Malzeme bankası

Açılış sahnesi

Sahneden indin. İyi bir geceydi.

Ertesi sabah masaya oturuyorsun ve dün gece iyi giden o bölümü geliştirmek istiyorsun. Metni açıyorsun.

Hangi metni?

Telefonda bir not var ama iki hafta önceki sürüm. Defterde ham gözlem duruyor. Bilgisayarda bir dosya var, adı "yeni fikirler" ve içinde kırk sayfa var, hiçbiri tarihli değil. Sahnede söylediğin cümle ise hiçbirinde yok, çünkü onu orada, o an değiştirdin.

Şimdi bir soru: dün gece işe yarayan tam olarak hangi sürümdü?

Bilmiyorsun. Ve bir daha da bilemeyeceksin, çünkü o sürüm hiçbir yere yazılmadı.

Bu, komedyenlerin en sessiz kayıplarıdır. Kimse bunu bir başarısızlık olarak yaşamaz. Sadece bir yıl sonra elinde olması gerekenden çok daha az malzeme olur ve nedenini bilemez.

Ürettiğini bulamıyorsan üretmemiş sayılırsın.

Bu derste ne olacak

Önce malzemenin neden kaybolduğunu konuşacağız; sebep dağınıklık değil, aşamaların karışması. Sonra dört havuzlu sistemi kuracağız: ham gözlem, varsayım, atölye ve güvenilir malzeme. Ardından sürüm numaralandırmasını ve bir şaka kartının on alanını açacağız. Sonra on altı özgün örnekle bir malzemenin havuzdan havuza nasıl geçtiğini izleyeceğiz. Ders bittiğinde kendi bankanı kurabiliyor ve altı ay önce yazdığın bir cümleyi otuz saniyede bulabiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Bir marangoz atölyesini düşün.

Bir köşede ham tahtalar var, kesilmemiş. Başka bir köşede kesilmiş parçalar bekliyor. Tezgâhın üstünde üzerinde çalışılan iş duruyor. Ve duvarda, bitmiş ve teslime hazır olanlar asılı.

Dört bölge. Hiçbiri diğerinin yerine geçmiyor ve hiçbir parça yanlış bölgede durmuyor.

Şimdi aynı atölyeyi hepsi tek yığında düşün. Ham tahta, yarı işlenmiş parça ve bitmiş iş aynı köşede. Marangoz her sabah o yığını karıştırarak işe başlıyor.

İkinci atölye çalışmaz. Ama çoğu komedyenin arşivi tam olarak böyledir.

Malzeme bankasının bütün fikri budur: aşamaya göre ayırmak. Çünkü ham gözlemle bitmiş bölüm aynı yerde durduğunda ikisi de kaybolur; ham gözlem bitmiş sanılır, bitmiş bölüm ham yığının altında kalır.

Şimdi benzetmeyi kırayım. Marangozun ham tahtası bekledikçe değer kaybeder. Komedyenin ham gözlemi ise bekledikçe bazen kazanır; iki yıl önce anlamsız görünen bir not, bugünkü personanla anlam kazanabilir. Bu yüzden ilk havuz asla boşaltılmaz. Atılan tek şey yoktur; yalnızca yer değiştiren şeyler vardır.

Mekanizma

Dört havuz

Dört havuz arasındaki geçişler tek yönlü değildir. Güvenilir bir bölüm zamanla sönebilir ve atölyeye geri döner. Bir varsayım yıllarca ikinci havuzda bekleyebilir. Önemli olan, her parçanın hangi havuzda olduğunu bilmek.

Neden bu kadar önemli? Çünkü ne yapacağın parçanın hangi havuzda olduğuna bağlı. Ham gözleme mekanizma uygulayamazsın; önce varsayıma çevirmen gerekir. Atölyedeki bir şakayı sahneye çıkarabilirsin ama güvenilir sanamazsın. Havuzu bilmeden yapılan her işlem, yanlış aşamada emek harcamaktır.

