Batık maliyet

Bir an

Kapora dekontu masada, fuar oylaması yarıda kalmış. Nermin Hanım ödemeyi bir ay önce kendisi onaylamıştı; fuar alanında iyi bir köşe boşalmış, kaçırmamak için hemen yer ayırtmıştı. "Bu parayı verdik," diyor. "Fuara gitmezsek 200 bin lirayı sokağa atmış oluruz."

Selin kâğıda iki satır yazıyor. Fuara gidilirse kapora gitmiş olacak. Fuara gidilmezse de kapora gitmiş olacak. İki satırın ortak kalemi, iki seçeneği birbirinden ayırmıyor.

Sonra bir şey daha fark ediyor. Geçen haftaki karşılaştırmada fuarın maliyeti 900 bin lira yazılmıştı. Oysa kaporanın 200 bini o gün zaten ödenmişti; fuara gitmenin o andan sonraki bedeli 700 bin liraydı. Aynı 200 bin lira, bir hafta önce fuarı haksız yere cezalandırmış, bugün ise haksız yere savunuyordu.

Soru

Geri gelmeyecek bir harcama, bundan sonra ne yapacağımızı neden belirlememeli? Bu kuralın sınırları nerededir?

Nasıl işler

Bir karar, seçenekleri birbirinden ayıran şeylere bakılarak verilir. Hangi seçenek seçilirse seçilsin değişmeyecek bir kalem, kararın içinde yer kaplar ama hiçbir şeyi ayırmaz. Geçmişte ödenmiş ve geri alınamayan para bu kalemlerin en tipik olanıdır.

Kural basittir, ama uygulanması zordur, çünkü insanlar geçmiş harcamayı çoğu zaman bir borç gibi hisseder. Ödenmiş bir şeyi kullanmamak "israf" gibi gelir.

Etki büyük kararlarda daha tehlikeli bir biçim alır. Bir projeye para yatırıldıkça, projeyi bırakmak daha önceki kararın yanlış olduğunu kabul etmek anlamına gelir. Karar veren, eski kararı savunmak için yeni para yatırır.

Kanıt

Ölçümün kendisi de sorgulandı.

Nerede çöker

En sert itiraz, varsayımsal senaryo ile gerçek para arasındaki farktan gelir. M. Negrini, A. M. Riedl ve M. Wibral'ın deneyinde (Journal of Economic Behavior & Organization, 2022) katılımcılar iki aşamalı bir yatırım görevinde gerçek kazanç için karar verdi. Standart batık maliyet etkisi görülmedi; tersine, ilk yatırım büyüdükçe devam etme olasılığı düştü. Aynı yazarlar, varsayımsal senaryolarla standart etkiyi yeniden üretebildi. D. Friedman ve arkadaşlarının 2007'de Experimental Economics'te yayımlanan bilgisayar oyunu deneyleri de, on bir farklı uygulama değişkenini sınayarak, şaşırtıcı derecede küçük bir etki buldu.

Bu bulgular batık maliyet kuralını zayıflatmaz; kuralın ihlal edildiği iddiasının ne kadar yaygın olduğunu sorgular. Etki belki de en çok senaryolarda ve bazı gerçek bağlamlarda büyüktür, her kararda değil.

İkinci itiraz, geçmiş harcamayı hesaba katmanın her zaman hata olmadığıdır. Geçmiş harcama bazen bilgi taşır: bir projeye ayrılan büyük bütçe, onu başlatanların ona ne kadar güvendiğini gösterir. Bazen itibar söz konusudur: başladığı işi kolayca bırakan bir yönetici, ekibine ve müşterilerine güvenilmez görünebilir. Felsefeci R. Doody 2019'da Ergo'da yayımlanan makalesinde, sosyal varlıklar olarak başkalarına anlaşılır görünmeyi önemsemenin batık maliyetleri gözetmeyi bazen makul kıldığını savunur. Bu bir savunudur, ölçüm değildir; ama kaporanın itibar boyutunu hatırlatır. Organizatöre son anda vazgeçen firma olarak görünmek, gelecek yılın yer seçimini etkileyebilir. Bu etki gerçekse, artık bir batık maliyet değil, bir gelecek maliyetidir ve hesaba açıkça yazılmalıdır.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Üç hesap yan yana durunca hatanın iki yönü görünür. Nermin Hanım kaporayı "kurtarılacak" bir kalem sayarsa, fuarın getirisine fiilen 200 bin lira ekler ve fuarı 720 binle en iyi seçenek gibi gösterir. 7.4'teki hesap ise kaporayı maliyete ekleyerek fuarı 200 bin lira cezalandırmıştı. Doğru hesapta fuar ile borç kapatma birbirine çok yakındır: 520 bine karşı 540 bin. Karar artık kaporaya değil, iki yolun risklerine bağlıdır.

Białek ve Biesiada'nın sayıları da bir şey söyler. Omega katsayısının 0,57'nin altında kalması, aynı kişinin bir senaryoda batık maliyete kapılıp öbüründe kapılmamasının olağan olduğunu gösterir. "Batık maliyete kapılan insan" diye sabit bir tip yoktur; kapılan, belirli bir bağlamdaki karardır.

Herkes için aynı mı?

Roth ve arkadaşlarının meta-analizi yaşlı yetişkinlerin batık maliyete daha az kapıldığını bulur. Bu yaşlıların her kararda daha iyi karar verdiği anlamına gelmez; ama "yaşla birlikte hep kötüleşen karar verme" imgesinin her alanda doğru olmadığını gösterir.

