Lokum testi yeniden

Bir an

Nurten Hanım apartmanın aidat toplantısından sonra Saniye'yi kapıda tutuyor ve telefonunu uzatıyor. Ekranda dört yaşındaki torunu Defne var: mutfak masasının başında oturmuş, önündeki tabakta tek bir gül lokumu, elleriyle gözlerini kapatmış. "Kızım bir yazıda okumuş," diyor Nurten Hanım. "Lokumu yemeden on beş dakika bekleyen çocuk, büyüyünce sınavlarda daha başarılı oluyormuş. Defne dört dakika dayandı. Az mı?"

Saniye fotoğrafa bakıyor. Lokumun yanında, masanın kenarında bir çizgi film açık duran bir tablet var. "Dört dakikayı neyle ölçtünüz?" diye soruyor. "Tablet de açık mıydı?" Nurten Hanım gülüyor: "Açıktı. Yoksa hiç dayanamazdı."

Eve dönerken Saniye kızının yazdığı mesajı tekrar okuyor: "Anne, o deneyi duydum. Ama bir yerde yeniden yapıldığını ve sonucun küçüldüğünü de okumuştum." Hangisi doğru: dört yaşındaki bir çocuğun bekleyişi geleceğini mi söylüyor, yoksa bir mutfak masasında olan bitenin ötesine geçmiyor mu?

Soru

Dört yaşında bir lokumu bekleyebilmek, on beş yaşındaki başarıyı ne kadar öngörür? Ünlü bulgu başka bir örneklemde yeniden sınandığında ondan geriye ne kalır?

Nasıl işler

Deneyin düzeni basittir. Okul öncesi yaştaki bir çocuğa iki ödül gösterilir: daha az sevdiği bir tane ve daha çok sevdiği bir tane, ya da bir tane ve iki tane. Araştırmacı odadan çıkar. Çocuk bir zil çalarsa ya da ödülü yerse küçüğünü hemen alır; araştırmacı dönene kadar beklerse büyüğünü kazanır. Ölçülen şey, çocuğun kaç saniye beklediğidir.

Deney ilk kez çocukların nasıl beklediğini anlamak için yapıldı. Ünü ise yıllar sonra geldi: aynı çocuklar ergenliğe ulaştığında araştırmacılar onların okul başarısına baktı ve bekleme süreleriyle arasında bir ilişki buldu. Bu ilişki yıllarca "irade geleceği belirler" diye aktarıldı.

Ünlü bir bulgunun gerçekten tutup tutmadığını anlamanın yolu, onu yeniden sınamaktır. Bunun iki biçimi vardır. Birinde deney aynen tekrarlanır. Öbüründe aynı soru, farklı bir örneklemle ve biraz farklı ölçülerle sorulur.

Yeniden sınamanın sorduğu soru, çoğu zaman bir ilişkinin var olup olmadığı değil, ne kadar büyük olduğudur.

Kanıt

Deneyin ünü, aynı çocukların sonraki yıllarına bakan bir izleme çalışmasından geldi.

Bu ilişki, özgününden çok farklı ailelerden gelen çocuklarla yeniden sınandı.

Bekleyişin yalnız iradeyi değil, başka bir şeyi de ölçtüğü küçük bir deneyle sınandı.

Nerede çöker

"Lokumu bekleyen çocuk başarılı olur" cümlesi üç yerden çöker. Birincisi büyüklüktür. Watts ve arkadaşlarının bulduğu ilişki, özgün çalışmalarda bildirilenin yarısı kadardır; aile ve ev koşulları hesaba katılınca da bunun üçte biri kalır. İlişki sıfır değildir, ama ünlü cümlenin vaat ettiği şeyin yanında küçüktür.