Sürüm numaralandırması

Her şakaya benzersiz bir başlık ve sürüm numarası ver.

Şöyle görünür: EkranSuresi_v01. Sonra EkranSuresi_v02_kisa_kurulum. Sonra EkranSuresi_v03_yeni_vurus.

Bu, gereksiz bir titizlik gibi görünüyor. Değil. İki şey sağlıyor.

Birincisi, hangi sürümün ne zaman denendiğini bilmek. On birinci modülde A ve B testi kuracağız ve o test yalnızca sürümler adlandırılmışsa mümkün. "Geçen hafta denediğim hâli" diye bir sürüm yoktur.

İkincisi ve daha az belli olanı: eski sürümü silmeme disiplini. Yeni sürüm yazarken eskisinin üstüne yazan kişi, üç ay sonra ilk sürümün daha iyi olduğunu fark ettiğinde onu geri getiremez. Sürüm numarası, geri dönmeyi mümkün kılar.

Dosya adında ne değiştiğini de yaz. "v02" tek başına bir şey söylemez; "v02_kisa_kurulum" bir sonraki bakışta ne yaptığını hatırlatır.

Şaka kartının on alanı

Atölye havuzundaki her parça bir kart taşır. Kart şu on alanı içerir.

Oluşturma tarihi ve son değişiklik tarihi. İkisi ayrı; bir fikrin ne zaman doğduğu ile en son ne zaman ellendiği farklı bilgilerdir.

Ana konu ve temel varsayım. Konu arama içindir, varsayım ise parçanın kimliğidir.

Persona özelliği. Bu bölüm hangi persona bileşenini gösteriyor? Kör noktayı mı, savunma biçimini mi? Bu alan set kurarken işe yarar; sekizinci modülde bölüm sıralama çalışırken buradan besleneceğiz.

Kullanılan mekanizma. Beşinci modüldeki yirmi altı mekanizmadan hangisi ya da hangileri. Bu alan dolu olduğunda bir setin mekanizma çeşitliliğini tek bakışta ölçebilirsin.

Test sayısı ve ortalama tepki. Kaç kez denendi ve nasıl gitti. Tek bir gecenin sonucu değil, birikimi.

En iyi çalışan sürüm. Hangi numaralı sürüm en iyi sonucu verdi.

Ve son alan: sonraki deney. Bir sonraki sahnede bu parçada ne sınanacak? Bu alan boşsa parça durmuş demektir.

On alan kulağa çok geliyor. Pratikte bir kart iki dakikada dolar ve çoğu alan kendiliğinden gelir. Asıl mesele alanların sayısı değil, ikisinin varlığı: mekanizma ve sonraki deney. Bu iki alan olmayan bir arşiv, arşiv değil yığındır.

Örneklerden okuma

Şimdi örneklere bakalım. Her örnekte malzemenin hangi havuzdan hangisine geçtiğini izle.

Ham gözlemden varsayıma

Varsayımdan atölyeye

Atölyede sürümler

Atölyeden güvenilire

Dinlenmeye alınan ve arşivlenen

Usta katmanı

Az önce dört havuzdan söz ettim. İşin aslı biraz daha ince: havuzlar arası geçişin bir yönü diğerinden daha zordur ve çoğu kişi yanlış yönde tıkanır.

Birinciden ikinciye geçiş kolaydır; bir gözleme bakıp görüş eklemek öğrenilir bir iştir. İkinciden üçüncüye geçiş de yönetilebilir; mekanizmalar bunun için var. Asıl zor olan üçüncüden dördüncüye geçiştir, çünkü orada karar veren sen değilsin. Bir parçanın güvenilir olup olmadığına seyirci karar verir ve bu karar zaman ister. Acemi komedyen genellikle üçüncü havuzu dördüncü sanır ve iki kez çalışmış bir bölümü sete koyar; sonra üçüncü gecede ne olduğunu anlamaz.

