Tema

Açılış sahnesi

Birine gösterinin ne hakkında olduğunu soruyorsun.

"Aile hakkında."

Bu bir cevap değil. Bu bir klasör adı.

Aile hakkında sonsuz sayıda gösteri yapılabilir ve hiçbiri diğerine benzemek zorunda değil. "Aile" hiçbir şey söylemiyor.

Şimdi başka bir cevap: "İnsan ailesinden kaçmaya çalışırken onun davranışlarını tekrarlar."

Bu bir tema.

Farkı gör. Birincisi bir alan bildiriyor; ikincisi bir iddia taşıyor. Birincisine katılıp katılmayacağın sorulamaz; ikincisine sorulabilir.

Üçüncü modülde konu ile varsayımı ayırmıştık ve aynı ayrımı kurmuştuk: konu bir klasör, varsayım bir iddia.

Tema, aynı ayrımın gösteri ölçeğindeki hâli.

Ve bir şey daha var. Tema yalnız bir iddia değil — en iyi hâliyle bir soru.

Bu derste ne olacak

Önce tema ile konuyu ayıracağız. Sonra tema sorusunu kuracağız ve neden cümle değil soru olması gerektiğini göstereceğiz. Ardından her bölüme uygulanacak dört kontrolü açacağız. Sonra dördüncü kontrole ayrı bir yer ayıracağız — gösterinin sonunda sorunun değişmesi, bir gösteriyi bir koleksiyondan ayıran şey. Ardından yirmi bir özgün örnekle temaları inceleyeceğiz. Ders bittiğinde kendi malzemenin hangi soruyu araştırdığını yazabiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Bir kütüphanede iki raf var.

Birinci rafın üstünde "Tarih" yazıyor. İkinci rafın üstünde bir cümle yazıyor: "Kazananlar geçmişi kendi lehine yeniden yazar."

Hangi rafa gitmek istersin?

Birinci raf bir kategori. İkincisi bir iddia ve iddia bir merak üretiyor — doğru mu, hangi örneklerle, karşı örnek var mı?

Konu ile tema arasındaki fark bu ve etkisi doğrudan: kategori dinlenir, iddia takip edilir.

Şimdi bir adım daha atalım.

İkinci rafın üstündeki cümleyi soruya çevir: "Kim geçmişi yazıyor?"

Şimdi daha da iyi. Çünkü cümle bir sonuç bildiriyordu; soru bir araştırma açıyor.

Ve gösteri bir araştırma. Bir saat boyunca aynı sonucu tekrar eden biri sıkıcıdır; bir soruyu farklı yerlerden yoklayan biri takip edilir.

Şimdi benzetmeyi kırayım. Kütüphanede iddia rafın üstünde yazılı ve okuyucu görüyor. Gösteride tema sahneye yazılmıyor — söylenmiyor bile.

Seyirci temayı bölümlerden çıkarıyor. Sen yalnız her bölümün aynı soruya bir cevap vermesini sağlıyorsun.

Mekanizma

Kaynağın verdiği kalıp şu: "Bu gösteri, ... hakkında aslında hangi soruyu araştırıyor?"

Boşluğu doldurmak kolay görünüyor ve zor. Çünkü ilk cevap neredeyse her zaman bir konu oluyor.

"Aile hakkında" — konu.

Kalıbı doğru kullanmak için ikinci yarıya bakmak gerekiyor: hangi soruyu araştırıyor?

"Aileden gerçekten kaçılabilir mi?" Bu bir soru.

"Kaçmaya çalışırken neye dönüşüyoruz?" Bu daha iyi bir soru, çünkü bir gerilim taşıyor.

Şimdi soru ile cümle arasındaki farkı netleştirelim.

Bir tema cümlesi — "insan ailesinden kaçarken onun davranışlarını tekrarlar" — bir sonuç bildiriyor. Ve sonuç bildiren bir gösteri, kırk beş dakika boyunca aynı şeyi kanıtlamak zorunda kalıyor.

Bir tema sorusu ise açık kalıyor. Her bölüm ona farklı bir cevap veriyor ve cevaplar birbiriyle çelişebiliyor.

Çelişki burada bir kusur değil, bir zenginlik. Gerçek bir soruya verilen cevaplar zaten çelişir.

Şimdi dört kontrole geliyoruz. Tema sorusu yazıldıktan sonra her bölüme uygulanır.

Birinci kontrol: bu bölüm soruya hangi cevabı veriyor?

Cevap yoksa bölüm temanın dışında. Bu, atılması gerektiği anlamına gelmiyor — başka bir gösteride kullanılabilir. Ama bu gösteride yeri yok.

İkinci kontrol: önceki bölümle aynı şeyi mi söylüyor?

Aynı cevabı iki kez veren iki bölüm, ikisi de iyi olsa bile bir tanesi fazla. Yedinci modülde işlevsiz ayrıntı için söylediğimiz şey burada bölüm ölçeğinde geçerli: aynı işi yapan ikinci parça bir maliyet.

Üçüncü kontrol: temaya karşıt örnek getiriyor mu?

Bu, en az kullanılan ve en değerli kontrol.

Bütün bölümleri aynı yönde giden bir gösteri tek sesli olur ve seyirci ikna olmaz — ikna edilmeye çalışıldığını hisseder.