İkincisi, ilişkinin ardındaki nedendir. Aile geçmişi ve ev ortamı hesaba katılınca ilişkinin üçte ikisinin erimesi, bekleyiş ile bu koşulların birlikte değiştiğini gösterir. 6.4'te gördüğümüz karıştırıcı etken burada iş başındadır: hem bekleyişi hem başarıyı aynı ev ortamı etkiliyor olabilir. Kidd ve arkadaşlarının deneyi buna bir ayrıntı ekler: sözlerin tutulmadığı bir ortamda büyüyen bir çocuk için lokumu hemen yemek, bir irade zayıflığı değil, öğrenilmiş makul bir karardır.

Üçüncüsü, tekrarın kendi sınırlarıdır. Watts ve arkadaşları özellikle anneleri üniversite bitirmemiş çocuklara baktı; sonuç her çocuk için aynı biçimde geçerli olmayabilir. Hesaba katılan erken bilişsel yetenek de, bir ölçüde, bekleme becerisinin kendisiyle iç içe olabilir; onu sabit tutmak, ilişkinin bir kısmını gereğinden fazla silmek anlamına gelebilir. Tekrar özgün bulguyu küçültür, ama son sözü söylemez.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Son ayrıntı hesabı daha da küçültür. Başarıdaki farkın çoğu en az yirmi saniye bekleyebilmekten geliyorsa, dört dakika bekleyen bir çocuk ile on beş dakika bekleyen bir çocuk arasındaki fark, hesabın önerdiğinden daha küçük olabilir. Defne'nin dört dakikası, yirmi saniye eşiğinin çok üstündedir.

Bir de tek çocuk ile grup arasındaki fark vardır. Onda bir standart sapma, çok sayıda çocuğun ortalamasında görülen bir eğilimdir. Aynı bekleme süresine sahip iki çocuğun on beş yaşındaki puanları, bu eğilimin kat kat üstünde bir farkla birbirinden ayrılabilir.

Herkes için aynı mı?

Lokum testi, ünlendiği biçimiyle, çocuğun içindeki bir özelliği ölçtüğünü varsayar. Oysa bekleyiş, çocuğun dışındaki dünyaya da bağlıdır. Yetişkinlerin verdiği sözleri tuttuğu bir evde büyüyen çocuk, araştırmacının döneceğine güvenir. Sözlerin sık sık bozulduğu, yiyeceğin kardeşler arasında hızla bittiği bir evde büyüyen çocuk ise önündekini hemen almayı öğrenmiş olabilir. İkinci çocuğun kısa bekleyişi, onun koşulları için akıllıca bir karardır.

Bu, testin sonuçlarıyla çocuklar hakkında hüküm verirken dikkatli olmayı gerektirir. "Sabırsız" diye etiketlenen bir çocuk, aslında güvenilmez bir ortama uyum sağlamış olabilir. Özgün örneklemin bir üniversite topluluğundan, tekrarın odağının ise anneleri üniversite bitirmemiş çocuklardan oluşması da aynı noktayı gösterir: aynı test, farklı koşullarda büyüyen çocuklarda farklı şeyler ölçebilir.

Kendi hayatında

Saniye ertesi gün Nurten Hanım'a uğruyor ve ona üç şey söylüyor. Defne'nin dört dakikası az değil; asıl fark ilk yirmi saniyede açılıyor. Tablet açıkken ölçülen süre, 1972'deki deneylerin gösterdiği gibi, dikkat dağıtıldığında uzar; yani ölçülen şey kısmen tablettir. Bir de, tek bir mutfak denemesi bir çocuğun geleceği hakkında bir şey söylemez.

Nurten Hanım'ın kızı, Defne'yi bekleme alıştırmalarına başlatmayı düşünüyormuş. Saniye ona, alıştırmaların bekleyişi uzatabileceğini, ama bunun başarıyı aynı oranda artıracağının gösterilmediğini anlatıyor. Belki daha önemlisi, Defne'ye verilen sözlerin tutulmasıdır.

Üç sorudan en az birinin cevabını bulamıyorsan, iddiayı şimdilik bir hipotez olarak not et.

