Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Aklında kalması gereken beş şey var.
Birincisi, terimler süs değil teşhis aracıdır; adı olmayan parça tamir edilemez.
İkincisi, her can alıcı nokta bir vuruştur ama her vuruş can alıcı nokta değildir; bir bölümde bir dönüş ve dört vuruş olabilir.
Üçüncüsü, ek vuruş ana vuruşun açtığı dünyada kalır ve yeni kurulum istemez; yeni bilgi vermen gerekiyorsa elindeki ikinci bir şakadır.
Dördüncüsü, açıklayıcı son ek geriye bakıp tekrar eder, ek vuruş ileriye bakıp büyütür; ikisi de ana vuruştan sonra gelir ve tam zıt işler yapar.
Beşincisi, terimler yazarken değil revizyonda kullanılır; yazarken düşünülen terim metni mekanikleştirir.
Açılış sahnesi
Bir komedyen sahneden iniyor. Arkadaşı yanına geliyor ve şunu söylüyor: üçüncü bölümdeki ek vuruşun ana vuruştan güçlüydü, sıralamayı değiştir.
Bu cümle otuz saniyede bir teşhis koydu ve bir çözüm önerdi.
Şimdi aynı geri bildirimi terimler olmadan vermeye çalış: "şey vardı ya, o cümlenin arkasından söylediğin şey, o daha iyiydi, belki onu öne alsan?"
İkinci cümle aynı şeyi söylüyor ve neredeyse hiçbir işe yaramıyor. Konuşan kişi ne demek istediğini biliyor; dinleyen kişi tahmin ediyor.
Bu ders bir sözlük dersi ve sözlük dersleri sıkıcı olma eğilimindedir. O yüzden neden gerekli olduğunu baştan söyleyeyim.
Terimler süs değildir. Bir metnin hangi parçasının bozuk olduğunu göstermenin tek pratik yoludur. Adı olmayan parça tamir edilemez.
Ve daha önemlisi: bu on bir terim, akademinin geri kalanının konuşulduğu dildir. Buradan sonraki her ders bunları kullanacak.
Bu derste ne olacak
On bir terimi tek tek açacağız ve her birini bir örnekle sabitleyeceğiz. Sonra en çok karıştırılan üç ayrımı ayrıca ele alacağız: vuruş ile can alıcı nokta, konu ile varsayım, ek vuruş ile yeni şaka. Ardından on sekiz özgün örnekle terimleri gerçek malzemede işaretleyeceğiz. Ders bittiğinde bir şaka metnini eline alıp parçalarını adlandırabiliyor ve bir başkasına ne yapması gerektiğini tek cümlede söyleyebiliyor olacaksın.
Sıfır noktası
Bir arabanın kaputunu aç.
İçeride bir sürü parça var. Hiçbirinin adını bilmiyorsan araba çalışmadığında söyleyebileceğin tek şey şudur: bozuldu.
Adları bilen kişi ise şunu der: marş çalışıyor ama yakıt gelmiyor.
İkinci cümle bir tamir planıdır. Birincisi bir çaresizlik bildirimi.
Şakalar da parçalıdır ve parçalar ayrı ayrı bozulur. Kurulum çalışıp vuruş çökebilir. Vuruş sağlamken sıra yanlış olabilir. Ek vuruş ana vuruşu ezebilir. Bunların hepsi farklı arızalardır ve hepsi farklı müdahale ister.
Şimdi benzetmeyi kırayım, çünkü önemli bir yerde bozuluyor.
Arabada parçalar fiziksel olarak ayrıdır; elinle tutabilirsin. Şakada ise sınırlar bulanıktır. Aynı cümle hem kurulumun sonu hem vuruşun başı olabilir. Bir kelime hem bilgi taşıyıp hem gülme üretebilir.
Bu yüzden terimler kesin kutular değil, işaretçilerdir. Bir metni bunlarla bölerken amaç doğru yeri bulmak değil; hangi işlevin nerede yapıldığını görmek.
Mekanizma
On bir terim
On bir terim. Şimdi bunlardan üç tanesinin en çok nerede karıştığına bakalım.
Üç kritik ayrım
Birinci ayrım: vuruş ile can alıcı nokta.
Her can alıcı nokta bir vuruştur, ama her vuruş can alıcı nokta değildir. Can alıcı nokta bir bölümün ana dönüşüdür; vuruş ise gülme ihtimali taşıyan her andır. Bir bölümde bir can alıcı nokta ve dört vuruş olabilir.
