Serbest yazım

Açılış sahnesi

Kafanın içinde iki ayrı sansürcü var ve ikisi de aynı sesle konuşuyor.

Birincisi editör. Bir cümle yazarsın, "bu komik değil" der. Onunla altıncı derste tanıştık; çözümü zaman bloğuydu.

İkincisi başka biri. O, cümle daha kâğıda inmeden devreye girer ve şunu söyler: "bunu yazamazsın."

Neden yazamazsın? Cevap yok. Sadece bir daralma var.

Şu cümleyi yazmayı dene: arkadaşımın başarısını duyduğumda mutlu olmadım.

Elin duraksadı mı? Duraksadıysa ikinci sansürcüyle tanıştın.

Ve aradaki fark şu: editör "kötü" der, ikincisi "olmaz" der. İçeriden bakınca ikisi de aynı hissi verir — bir tereddüt, bir durma. Bu yüzden çoğu yazar ikinci sansürcüyü hiç fark etmez; onu da kalite kaygısı sanır.

Oysa editörün elediği şey zayıf bir cümledir. İkincisinin elediği şey genellikle bölümün ta kendisidir.

Bu ders, ikinci sansürcünün etrafından dolaşmakla ilgili. Ve yöntemi tuhaf biçimde basit: on dakika boyunca durmadan yazmak.

Bu derste ne olacak

Önce iki sansürcüyü ayıracağız ve neden aynı hissi verdiklerini konuşacağız. Sonra serbest yazımın kurallarını kuracağız — üçü de kısa, üçü de ihlal edilmesi kolay. Ardından tıkanma anahtarını tanıtacağız: tek bir cümle kalıbı. Sonra serbest yazımın çıktısının neden şaka olmadığını ve ne olduğunu göstereceğiz. Ardından yirmi özgün örnekle ham çıktıdan malzemeye geçişi izleyeceğiz. Ders bittiğinde kendi sansürünü tanıyıp etrafından dolaşabiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Bir su borusu düşün. İçinde bir tıkanma var.

Basıncı artırırsan ne olur? Tıkanma sıkışır. Zorladıkça yerine daha iyi oturur.

Şimdi başka bir şey yap: suyu kesintisiz akıt. Yavaş, sürekli, durmadan. Tıkanma önce yumuşar, sonra kendiliğinden gider.

Serbest yazımın mantığı bu. Sansürü zorlayarak aşamazsın; zorlamak onu güçlendirir. "Cesur olacağım, tabuya dokunacağım" diye oturan biri genellikle hiçbir şey yazamaz, çünkü sansürü uyandırıp karşısına dikilmiştir.

Aşmanın yolu hız. Elin durmadığı sürece sansürcünün karar verecek vakti olmaz.

Şimdi benzetmeyi kırayım, çünkü önemli bir yerde bozuluyor. Boruda tıkanma bir kusurdur, atılması gereken bir şeydir. Kafandaki sansürcü ise kusur değil; sosyal hayatın gereği. Onu kalıcı olarak sökmek istemezsin — sökülmüş biriyle kimse konuşmak istemez.

İstediğin şey geçici bir bypass. On dakikalığına. Kâğıt üstünde, kimseye göstermeden.

Ve şunu baştan söyleyeyim: serbest yazımın çıktısı okunmak için değildir. Kimse görmeyecek. Bunu bilmek yöntemin çalışması için şart; bir gün gösterileceğini düşünürsen sansürcü zaten masada oturuyor demektir.

Mekanizma

Üç kuralı var. Üçü de kısa ve üçü de ihlal edilmesi kolay.

Birinci kural: el durmaz. Yazacak bir şey bulamadığında son cümleyi tekrar yaz, ya da "ne yazacağımı bilmiyorum" yaz. Durmak, sansürcüye karar verecek zaman vermektir.

İkinci kural: geri dönüp okuma. Okumak editörü uyandırır ve editör uyandığında üretim biter. Yazdığın satırı beğenmediğini fark ettiğin an bile durma; beğenmemek de bir düşüncedir, onu da yaz.

Üçüncü kural: dil bilgisi, tekrar ve tutarlılık umurunda olmasın. Aynı kelimeyi altı kez kullanabilirsin. Cümle yarım kalabilir. Konu dağılabilir; dağılması iyidir, çünkü dağılma sansürden kaçmanın yoludur.

Bu kalıp neden işe yarıyor? Çünkü sansürcüyü aldatıyor.

Sansürcü içeriği denetler, biçimi değil. "Bunu söylemek istemiyorum" diye başlayan bir cümle, itiraf değil bir kaçınma bildirimidir; sansürcü onu güvenli sayar ve geçirir. Ama cümleyi tamamlamak için o şeyi yazmak zorundasın.

Kalıbı yazdığında ne çıkacağını bilemezsin ve bu iyi bir işaret. Bildiğin şeyi yazıyorsan serbest yazım yapmıyorsun, not alıyorsun.

Şimdi en önemli kısma gelelim: çıktı ne değildir.

Serbest yazımın çıktısı şaka değildir. Malzeme de değildir, en azından doğrudan. On dakikalık bir serbest yazımın çoğu tekrar, dolgu ve dağınıklıktır.

Çıktı, o sayfada seni rahatsız eden bir ya da iki cümledir.

