Ortak malların trajedisi mi?

Bir an

Ekim sonunda Sivrihisar'da, Melike Nine'nin köyünün üstündeki mera her zamankinden sarı ve seyrek. Toprak yer yer açılmış, yamacın bir kısmında yalnızca taş kalmış. Muhtar İsmail Efendi, Melike Nine'nin bahçesinde çay içerken anlatıyor: köyde son üç yılda koyun sayısı neredeyse bir buçuk katına çıkmış. Herkes birkaç tane eklemiş, kimse tek başına azaltmak istememiş.

Ufuk, telefonunda daha önce okuduğu bir makaleyi açıyor. "Bunun adı ortak malların trajedisi," diyor. "Herkes bir hayvan daha ekledikçe mera eninde sonunda biter. Tek çözüm ya devletin el koyması ya da merayı bölüp herkese özel parsel vermek."

Melike Nine gözlüğünün üstünden bakıyor. "Bu mera benim çocukluğumda da vardı, annemin çocukluğunda da. Yüz yıl tükenmedi. Biz ne yapıyorduk da tükenmiyordu, onu sor." Muhtar başını sallıyor: eskiden köyün bir çobanı vardı, hayvanlar ilkbaharda belli bir günden önce meraya çıkmazdı, kim kaç hayvan çıkaracağını köy odasında konuşurdu. Bu kuralların çoğu son yıllarda gevşemiş.

Soru

Bir köyün, bir mahallenin ya da bir şehrin paylaştığı bir kaynak, er geç tükenmeye mahkûm mudur? Hardin'in kaçınılmazlık tezi nerede doğrudur, ve topluluklar ortak bir kaynağı nasıl yönetebilir?

Nasıl işler

Köy merası 12.2'deki tutsak ikileminin çok oyunculu bir biçimidir. Her çoban için bir koyun daha eklemek kârlıdır, çünkü koyunun getirisi tümüyle onundur, meranın aşınmasının bedeli ise bütün köye bölünür. Herkes aynı hesabı yapınca mera aşınır ve herkes kaybeder.

Garrett Hardin, 1968'de bu yapıya bir ad verdi ve sonucunu kaçınılmaz saydı.

Hardin'in tasvirinde belirleyici bir varsayım vardı: meranın "herkese açık" olması. Bu varsayım, bir kaynağın ortak olması ile kimsenin olmaması arasındaki farkı siler.

Melike Nine'nin köyünde mera yüz yıl boyunca açık erişim değildi. Kimin kaç hayvan çıkaracağına, meraya hangi gün girileceğine ve kimin göz kulak olacağına dair kurallar vardı. Trajedi, kurallar gevşedikçe yaklaştı.

Kanıt

Hardin'in kaçınılmazlık tezi, yirmi yıl sonra sahadan gelen vakalarla sınandı.

Ostrom'un başarılı toplulukları nitelendiren ilkeleri, sonraki yirmi yılda ayrıca sınandı.

Nerede çöker

Hardin'in tezi, belirli koşullarda doğrudur. Kaynak gerçekten açık erişimse, kullanıcılar birbirini tanımıyorsa ve konuşamıyorsa, kimin ne kadar kullandığını kimse göremiyorsa, kaynak gerçekten tükenebilir. Hardin'in hatası trajedinin mantığında değil, bu koşulların her ortak kaynakta geçerli olduğunu varsaymasındadır. Ostrom'un incelediği vakalar, bu koşulların değiştirilebildiğini gösterir.

Ostrom'un düzeltmesinin de sınırları vardır. Kendi kurallarını koyan bir topluluğu kurmak, üyeler birbirini tanıdığında, sayıları azken ve uzun süre aynı yerde kaldıklarında çok daha kolaydır. Cox ve arkadaşlarının derlemesinde ilkelere uyan toplulukların başarılı olması, ilkelerin başarıyı doğurduğunu tek başına göstermez, çünkü başarılı topluluklar başka bakımlardan da farklı olabilir. Okyanustaki balık stokları ya da atmosfer gibi kullanıcıları milyonlarca olan kaynaklara bu ilkeleri taşımak çok daha zordur.

Bir de Hardin'in kendi bağlamı vardır. Makalenin asıl konusu meralar değil, nüfus artışıydı; mera bir benzetmeydi. Hardin'in "karşılıklı olarak kabul edilen karşılıklı zorlama" önerisi, nüfus artışını sınırlama gibi tartışmalı bir hedefe yönelikti. Ortak mallar kavramını kullanırken, kaynağın ilk hangi tartışma için ortaya atıldığını bilmek, ondan çıkarılan politika önerilerini değerlendirmeye yardım eder.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Her aile aynı hesabı yapıp bir koyun eklerse, her aile kendi koyunundan 1.000 lira kazanır ama 20 koyunun yarattığı aşınmadan 20 kez 75, yani 1.500 lira kaybeder. Her aile 500 lira geriye gider. Tek başına bakınca her eklenen koyun kârlıdır; birlikte bakınca her biri zarardır.

Hesap aynı zamanda kuralların neyi değiştirdiğini de gösterir. Köy, meraya çıkan her ek koyun için aileden 1.500 liralık bir ücret alsa ve bunu ortak bir kasaya koysa, aile için ek koyunun net değeri 1.000 eksi 1.500 eksi 75 olur ve kimse koyun eklemez. Kural, kaybın 20'de birini değil tamamını, kararı veren aileye geri yükler.

Herkes için aynı mı?

Ortak bir kaynağı yönetmenin kuralları, kimin söz sahibi olduğuna bağlıdır. Köy odasında kimin kaç hayvan çıkaracağını konuşanlar, büyük sürü sahipleri, köyde uzun süredir yaşayan aileler ya da yalnız erkekler olabilir. Kuralları yalnız onlar koyarsa, küçük sürü sahiplerinin, köye sonradan gelenlerin ve kadınların payı görünmez kalabilir. Ortak yönetim, ortak kaynağı korurken bile içerideki eşitsizlikleri yeniden üretebilir.

