Şaka değerlendirme rubriği

Açılış sahnesi

Deniz, Can'ın diyet şakasını bir kâğıda yazıp masanın ortasına koyuyor: "Diyete başladım. Yani akşam yemeğimin fotoğrafını çekip arkadaşlarıma gönderiyorum, sonra yine yiyorum." Kâğıdın altında altı satırlık bir tablo var: görüş, kurulum, sürpriz, dil, vuruş, özgünlük. Her satır sıfırdan dörde puanlanacak.

Can rahat. Bu şaka aylardır her gece gülme alıyor. Kurulum kısa, vuruş net, cümleler temiz. Deniz kurulum satırına üç yazıyor ve Can başını sallıyor. Sonra görüş satırına geliyorlar ve Deniz bir soru soruyor: "Bu şaka diyet hakkında senin düşündüğün neyi söylüyor? Herkesin düşünmediği neyi?" Can bir süre düşünüyor ve cevap veremiyor.

Toplam on bir çıkıyor. Geçme eşiği on altı. Can'ın en çok güldüren şakası, kâğıt üzerinde işlenmesi gereken bir taslak çıkıyor. Bu ders o tablonun altı satırını ve eşiğin neden iki parçalı olduğunu açıyor.

Bu derste ne olacak

Önce rubriğin neyi ölçtüğünü ve neyi ölçmediğini ayıracağız: bir komedyeni değil, tek bir şakanın yazılı hâlini. Sonra altı alanı ve her alanın beş kademesini somut şakalar üzerinden açacağız. Ardından üç puan ile dört puan arasındaki farkın neden bir derece değil bir nitelik farkı olduğunu göreceğiz. Sürprizde "rastgele"nin neden "tahmin edilir"in altında puanlandığını konuşacak, en sonda iki parçalı eşiği çözeceğiz. Ders bittiğinde kendi şakalarını altı alanda puanlayabilecek ve hangi satırın düzeltilmeye en çok değdiğini görebileceksin.

Sıfır noktası

Bir aşçılık yarışmasında jürinin tabağı nasıl puanladığını düşün. Lezzet, sunum, pişirme tekniği, malzeme seçimi ve özgünlük ayrı ayrı puanlanır. Tabağı servis eden aşçının mutfaktaki hızı, ekiple ilişkisi, stres altındaki davranışı bu kâğıtta yoktur; onlar başka bir yerde değerlendirilir. Jüri yalnızca önündeki tabağa bakar.

Şaka rubriği de böyle bir kâğıttır. Bir komedyeni değil, bir şakayı ölçer; hem de şakanın yazılı hâlini. Bu yüzden altı alanında icra, seyirciyle ilişki, set yapısı ve profesyonellik yoktur. Rubrik, altı yeterlikten yalnızca ikisini ölçer: bakış açısını ve yazımı. Bu bir eksiklik değildir. Beş kanıt kaynağından birincisi yazılı taslaktı ve orada görünen iki şey tam olarak bunlardı. Şaka rubriği o kaynağın aracıdır.

Jürinin bir kuralı daha vardır. Tabak çiğse, yani pişmemişse, sunum ne kadar güzel olursa olsun yarışma dışı kalır. Şaka rubriğinin iki parçalı eşiği de buna benzer bir şey yapar: bazı alanlarda sıfır, işçiliğin kötü olduğunu değil, ortada bir şaka olmadığını söyler.

Mekanizma

Altı alan, beş kademe

Görüş alanında sıfır görüşün olmadığını, bir genel bir görüşü, iki kısmen belirli bir görüşü, üç açık ve kişisel bir görüşü, dört özgün, keskin ve üretken bir görüşü anlatır. Son sıfat önemlidir: üretken bir görüş tek bir şakada kalmaz, başka şakalar doğurur.