Bu ayrım neden önemli? Çünkü ölçüm buna bağlı. On birinci modülde dakika başına vuruş sayısını konuşacağız ve o hesabı can alıcı noktalarla yaparsan yanlış sonuç alırsın.
İkinci ayrım: konu ile varsayım.
Üçüncü modülde uzun uzun çalıştık ama burada bir kez daha sabitleyelim, çünkü bu ayrım en sık geri düşülen yerdir. "Aile" konudur. "Ailem bağımsız olmamı istiyor ama hâlâ birlikte karar veriyoruz" varsayımdır. Konu bir klasör, varsayım bir iddia.
Üçüncü ayrım: ek vuruş ile yeni şaka.
Bu, pratikte en çok karıştırılanı. Ek vuruş, ana vuruşun açtığı oyun dünyasında kalır ve yeni kurulum istemez. Yeni bir bilgi vermen gerekiyorsa elindeki şey ek vuruş değil, ikinci bir şakadır.
Testi basit: söylediğin şeyi anlamak için seyircinin yeni bir şey öğrenmesi gerekiyor mu? Gerekiyorsa kurulum açmışsındır.
Terimlerin işaretlenmesi
Şimdi pratik bir alışkanlık kuralım.
Yazdığın her metni bir kez terimlerle işaretle. Kurulumun bittiği yere bir çizgi çek. Can alıcı noktanın hangi kelimede olduğunu daire içine al. Ek vuruşları numaralandır.
Bu işlem beş dakika sürer ve neredeyse her seferinde bir şey gösterir.
En sık ortaya çıkan üç bulgu şunlar. Bir: kurulum sanılan yer aslında iki kurulum içeriyor, yani seyirci iki ayrı beklenti kuruyor ve ikincisi birincisini siliyor. İki: can alıcı nokta daire içine alınamıyor, çünkü tek bir kelimede değil bir paragrafa yayılmış. Üç: ek vuruş sanılan şey aslında yeni bir şaka ve kendi kurulumunu istiyor.
Üç bulgunun üçü de gözle görülmez, işaretlenince görünür.
Örneklerden okuma
Şimdi örneklere bakalım. Her örnekte parçaları adlandıracağız.
Kurulum ve can alıcı nokta
Vuruş ile can alıcı nokta farkı
Ek vuruş ile yeni şaka farkı
Bölüm, yeniden çağırma, canlandırma
Açıklayıcı son ek
Usta katmanı
Az önce terimlerin kesin kutular değil işaretçiler olduğunu söyledim. İşin aslı biraz daha ince: bu bulanıklık bir kusur değil, olgunluk göstergesidir.
Acemi metinlerde sınırlar keskindir. Kurulum burada biter, vuruş burada başlar. Olgun metinlerde ise işlevler üst üste biner: bir cümle aynı anda hem bilgi verir hem gülme üretir hem persona kurar. Yani metnin terimlerle temiz bölünememesi bazen kötü yazımın değil, iyi yazımın işaretidir. Ayırt etme yolu şu: parçalar ayrılamıyor ama işlevler sayılabiliyorsa metin olgundur; ne parçalar ne işlevler bulunabiliyorsa metin dağınıktır.
İkinci nüans, terimlerin İngilizce karşılıkları hakkında ve pratik. Setup, punchline, tag, bit, callback, act-out. Bu kelimeler sahne arkasında Türkçelerinden daha sık kullanılıyor ve bunu bilmen gerekiyor, çünkü bir açık mikrofon sonrası kimse sana "ek vuruşun" demeyecek, "tag'in" diyecek. İkisini de bil; hangisini kullandığın önemli değil, karşındakinin ne dediğini anlaman önemli.
Üçüncüsü, terimlerin yazarken değil sonra kullanılması gerektiği. Bir cümle yazarken "şimdi kurulum yazıyorum" diye düşünen kişi mekanik yazar. Terimler revizyon aracıdır; metin çıktıktan sonra üstüne konur. Bu ayrım altıncı modülde üretici ile editör kipini ayırırken tekrar karşımıza çıkacak ve orada daha da netleşecek.