Kapanış

1. Mischel ve arkadaşlarının 1972 deneyleri, çocukların bekleyişinin dikkatle nasıl değiştiğini gösterdi: ödülü öne çıkaran her şey bekleyişi kısalttı, ödülden uzaklaştıran her şey uzattı; deneyin ünü ise bekleme süresini ergenlikteki başarıyla ilişkilendiren sonraki izleme çalışmasından geldi.
2. Watts ve arkadaşlarının kavramsal tekrarında ilişki özgün çalışmalardakinin yarısı kadar çıktı, aile ve ev koşulları hesaba katıldığında üçte iki oranında küçüldü; farkın çoğu ilk yirmi saniyeden geldi ve davranış ölçüleriyle ilişkiler nadiren anlamlıydı.
3. Bekleyiş yalnız iradeyi değil, ortamın güvenilirliğine dair inancı da ölçebilir; tek bir çocuğun bekleme süresi, onun geleceği hakkında güvenilir bir tahmin vermez.

Beş soru

1. Mischel ve arkadaşlarının 1972 deneylerinde hangi düşünceler çocukların bekleme süresini kısalttı?
2. Shoda ve arkadaşlarının 1990 çalışmasının örneklemi nereden geliyordu ve bu neden önemlidir?
3. Watts ve arkadaşlarının tekrarında aile ve ev koşulları hesaba katıldığında ilişkiye ne oldu?
4. Sayılarla bölümündeki beş dakikalık fark, ham ve kontrollü ilişkilerle hangi yüzdeliklere karşılık geliyor?
5. Kidd ve arkadaşlarının deneyi, kısa bir bekleyişi neden irade zayıflığından başka bir şeyle açıklayabileceğimizi gösteriyor?

Yanıtlar

Üzücü şeyler düşünmek de, ödülün kendisini düşünmek de bekleyişi kısalttı. Yalnız eğlenceli şeyler düşünmek işe yaradı. Genel sonuç, ödülü öne çıkaran her şeyin bekleyişi kısalttığıydı.

Örneklem bir üniversite topluluğundan gelen okul öncesi çocuklardan oluşuyordu. Bir üniversite topluluğu genel nüfusu temsil etmez; bu yüzden ilişki, farklı koşullarda büyüyen çocuklara olduğu gibi genellenemez. Watts ve arkadaşlarının anneleri üniversite bitirmemiş çocuklara odaklanması da bu boşluğu doldurmak içindi.

Aile geçmişi, erken bilişsel yetenek ve ev ortamı hesaba katıldığında ilişki üçte iki oranında küçüldü. Ham ilişki zaten özgün çalışmalardakinin yarısı kadardı.

Ham ilişkiyle beş dakika yarım standart sapmaya, yani ortadaki bir öğrenci için yaklaşık 69'uncu yüzdeliğe karşılık gelir. Kontrollü ilişkiyle altıda bir standart sapmaya, yani yaklaşık 57'nci yüzdeliğe karşılık gelir.

Güvenilir bir ortamda sınanan çocuklar, güvenilmez bir ortamda sınananlardan daha uzun bekledi. Bu, bekleyişin yalnız öz denetimi değil, beklemenin karşılığının gerçekten alınıp alınmayacağına dair inancı da yansıttığını gösterir. Sözlerin tutulmadığı bir ortamda ödülü hemen almak makul bir karardır.

Sonraki derse köprü

Akşam Saniye, Melike Nine'nin yıllar önce ona verdiği teneke kumbarayı raftan indiriyor. Kumbaranın kapağı yok; içindeki parayı almanın tek yolu onu kesmek. Nine bunu bilerek seçmişti: "Açılabilen kumbara, kumbara değildir." Bir insan neden kendi seçeneklerini bilerek elinden alsın? 11.3, Kendini bağlamak dersi, ön-bağlanma stratejilerini ve kişinin gelecekteki kendisine karşı kurduğu düzenekleri ele alacak.