Karşıt örnek getiren bir bölüm, gösteriyi bir savunmadan bir araştırmaya çeviriyor. Ve seyirci karşıt örneği duyduğunda temaya daha çok inanıyor, çünkü sen de itiraz etmişsin demektir.

Dördüncü kontrol: gösterinin sonunda soru değişiyor mu?

Bu, dördünün en önemlisi ve bir gösteriyi bir koleksiyondan ayıran şey.

Bir koleksiyonda soru baştaki gibi kalır. Kırk beş dakika sonra aynı soru duruyordur ve daha çok örnek toplanmıştır.

Bir gösteride soru hareket eder. Başlarken "aileden kaçılabilir mi" diye soruyordun; sonunda "kaçmak ne demek" diye soruyorsun.

Cevap bulunmuş olmak zorunda değil — bir önceki derste konuştuk, dönüşüm zorunlu değil. Ama sorunun kendisi başka bir yerde durmalı.

Ve o hareket, seyircinin okumasının derinleşmesinin ta kendisi.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Birinci katman, temanın sonradan bulunması.

Tema seçilmez, bulunur.

Oturup "bu gösteri kontrol hakkında olsun" demek işe yaramıyor. Çünkü tema, malzemenin içinde zaten var — sen onu yazarken bilmiyorsun.

Yöntem şu: elindeki bütün bölümleri listele ve her birinin altına tek cümleyle "bu ne diyor" yaz. Sonra o cümlelere bak.

Neredeyse her seferinde üç dört tanesi aynı yöne bakıyor. O yön temandır.

Altıncı modülde serbest yazımın birikimi için söylediğimiz şeyle aynı: kendi obsesyonunu ancak geriye dönüp bakarak buluyorsun.

İkinci katman, temanın elemesi.

İyi bir tema bölüm eler ve bu, tema olup olmadığının en pratik sınaması.

"Hayat hakkında" bir tema değil, çünkü hiçbir bölümü elemez. "Kontrol arzusu hakkında" bir tema, çünkü elindeki bölümlerin yarısını dışarıda bırakır.

Eleme acı verici ve gerekli. Bir gösteri, bütün iyi malzemeni içermez — bir konuya ait olan malzemeni içerir.

Üçüncü katman, karşıt örneğin yeri.

Üçüncü kontrol karşıt örnek istiyor ama nereye konacağını söylemiyor.

İşleyen yer ikinci perdenin sonu. Tema yeterince kurulmuş olur, seyirci ikna olmaya başlamıştır ve tam o noktada bir itiraz gelir.

Erken konursa tema henüz kurulmadığı için karşıt örnek anlaşılmaz. Geç konursa finali bulandırır.

Ve karşıt örnek bir bölüm olmak zorunda değil; bazen tek bir cümle yeter: "Tabii bunun tersi de doğru."

Dördüncü katman, tema sorusunun sahnede söylenmemesi.

Tema sahneye yazılmaz ve söylenmez.

"Bu gösteri kontrol hakkında" demek, gösterinin işini elinden alır — akademide beşinci kez gördüğümüz açıklama hatası, şimdi tema ölçeğinde.

Seyirci temayı bölümlerden çıkarır. Senin işin her bölümün aynı soruya bir cevap vermesini sağlamak; adlandırmak değil.

İstisna: tekrarlanan bir ifade kullanmak. "Sorumlusu kim?" temayı söylemiyor, ona işaret ediyor. Aradaki fark önemli.

Beşinci katman, temanın gösteriden gösteriye değişmesi.

Bir komedyenin bütün gösterileri aynı temayı taşımaz ama genellikle akraba temalar taşır.

Bunun nedeni persona: sen dünyayı belli bir yerden görüyorsun ve o yer bütün malzemeni renklendiriyor.

Yani tema, personanın gösteri ölçeğindeki görünümü. Üçüncü modülde kurduğun persona cümlesi ile bugün yazacağın tema sorusu genellikle akraba çıkar.

Çıkmıyorsa ikisinden biri yanlış — ve genellikle persona cümlesi eskimiştir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

Tema konu değildir. Konu bir klasör, tema bir iddia — ve en iyi hâliyle bir soru.

Soru, cümleden iyidir: cümle bir sonuç bildirir ve gösteri onu kanıtlamak zorunda kalır; soru açık kalır ve her bölüm ona farklı bir cevap verir. Cevapların çelişmesi zenginliktir.

Dört kontrol her bölüme uygulanır: soruya hangi cevabı veriyor, önceki bölümle aynı şeyi mi söylüyor, karşıt örnek getiriyor mu, ve gösterinin sonunda soru değişiyor mu?

Üçüncü kontrol en az kullanılan ve en değerli olanı: hepsi aynı yöne giden gösteri savunma gibi durur, karşıt örnek onu araştırmaya çevirir.

Dördüncü kontrol bir gösteriyi koleksiyondan ayırır. Koleksiyonda soru baştaki gibi kalır, yalnız daha çok örnek toplanır; gösteride soru yer değiştirir.

Tema seçilmez, bulunur — malzemenin içinde zaten vardır. Ve sahnede söylenmez; seyirci onu bölümlerden çıkarır.

Sonraki derse köprü

Temayı bir arada tutan görünmez bir tel var ve adını birkaç kez andık.

Bir sonraki derste yeniden çağırma sistemini kuracağız. Dört türü var ve etkili olanı eski şakayı yalnız tekrar etmiyor — yeni anlam ya da daha büyük sonuç ekliyor.