Gözlem, malzeme madenciliği ve komedyen bakışı

“İlişkiler”, “aile” ve “teknoloji” konu başlıklarıdır. Komedi için asıl değer, bu alanlardaki gerilimdedir.

Başlıca gerilim türleri:

• Söylenen ile yapılan
• İstenen ile elde edilen
• Kural ile uygulama
• Görünen kimlik ile gerçek ihtiyaç
• Yüksek statü iddiası ile düşük statü gerçeği
• Geçmişteki ben ile bugünkü ben
• Birey ile kurum
• Gelenek ile yeni teknoloji
• Kontrol arzusu ile hayatın rastlantısallığı
• Nezaket ile iç ses

Örnek:

Konu: Sağlıklı yaşam

Gerilim: İnsanlar sağlıklı görünmek istiyor ama sağlıklı yaşamanın zahmetini istemiyor.

Görüş: Sağlık uygulamalarını kullanmak, spor yapmak yerine sporu idare etmek gibi.

Varsayım: Telefonumdaki sağlık uygulaması antrenör değil; hayal kırıklığı yaşayan bir muhasebeci.

İyi gözlem “Bugün otobüse bindim” değildir. Duyu, davranış, ilişki ve yorum içerir.

Her kayıt için:

• Yer ve zaman: Nerede, ne zaman?
• Somut ayrıntı: Ne gördüm veya duydum?
• Davranış: Kim ne yaptı?
• İç tepki: Ne hissettim?
• Çelişki: Normal görünen ama tuhaf olan ne?
• Gizli kural: İnsanlar hangi yazılmamış kurala uyuyordu?
• İddia: Bunun gerçekte anlamı ne?
• Oyun ihtimali: Abartı, benzetme veya canlandırma nerede?

Kötü kayıt

Kahve çok pahalıydı.

Kullanılabilir kayıt

Kahvenin fiyatını görünce garsonla değil banka müşteri temsilcimle göz göze gelmem gerekiyormuş gibi hissettim. Bardakta adımı yanlış yazmaları da iyi oldu; borç bana ait değilmiş gibi davranabilirim.

İkinci kayıtta nesne, duygu, statü ve iki oyun ihtimali vardır.

Salt zekâ egzersizi olan şakalar etkili olabilir; fakat sürdürülebilir bir sahne sesi için duygusal yön gerekir.

Kullanılabilir duygular:

• Öfke
• Utanç
• Kıskançlık
• Hayranlık
• Korku
• Şaşkınlık
• Suçluluk
• Özlem
• Sevinç
• Küçük düşme
• Kontrol arzusu
• Yabancılık

“Bu konuda ne düşünüyorum?” sorusundan önce bazen “Bu konuda gerçekte ne hissediyorum?” diye sormak gerekir.

Duygu merdiveni

Bir olayı beş yoğunlukta anlat:

1. Neredeyse duygusuz
2. Hafif rahatsız
3. Açıkça etkilenmiş
4. Orantısız tepki veren
5. Dünyanın sonuymuş gibi

Hangi düzeyin persona ve konu için en komik olduğunu karşılaştır.

Persona, gerçek kişiliğin yalan bir maskesi değil; sahnede okunabilir hâle getirilmiş sürümüdür. Seyirci kısa sürede şu soruya cevap vermek ister: “Bu insan kim ve dünyaya nasıl bakıyor?”

Persona bileşenleri:

• Temel arzu: Onaylanmak, kontrol etmek, sevilmek, haklı çıkmak, rahat bırakılmak
• Temel korku: Küçük düşmek, dışlanmak, başarısız olmak, görünmez olmak
• Statü alışkanlığı: Kendini yukarıda, aşağıda veya sürekli değişen konumda görmek
• Savunma biçimi: Alay, aşırı mantık, saflık, öfke, soğukkanlılık
• Kör nokta: Seyircinin fark ettiği ama karakterin fark etmediği kusur
• Çelişki: Sert görünen ama hassas; zeki görünen ama gündelik hayatta beceriksiz olmak
• Ritim: Hızlı ve taşkın, yavaş ve kuru, çekingen, törensel, parçalı

Persona cümlesi

Şu formülü tamamla:

“Sahnede ben, sürekli __________ isteyen; fakat __________ yüzünden bunu başaramayan biriyim ve bunu __________ tavrıyla gizlemeye çalışıyorum.”

Örnek:

Sahnede ben, sürekli yetişkin ve düzenli görünmek isteyen; fakat en küçük sorumlulukta paniğe kapılan biriyim ve bunu aşırı mantıklı açıklamalarla gizlemeye çalışıyorum.

Bu cümle seyirciye okunmaz. Yazara seçimlerinde rehber olur.

Bir konu seç ve aşağıdaki 12 mercekten geçir:

1. Bunda yalan olan ne?
2. Kim kazanıyor, kim kaybediyor?
3. Görünmeyen emek ne?
4. Herkesin düşünüp söylemediği ne?
5. Çocuk bunu nasıl anlardı?
6. Bir uzaylı bunu nasıl yorumlardı?
7. Bu bir ilişki olsaydı taraflar kim olurdu?
8. Bu davranışı bir kurum yapsa adı ne olurdu?
9. En uç mantıksal sonucu ne?
10. Tam tersi doğru olsaydı ne olurdu?
11. Bunu savunan kişinin gizli çıkarı ne?
12. Bu konudaki kendi ikiyüzlülüğüm ne?

Örnek: Çevrim içi toplantı

• Yalan: “Sesim geliyor mu?” teknik soru değil; modern çağın varoluş çığlığı.
• Statü: Kamerası açık olan yönetici, kapalı olan çalışanların evine tek taraflı pencere açıyor.
• Çocuk merceği: Yetişkinler ekrandaki kutularda sırayla donup birbirine kızıyor.
• İtiraf: Toplantı bitsin istiyorum ama erken biterse çalışmam gerekecek.

Notlarını dört ayrı havuzda tut:

1. Ham gözlemler: Henüz yargılanmamış malzeme
2. Varsayımlar: Görüşü bulunan ama şakası tamamlanmamış fikirler
3. Atölyedeki şakalar: Yazılan, prova edilen veya test edilen sürümler
4. Güvenilir malzeme: Farklı koşullarda birkaç kez çalışmış bölümler

Her şakaya benzersiz bir başlık ve sürüm numarası ver:

EkranSuresi_v01, EkranSuresi_v02_kisa_kurulum gibi.

Kayıt alanları:

• Oluşturma tarihi
• Son değişiklik tarihi
• Ana konu
• Temel varsayım
• Persona özelliği
• Kullanılan mekanizma
• Test sayısı
• Ortalama tepki
• En iyi çalışan sürüm
• Sonraki deney

Yedi gün boyunca günde on gözlem yaz. Yetmiş gözlemden:

1. Yirmisini gerilim cümlesine dönüştür.
2. Onunu görüş içeren varsayıma dönüştür.
3. Beşini persona ile uyumuna göre seç.
4. Her biri için üç oyun ihtimali yaz.

Geçme ölçütü

Beş varsayımın her biri yalnızca konuyu değil; belirli bir duygu, görüş, çelişki ve en az iki şaka yönünü taşımalıdır.