Dördüncüsü, en çok atlanan terim olan "vuruş" hakkında. Çoğu kişi yalnızca can alıcı noktaları sayar ve setinin yoğunluğunu olduğundan düşük tahmin eder. Oysa bir kaş kaldırma, yarım saniyelik bir duraklama ya da bir bakış da vuruştur ve gülme alır. Kayıt izlerken bu küçük vuruşları işaretlemek, metinde görünmeyen bir yapıyı ortaya çıkarır. Bazı bölümlerin neden yazılı hâlinden daha iyi çalıştığının cevabı genellikle buradadır.
Beşincisi ve en az konuşulanı: terim bilmek geri bildirim kalitesini doğrudan değiştirir. On altıncı modülde akran atölyesi kurallarını çalışacağız ve orada göreceğimiz şey şu: terimsiz geri bildirim "beğendim" ile "olmamış" arasında salınır. Terimli geri bildirim ise eyleme çevrilebilir. Bu dersin gerçek getirisi kendi metnini yazarken değil, başkasının metnini okurken ortaya çıkar.
Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler
Yaygın yanlışBirinci yanlış: terimler teoriktir, sahnede işe yaramaz.
Bu kanı kısmen doğru ve tam da bu yüzden yanıltıcı. Sahnede terim düşünülmez, doğru. Ama sahne çalışmanın yalnızca yüzde onu; geri kalan doksanı masada ve kayıt başında geçiyor ve oralarda terimsiz çalışmak körlemesine tamir yapmaktır. Ayrıca bir bölümü başka bir komedyenle konuşurken ortak dil olmadan hiçbir şey aktarılamaz. Terimler sahne için değil, sahne dışındaki her şey için.
Yaygın yanlışİkinci yanlış: her şakanın net bir kurulumu ve net bir can alıcı noktası olmalı.
Bu kanı, terimleri kutu sanmaktan geliyor. Bazı güçlü şakalarda kurulum tek kelimedir, bazılarında hiç yoktur çünkü bağlam önceki bölümden gelir. Bazılarında can alıcı nokta bir kelime değil bir tondur. Kural şu: her şakada bir beklenti ve bir değişim vardır; bunların hangi biçimde taşındığı serbesttir. Yapıyı aramak doğru, biçimi dayatmak yanlış.
Yaygın yanlışÜçüncü yanlış: açıklayıcı son ek her zaman kötüdür ve silinmelidir.
Bu, kuralın fazla sertleştirilmiş hâli. Açıklama gülmeyi boğduğunda kötüdür, evet. Ama bazı personalar açıklamayı bilinçli bir tik olarak kullanır ve o açıklama kendisi bir vuruş hâline gelir; kendini fazla açıklayan karakter, açıklamasıyla komiktir. Ayrım niyette: farkında olmadan açıklıyorsan arıza, karakterin özelliği olarak açıklıyorsan teknik. On üçüncü modülde bilinçli tekrarı çalışırken aynı ayrımı göreceğiz.
Uygulama — kendin dene
Kilit özet
Aklında kalması gereken beş şey var.
Birincisi, terimler süs değil teşhis aracıdır; adı olmayan parça tamir edilemez.
İkincisi, her can alıcı nokta bir vuruştur ama her vuruş can alıcı nokta değildir; bir bölümde bir dönüş ve dört vuruş olabilir.
Üçüncüsü, ek vuruş ana vuruşun açtığı dünyada kalır ve yeni kurulum istemez; yeni bilgi vermen gerekiyorsa elindeki ikinci bir şakadır.
Dördüncüsü, açıklayıcı son ek geriye bakıp tekrar eder, ek vuruş ileriye bakıp büyütür; ikisi de ana vuruştan sonra gelir ve tam zıt işler yapar.
Beşincisi, terimler yazarken değil revizyonda kullanılır; yazarken düşünülen terim metni mekanikleştirir.
Sonraki derse köprü
Terimleri koyduk. Şimdi teker teker açacağız ve ilk sırada kurulum var.
Kurulum, metnin en az sevilen parçasıdır. Kimse kurulum yazmayı sevmez, çünkü orada gülme yoktur. Herkes vuruşa koşar.
Oysa çalışmayan şakaların çoğunda arıza vuruşta değil, kurulumdadır. Vuruş kusursuzdur; kurulum ya çok uzundur, ya yanlış beklenti kurmuştur, ya da hiçbir beklenti kurmamıştır.
Sıradaki derste kurulumun dört görevini açıyoruz.