Yazarken hafif bir sıkışma hissettiğin, yazdıktan sonra "bunu kimse görmeyecek, değil mi" diye düşündüğün cümleler. Onlar varsayım adaylarıdır ve bir sonraki oturumun malzemesidir.

Yani serbest yazım bir üretim yöntemi değil, bir arama yöntemidir. Aradığı şey konu değil, direnç.

Ve bir uyarı: direnç bulmak, o malzemeyi sahneye çıkarmak zorunda olduğun anlamına gelmez. Neyi anlatacağına sonra, soğukkanlı bir kafayla karar verirsin. Serbest yazımın işi seçeneği masaya getirmek; seçmek onun işi değil.

Örneklerden okuma

Önce serbest yazımın ham çıktısına bakalım, sonra oradan çıkanlara.

Usta katmanı

Birinci katman, iki sansürcüyü ayırt etmenin pratik yolu.

İçeriden ikisi de bir tereddüt gibi hissedilir. Ama ayırt edilebilirler ve ölçüt basit: tereddüt cümleyi yazmadan mı, yazdıktan sonra mı geldi?

Yazdıktan sonra gelen tereddüt editördür — cümleyi gördün, beğenmedin. Yazmadan önce gelen tereddüt ikinci sansürcüdür ve orada değerli bir şey var demektir.

Serbest yazım sırasında bunu fark ettiğinde yapılacak tek şey var: yazmaya devam etmek. Sonra dönüp bakarsın.

İkinci katman, süre ve sıklık.

On dakika kısa görünür ama serbest yazım için doğru süredir. Yirmi dakikaya çıkarmak genellikle çıktıyı iyileştirmez; son on dakika yorgunluk ve tekrar olur.

Sıklık süreden önemlidir. Haftada bir kez otuz dakika, haftada üç kez on dakikadan daha az iş görür. Çünkü sansürü aşmak bir alışkanlık meselesi: ne kadar sık yaparsan kapı o kadar kolay açılır.

Üçüncü katman, oturumların birikimi.

Tek bir serbest yazım oturumu genellikle bir ya da iki kullanılabilir cümle verir. Bu az görünür ve azdır.

Asıl değer birikimde. Yirmi oturum biriktirdiğinde sayfaları üst üste okursun ve bir şey görürsün: aynı konuya defalarca dönmüşsün. Para, yalnızlık, yetersizlik, aile, kontrol — hangisi olursa olsun, o dönüş senin gerçek malzemendir.

Kendi obsesyonunu masada oturarak bulamazsın. Ancak kendi yazdıklarını geriye dönüp okuyarak bulursun.

Dördüncü katman, serbest yazım ile soru zincirinin ayrımı.

İkisi de kazar ama farklı biçimde. Soru zinciri hedeflidir: elinde bir şikâyet vardır ve altını kazarsın. Serbest yazım hedefsizdir: ne aradığını bilmezsin.

Ne zaman hangisi? Elinde bir gerilim varsa soru zinciri. Elinde hiçbir şey yoksa ya da uzun süredir aynı malzemede dönüyorsan serbest yazım.

Ve şu var: serbest yazımın bulduğu şey genellikle soru zincirinin girdisi olur. Serbest yazım şikâyeti bulur, zincir altını kazar, ağaç dallandırır, tarama şakaya çevirir. Dördü bir hat.

Beşinci katman, güvenlik.

Serbest yazım sayfaları kimseye gösterilmez ve bu bir üslup tercihi değil, yöntemin şartıdır. Defterini birinin okuyabileceğini düşünürsen sansürcü zaten masadadır.

Fiziksel bir defter kullanıyorsan sayfaları ayrı tut. Dijital yazıyorsan paylaşılan bir dosyaya yazma. Bu küçük bir ayrıntı gibi görünür ve yöntemin çalışıp çalışmamasını belirler.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

Kafanda iki sansürcü var ve ikisi de aynı hissi verir. Editör "kötü" der ve cümleyi gördükten sonra konuşur. İkincisi "olmaz" der ve cümle daha yazılmadan konuşur. Ayırt etme ölçütü budur: tereddüt yazmadan önce mi geldi, sonra mı?

Serbest yazım ikincisinin etrafından dolaşır ve bunu hızla yapar, kararlılıkla değil. Üç kuralı var: el durmaz, geri dönüp okuma, dil bilgisi ve tekrar umurunda olmasın.

Tıkanma anahtarı sansürcüyü biçimden aldatır: "Bu konuda asıl söylemek istemediğim şey…" cümlesi bir kaçınma bildirimi gibi görünür, ama tamamlamak için o şeyi yazmak zorundasın.

Çıktı sayfanın tamamı değil, seni rahatsız eden bir iki cümledir — ve bunlar şaka değil, varsayım adayıdır.

Asıl değer tek oturumda değil, birikimde: yirmi oturum sonra hangi konuya defalarca döndüğünü görürsün. O dönüş personandır.

Sonraki derse köprü

Serbest yazım kâğıtla çalışır ve kâğıt senin en iyi aracın değil.

Bir sonraki derste çok daha iyi olduğun bir ortamı kullanacağız: konuşmak. Konuşma transkripti yöntemi, arkadaşına anlatırken kendiliğinden yaptığın şeyleri kayda alıp metne taşımakla ilgili.