Kurulum alanında sıfır anlaşılmayan bir kurulumdur; bir çok eksik ya da çok uzun, iki işlevsel ama dağınık, üç açık ve ekonomik, dört görünmez derecede doğal bir kurulumu anlatır. Sürpriz alanında sıfır sürprizin olmadığını, bir rastgele, iki tahmin edilir, üç beklenmedik ve mantıklı bir sonucu, dört geriye dönüp bakınca kaçınılmaz hissettiren bir sonucu anlatır.

Dil alanında sıfır belirsiz, bir fazla genel, iki yer yer somut, üç özgül ve temiz, dört ritmik, özgül ve persona ile özdeş bir dildir. Vuruş alanında sıfır vuruşun olmadığını, bir zayıf, iki anlaşılır, üç güçlü bir vuruşu, dört ise ek vuruşlardan oluşan bir dünya açan vuruşu anlatır. Özgünlük alanında sıfır kopya ya da çok benzer, bir klişe, iki tanıdık bir yaklaşım, üç kişisel bir yaklaşım, dört ayırt edici bir sanatçı sesidir.

Üç ile dört arasındaki sıçrama

Beş alanda dördüncü kademe, üçüncünün biraz daha iyisi değil, başka bir şeydir. Kurulumda üç açık ve ekonomiktir, yani iyi yapılmıştır ve iyi yapıldığı görülür; dört görünmez derecede doğaldır, yani artık görülmez. Sürprizde üç beklenmedik ve mantıklıdır; dört kaçınılmaz hissettirir, sürpriz bir zorunluluğa dönüşür. Vuruşta üç güçlüdür; dört bir dünya açar, vuruş bir sonuç olmaktan çıkıp bir kaynağa dönüşür.

Dilde üç özgül ve temizdir; dört personayla özdeştir, dil metnin değil kişinin özelliği olur. Özgünlükte üç kişisel bir yaklaşımdır; dört tanınabilir bir sestir. Ortak örüntü şudur: üç iyi yapılmış demektir, dört fazladan bir şey yapıyor demektir. Üçe çalışarak çıkılır; dördü bir sıçrama ister.

Rastgele neden tahmin edilirden aşağıdadır

Sürprizin sıralaması ilk bakışta ters durur: rastgele bir sonuç birinci, tahmin edilebilir bir sonuç ikinci kademededir. Sürpriz iyi bir şeyse rastgelelik daha çok sürpriz üretmez mi? Üretir, ama karşılıksız bir sürpriz üretir. Rastgele sonuçta beklenmedik bir şey olur, fakat geriye dönüp bakıldığında hiçbir mantık onu kuruluma bağlamaz. Tahmin edilebilir sonuç ise zayıftır ama tutarlıdır.

Rubrik bu yüzden tutarsız bir sürprizi zayıf bir mantıktan daha düşük puanlar. Dördüncü kademedeki "kaçınılmaz" ifadesi de bunu tamamlar: en güçlü sürpriz, mantığın en güçlü hâlidir. Sürpriz alanı aslında yalnızca sürprizi değil, sürpriz ile mantığın birlikteliğini ölçer.

İki parçalı eşik

Geçme eşiğinin birinci parçası bir toplamdır: yirmi dört üzerinden en az on altı. Bu, altı alanda ortalama üçe yakın bir puan demektir. Bütün alanlarda iki alan bir şaka on ikide kalır; geçmek için birkaç alanda üç gerekir.

İkinci parça bir tabandır: görüş, sürpriz ve özgünlük alanlarının hiçbirinde birin altında kalmamak. Bu üç alanın sıfırı bir zayıflığı değil bir yokluğu anlatır: görüş yok, sürpriz yok, şaka başkasına ait. Bir metin kurulumda, dilde ve vuruşta tam puan alıp bu üç alandan birinde sıfır alıyorsa elde çok iyi yazılmış ama ya hiçbir şey söylemeyen ya da başkasına ait bir metin vardır. Toplam işçiliği ölçer; taban ise şakanın var olup olmadığını.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

En çok şeye bağlı satırı düzeltmek

Altı alan birbirinden bağımsız değildir. Kurulum netleştiğinde sürpriz çoğu zaman kendiliğinden güçlenir, çünkü vuruşun çevireceği model daha belirgin kurulmuştur. Görüş keskinleştiğinde özgünlük de yükselir, çünkü kişisel bir görüş klişeden uzaklaşır. Bu yüzden en verimli düzeltme her zaman en düşük puanı değil, en çok satıra bağlı olanı hedefler. Can'ın diyet şakasında bu satır görüştü; kurulum zaten üçtü ve onu dörde çıkarmak toplamı neredeyse hiç değiştirmezdi.