Özelleştirme önerisinin de bir dağılım sonucu vardır. Merayı parsellere bölmek kaynağı koruyabilir, ama parseli hangi ailenin alacağı, kimin hangi toprağı alacağı ve hayvanı olmayan ailelerin ne alacağı sorusunu da beraberinde getirir. Hardin de özel mülkiyetin tam adil olmadığını kabul eder. Bir kaynağı kurtarmanın her yolu, kimin neyi kaybedeceğine dair bir karar içerir.

Kendi hayatında

Muhtar İsmail Efendi bir köy toplantısı yapmaya karar veriyor. Melike Nine eski kuralları hatırlayan son birkaç kişiden biri olarak toplantıya çağrılıyor. Köy üç şeye karar veriyor: ilkbaharda meraya giriş günü yeniden belirlenecek, her aile kaç hayvan çıkardığını köy odasındaki deftere yazacak, ve sınırı aşan aile ek hayvan başına küçük bir ücreti ortak kasaya ödeyecek.

Ufuk dönüş yolunda telefonundaki makaleyi bir kez daha okuyor. Hardin'in mantığı hâlâ doğru görünüyor; ama Melike Nine'nin köyü, o mantığın işlemesini yüz yıl boyunca nasıl engellediğini biliyordu.

Cevaplardan hangisinin eksik olduğunu bul. Kaynağın sorunu çoğu zaman o eksik cevabın olduğu yerdedir.

Kapanış

1. Ortak havuz kaynağında her kullanıcı, kendi payını artırmanın kazancının tamamını alır ama bedelinin yalnız bir kısmını öder; Hardin bu yüzden ortak maldaki özgürlüğün herkese yıkım getirdiğini ve trajedinin kaçınılmaz olduğunu savundu.
2. Hardin'in tasvir ettiği aslında açık erişimdir: Ostrom, kullanıcıların yönettiği çok sayıda mera, orman ve balıkçılık alanında sonuçların çoğu zaman standart kuramın öngördüğünden iyi olduğunu ve toplulukların karar alma ve kural uygulatma mekanizmaları geliştirdiğini gösterdi; 91 vakalık bir derleme, onun tasarım ilkelerinin ampirik olarak iyi desteklendiğini buldu.
3. Topluluk yönetimi küçük, birbirini tanıyan topluluklarda daha kolay kurulur, ilkelerle başarı arasındaki ilişki nedenselliği tek başına göstermez ve kuralları kimin koyduğu içerideki eşitsizlikleri yeniden üretebilir; her çözüm, kimin neyi kaybedeceğine dair bir karar içerir.

Beş soru

1. Ortak havuz kaynağı nedir ve köy merası neden bir ortak havuz kaynağıdır?
2. Hardin'e göre bir çoban için bir hayvan daha eklemenin olumlu ve olumsuz bileşenleri nelerdir?
3. Ortak mülkiyet ile açık erişim arasındaki fark nedir ve Hardin'in tasviri hangisine uyar?
4. Sayılarla bölümünde bir ailenin ek koyunu aile için neden kârlı, köy için neden zararlıdır?
5. Cox ve arkadaşlarının derlemesi Ostrom'un tasarım ilkeleri hakkında ne buldu ve bu bulgunun sınırı nedir?

Yanıtlar

Birilerini kullanımdan dışlamanın zor olduğu, ama bir kişinin kullanımının başkalarına kalanı azalttığı kaynaktır. Köy merasında bir ailenin koyununun yediği ot başkasının koyununa kalmaz, ve kimseyi meradan tamamen dışlamak kolay değildir.

Olumlu bileşen yaklaşık artı birdir, çünkü ek hayvanın getirisi tümüyle çobanındır. Olumsuz bileşen eksi birin yalnızca bir kesridir, çünkü aşırı otlatmanın etkisi bütün çobanlar arasında paylaşılır.

Ortak mülkiyette kaynak bir topluluğa aittir ve topluluk kullanım kurallarını koyar. Açık erişimde hiçbir kural yoktur ve kim gelirse kullanır. Hardin'in "herkese açık mera" tasviri, açık erişime uyar.

Aile ek koyundan 1.000 lira kazanır, ama aşınmanın 1.500 liralık bedelinin yalnız 20'de birini, yani 75 lirayı öder; net değeri 925 liradır. Köy için ise kazanç 1.000, bedel 1.500'dür ve net değer eksi 500'dür.

Yazarlar 91 çalışmayı inceledi ve ilkelerin ampirik olarak iyi desteklendiğini buldu. Ama bu bir ilişkidir: ilkelere uyan toplulukların başarılı olması, ilkelerin başarıyı doğurduğunu tek başına göstermez.

Sonraki derse köprü

Dönüş yolunda Ufuk, otuz yıldır aynı sokakta karşılaşan Hüseyin ile Cemal'i, yüz yıldır aynı merayı paylaşan köylüleri düşünüyor. İkisinde de oyun bir kez değil, defalarca oynanıyor. Yazılımcı olarak merak ettiği bir şeyi hatırlıyor: bir zamanlar bilgisayar programları, tekrarlanan bir tutsak ikileminde birbirine karşı yarıştırılmıştı. Peki, defalarca oynanan bir oyunda hangi strateji kazanır: hep işbirliği mi, hep ihanet mi, yoksa karşındakinin bir önceki hamlesini tekrarlamak mı? 13.1, Axelrod turnuvaları dersi, tekrarın işbirliğini nasıl mümkün kıldığını bu turnuvalar üzerinden inceleyecek.