İkinci nüans, bankanın nerede tutulacağı. Kâğıt mı, dijital mi sorusu göründüğünden önemsizdir; asıl mesele aranabilirlik. Altı ay önce yazdığın bir cümleyi otuz saniyede bulamıyorsan sistem çalışmıyor demektir. Bunun tek şartı etiketleme: konu, mekanizma ve persona alanları doldurulmuşsa arama çalışır, doldurulmamışsa en gelişmiş yazılım bile işe yaramaz. Araç değil alan meselesi.

Üçüncüsü, en çok atlanan alan olan "sonraki deney" hakkında. Bu alan bir görev listesi değil, bir canlılık göstergesi. Bir parçanın sonraki deneyi yazılı değilse o parça durmuştur; ne ilerliyor ne eliniyor, sadece yer kaplıyor. Ayda bir bankayı gözden geçirirken tek soru sormak yeterli: hangi parçaların sonraki deney alanı boş? Onlar ya doldurulur ya arşive gider.

Dördüncüsü, arşivin gerçek işlevi. Çoğu kişi arşivi bir mezarlık sanır. Değil; bir yedek parça deposudur. Çalışmayan bir şakanın kurulumu genellikle sağlamdır ve yalnızca vuruşu bulunmamıştır. Aylar sonra başka bir bölüm üzerinde çalışırken o kurulum tam aradığın şey olabilir. Bu yüzden arşivde parçalar bütün hâlinde değil, ayrıştırılabilir biçimde durmalı: kurulum ayrı, vuruş ayrı, varsayım ayrı.

Beşincisi ve en az konuşulanı: bankanın kendisi bir persona kaydıdır. Bir yıl sonra dört havuza birden baktığında, hangi konulara döndüğünü ve hangi mekanizmaları tercih ettiğini göreceksin. Bu, bir önceki derste yaptığımız sayımın büyütülmüş hâli. Persona bir cümleyle tarif edilir ama bir bankayla kanıtlanır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

Aklında kalması gereken beş şey var.

Birincisi, ürettiğini bulamıyorsan üretmemiş sayılırsın; kayıp genellikle dağınıklıktan değil, aşamaların karışmasından gelir.

İkincisi, malzeme dört havuzda tutulur: ham gözlem, varsayım, atölye ve güvenilir; ne yapacağın parçanın hangi havuzda olduğuna bağlıdır.

Üçüncüsü, her şaka sürüm numarası taşır ve eski sürüm silinmez; sürüm adında ne değiştiğini de yaz, çünkü üç ay sonra numaranın kendisi bir şey söylemez.

Dördüncüsü, kartın on alanından ikisi vazgeçilmezdir: kullanılan mekanizma ve sonraki deney; ikincisi boşsa o parça durmuş demektir.

Beşincisi, arşiv bir mezarlık değil yedek parça deposudur; çalışmayan bir şakanın kurulumu genellikle sağlamdır ve yalnızca vuruşu bulunmamıştır.

Sonraki derse köprü

Bu modülde bir sistem kurduk.

Gerilim bulmayı, gözlem tutmayı, duyguyu adlandırmayı, persona cümlesini yazmayı, on iki mercekten geçmeyi ve hepsini bir bankada saklamayı konuştuk.

Modül projesi seni yedi gün boyunca günde on gözlemle baş başa bırakacak ve o yetmiş gözlemden beş varsayım süzeceksin.

Sonra bir sorunla karşılaşacaksın.

Elinde beş güçlü varsayım olacak ve hiçbiri henüz şaka değil. Kurulum nedir, vuruş nerede biter, hangi kelime sona gider, ek vuruş nereden çıkar? Bunların hiçbirini henüz konuşmadık.

Sıradaki modülde şakanın anatomisine giriyoruz. Malzemen hazır; şimdi onu şekle sokacağız.