Etkinin bedeli, karar verenin konumuna göre de değişir. Kaporayı Nermin Hanım kendisi onaylamıştı. A. D. Navarro ve E. J. Fantino 2005 tarihli makalelerinin girişinde, batık maliyet etkisini açıklayan kuramlar arasında kendini haklı çıkarma güdüsünü, beklenti kuramını ve israftan kaçınmayı sayar. Kararı veren kişi ile devam edip etmeyeceğine karar veren kişi aynıysa, kendini haklı çıkarma güdüsü devreye girebilir. Bu yüzden bazı kuruluşlar büyük projelerin devam kararını, başlatma kararını verenden başka birine bırakır. Bu çözümün etkisini burada okuduğumuz kaynaklar ölçmedi.

Kendi hayatında

Hüseyin Bey'in on iki yaşındaki arabası bu yıl üçüncü kez serviste. "Geçen ay motoruna 40 bin lira koyduk, şimdi satarsak o para gider," diyor. Selin babasına aynı iki satırı yazıyor: araba satılsa da tutulsa da o 40 bin lira geri gelmeyecek. Sorulacak soru, önümüzdeki iki yılda bu arabanın tamir masrafının ve güvenilirliğinin, aynı parayla alınabilecek başka bir arabanınkine göre nasıl olacağıdır.

Ufuk'un yıllık spor salonu üyeliği daha küçük bir örnek. Arkadaşlarıyla koşmayı daha çok seviyor, ama "parasını verdim" diye salona gidiyor. Burada batık maliyet onu yine de spor yapmaya itiyor; zararı küçük, belki faydası bile var. Her batık maliyet etkisi felaket değildir; ama hangisinin hangisi olduğunu görmek için iki satırı yazmak gerekir.

İki satırı karşılaştırdıktan sonra kararını değiştirmek istersen, itibar ya da öğrenme gibi gerçek bir gelecek kalemi olup olmadığını ayrıca yaz ve onu da hesaba kat.

Kapanış

1. Batık maliyet, hangi seçenek seçilirse seçilsin geri gelmeyecek harcamadır; seçenekleri birbirinden ayırmadığı için geleceğe dönük kararı belirlememelidir, ne devam etmek ne de bırakmak yönünde.
2. Arkes ve Blumer'in senaryolarıyla başlayan araştırmada etki çok sayıda çalışmada bulundu ve 98 etki büyüklüğünü birleştiren meta-analiz bunu doğruladı; ama etki karar türüne göre değişir, senaryolar birbiriyle zayıf ilişkilidir ve gerçek parayla yapılan bazı deneylerde etki küçük kaldı ya da tersine döndü.
3. Geçmiş harcamanın taşıdığı itibar ya da bilgi gerçek bir gelecek kalemiyse, hesaba açıkça yazılmalıdır; batık maliyeti gizli bir gerekçe olarak kullanmak ile gelecekteki gerçek bir bedeli hesaba katmak ayrı şeylerdir.

Beş soru

1. Fuar kaporası neden fuara gitme kararını belirlememelidir?
2. 7.4'teki fuar hesabı batık maliyet açısından hangi hatayı yapmıştı?
3. Białek ve Biesiada'nın bulgusu, batık maliyet senaryoları hakkında ne söyler?
4. Negrini ve arkadaşlarının deneyinde gerçek parayla yapılan kararlar varsayımsal senaryolardan nasıl farklı çıktı?
5. Geçmiş bir harcamayı hesaba katmak hangi durumda makul olabilir?

Yanıtlar

Kapora fuara katılınsa da katılınmasa da geri gelmez. Hangi seçenek seçilirse seçilsin değişmeyen bir kalem, seçenekleri birbirinden ayırmaz. Karar yalnız bundan sonra harcanacak 700 bin lira ile bundan sonra gelecek katkıya bakılarak verilmelidir.

Kaporayı fuarın maliyetine ekleyip fuarın bedelini 900 bin lira saymıştı. Kapora o sırada zaten ödenmişti, yani fuara gitmenin ileriye dönük bedeli 700 bin liraydı. Hesap fuarı 200 bin lira haksız yere cezalandırmış ve sıralamanın sonuna itmişti.

Aynı şeyi ölçtüğü varsayılan senaryoların birbiriyle zayıf ilişkili olduğunu ve iç tutarlılıklarının düşük olduğunu söyler. Bir senaryoda batık maliyete kapılan kişi öbüründe kapılmayabilir; senaryolar farklı psikolojik süreçleri harekete geçiriyor olabilir.

Gerçek kazanç için yapılan iki aşamalı yatırım görevinde standart etki görülmedi; ilk yatırım büyüdükçe devam etme olasılığı düştü. Aynı çalışmada varsayımsal senaryolarla ise standart batık maliyet etkisi yeniden üretildi.

Geçmiş harcama gelecekte gerçek bir sonuç doğuruyorsa makul olabilir: son anda vazgeçmenin organizatör ya da müşteri gözünde itibarı zedelemesi, ya da büyük bir bütçenin projeye dair bir bilgi taşıması gibi. Bu durumda hesaba geçmiş harcama değil, o gelecek sonuç açıkça yazılmalıdır.

Sonraki derse köprü

Fuar kararı verildikten sonra İK uzmanı gündemin son maddesini açıyor: yeni işe başlayanların bireysel emeklilik sistemine otomatik olarak dahil edilmesi. Çalışanlar isterse sistemden çıkabilir, ama ilk ayların sonunda çoğunun hâlâ sistemde olup olmayacağı soruluyor. Bir formda önceden işaretlenmiş kutu, kararı kimin verdiğini değiştirir mi? 7.6, Varsayılanın gücü dersi, hazır seçeneğin kararları ne kadar belirlediğini ele alıyor.