"dır; karmaşık, sonucu uzak ve tercihlerin belirsiz olduğu kararlar, etkiyi güçlendiren koşulları bir arada taşır.

Beş soru

1. Seçenek sayısı arttığında seçimi kolaylaştıran ve zorlaştıran iki güç nedir?
2. Scheibehenne ve arkadaşlarının meta-analizi ortalama etki hakkında ne buldu ve bu neden etkinin hiç olmadığı anlamına gelmez?
3. Chernev ve arkadaşları seçim aşırı yükünü güçlendiren hangi dört etkeni belirledi?
4. Tuğba neden telefon seçiminde çok seçenekten memnun kalırken fon seçiminde zorlanabilir?
5. Fon kararında on dört fonun tamamını sunmak hangi çalışanlar için bir sorun olabilir?

Yanıtlar

Seçenek arttıkça, kişinin tam istediği şeyi bulma olasılığı yükselir; bu seçimi kolaylaştırır. Aynı zamanda karşılaştırmanın zahmeti, yanlış seçme kaygısı ve seçilmeyenlerden birinin daha iyi olabileceği düşüncesi de artar; bu da seçimi zorlaştırır.

50 deneyden 63 koşulu birleştirdiğinde ortalama etki büyüklüğünü 0,02, yani neredeyse sıfır buldu. Ama çalışmalar arasındaki fark, yalnız şansla açıklanamayacak kadar büyüktü. Bu, bazı ortamlarda etkinin olumsuz, bazılarında olumlu olabileceğini ve ortalamanın bu farkları birbirine kattığını gösterir.

Seçenek kümesinin karmaşıklığı, karar görevinin zorluğu, tercih belirsizliği ve karar verenin çabayı en aza indirme amacı. Bu dört etken arttıkça seçenek sayısının olumsuz etkisi güçlenir.

Telefon alırken ne istediğini, kamera ve pil kalitesini biliyordu; tercih belirsizliği düşüktü ve çok model ona daha iyi bir eşleşme imkânı verdi. Fonlarda hangi ölçüte bakacağını bilmiyor; tercih belirsizliği yüksek ve seçenekler karmaşık, bu da seçim aşırı yükünü güçlendiren koşullardır.

Fonlar hakkında bilgisi az, tercihleri belirsiz ve kararı aceleyle vermek zorunda olan çalışanlar için. Bu kişiler on dört fon arasında seçim yapmak yerine hiçbir şey seçmeyip varsayılanda kalabilir; bu yüzden varsayılanın iyi seçilmesi ayrıca önem kazanır.

Sonraki derse köprü

Fon kararı kapanırken Tuğba yeni bir dosya açıyor: 7.4'te konuşulan iki satış elemanından ilkinin alımı. Aday görüşmeleri sırayla yapılacak ve iyi adaylar uzun süre beklemiyor; bir adaya teklif verilmezse büyük ihtimalle başka bir işe girecek. Kaç adayla görüştükten sonra durmalı ve ilk iyi adayı seçmeli? 8.3, Ne zaman durmalı? dersi, optimal durma probleminin yüzde otuz yedi kuralını ve varsayımlarının gerçek hayatta ne kadar tuttuğunu ele alıyor.