Sıfır ile bir

Rubrikteki en kritik fark, iki ile üç ya da üç ile dört arasında değil, görüş, sürpriz ve özgünlükte sıfır ile bir arasındadır. Burada tek bir puan, metnin şaka olup olmadığını belirler. Bu yüzden bir taslak puanlanırken önce bu üç satıra bakılır. Birinde sıfır varsa öbür satırları puanlamak boşuna emektir; önce o boşluk doldurulur.

Dilin yanıltıcı kademesi

Dil alanında "özgül ve temiz" ile "fazla genel" arasındaki fark kolay görülür, ama asıl yanılgı temiz ile özgülün karıştırılmasıdır. Temiz yazılmış, akıcı, hatasız bir cümle genel olabilir. Bunu yakalamanın pratik bir yolu var: metni okuduktan bir gün sonra aklında hangi görüntünün kaldığını sor. Görüntü kalmadıysa cümle temiz ama genel demektir.

Rubriği kim uygular

Bu rubrik kendine uygulanabilir, ama her satır aynı dürüstlükle okunmaz. Kurulum, dil ve vuruş kendi gözünle oldukça iyi puanlanır. Görüş ve özgünlük ise kendinden zor görünür: şakanın ne demek istediğini bildiğin için her zaman bir görüş görürsün, bulduğun şeyi kendin bulduğun için de özgün sanırsın. Bu iki satır için ikinci bir okuyucu gerekir.

Set içinde kullanım

Rubrik tek şaka içindir, ama bir setin üç noktasına uygulanarak setin yazım kalitesi hakkında hızlı bir fikir verir: açılış şakası, ortadan bir şaka, kapanış şakası. Üç toplam arasındaki fark bilgi taşır. Açılış yüksek, orta düşük çıkıyorsa set güçlü bir kapıdan girip zayıf bir koridora açılıyor demektir. Setin bütününü ise başka bir araç ölçer.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

Şaka rubriği tek bir şakanın yazılı hâlini altı alanda ölçer: görüş, kurulum, sürpriz, dil, vuruş, özgünlük. Bakış açısı ve yazım yeterliklerinin aracıdır.

Her alan sıfırdan dörde puanlanır. Üç iyi yapılmış demektir; dört fazladan bir şey yapar: görünmez bir kurulum, kaçınılmaz bir sürpriz, dünya açan bir vuruş, personayla özdeş bir dil, tanınabilir bir ses.

Sürprizde rastgele, tahmin edilirin altındadır; sürpriz alanı aslında sürpriz ile mantığın birlikteliğini ölçer.

Geçme eşiği iki parçalıdır: toplamda en az on altı ve görüş, sürpriz, özgünlükte sıfır olmaması. Toplam işçiliği ölçer, taban şakanın var olup olmadığını.

Satırlar birbirine bağlıdır; en verimli düzeltme en çok satırı birlikte yükseltendir. Görüş ve özgünlük için ikinci bir okuyucu gerekir.

Sonraki derse köprü

Selin'in nezaket şakası kâğıtta on dokuz aldı, ama sahnede yarım gülme almıştı. Kâğıdın ölçemediği şey o gecenin kendisiydi: ilk otuz saniye, zamanlama, sesin hızı, ön masadaki altı kişiyle kurulan bağ. Bir sonraki ders o geceyi ölçen aracı açıyor. O araçta hiç sayı yok; yalnızca dört kademe adı var ve bunun bir eksiklik değil, bir karar olduğunu göreceğiz.