Kuramlar neden öğrenilir?

Açılış sahnesi

Bir şaka çalışmıyor.

Yazdın, beğendin, provada güzeldi. Sahnede söyledin ve oda sustu. Ertesi gün masaya oturuyorsun ve şu soruyla karşı karşıyasın: neyi değiştireceğim?

Kelimeyi mi? Sırayı mı? Sonu mu? Belki de fikri komple atmalısın.

Şimdi bir doktoru düşün, aynı durumda. Hastanın karnı ağrıyor. Doktor rastgele ilaç denemez. Elinde birkaç ayrı mercek vardır: enfeksiyon mu, tıkanma mı, kas mı, stres mi? Her mercek farklı bir soru sorar ve farklı bir yere baktırır. Doktor bunlardan hangisinin doğru olduğunu baştan bilmez. Ama hepsini bilir ve sırayla bakar.

Komedyenin elinde de böyle mercekler var. Onlara mizah kuramları deniyor.

Şimdi seni bir hayal kırıklığından kurtarayım: bu kuramlar sana "bir şaka kesin olarak neden komiktir" sorusunun nihai cevabını vermeyecek. Öyle bir cevap yok. İnsanlar iki bin beş yüz yıldır bunu tartışıyor ve hâlâ anlaşamadılar.

Ama işe yarar bir şey verecekler. Sustuğu için baktığın o şakaya dört farklı açıdan bakma imkânı. Ve bu dört açıdan biri, çoğu zaman arızanın nerede olduğunu gösterir.

Peki bu mercekler tam olarak neler ve hangisi ne zaman kaldırılır?

Bu derste ne olacak

Önce kuramların ne olduğunu, daha doğrusu ne olmadığını netleştireceğiz. Sonra dört merceği tek tek açacağız: üstünlük, rahatlama, uyumsuzluk ve zararsız ihlal. Her biri için o mercekten çıkan yazarlık sorusunu ve o merceğe fazla yaslanınca ortaya çıkan riski göreceğiz. Ardından on yedi özgün örnekle aynı şakanın farklı mercekle nasıl başka göründüğünü okuyacağız. Ders bittiğinde çalışmayan bir şakaya dört ayrı soruyla yaklaşabiliyor ve hangi merceğin o şaka için işe yaradığını seçebiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Bir odaya dört fotoğrafçı sokalım.

Aynı oda, aynı ışık, aynı eşyalar. Birincisi geniş açı takıyor ve odanın tamamını alıyor. İkincisi makro lens takıyor ve masadaki tozu çekiyor. Üçüncüsü siyah beyaz çalışıyor, renk yerine kontrastı görüyor. Dördüncüsü kızılötesi kullanıyor ve gözün hiç görmediği bir ısı haritası çıkarıyor.

Dört fotoğraf da aynı odanın fotoğrafı. Dördü de doğru. Ve hiçbiri diğerinin yerine geçmiyor.

Mizah kuramları bunlar. Her biri komedinin bir yüzünü olağanüstü net gösterir, geri kalanını bulanıklaştırır.

Şimdi kritik kısım: bir şaka aynı anda dördünü birden taşıyabilir. Sıradan bir örnek alalım. Kendini beğenmiş bir adam kaygan zeminde düşüyor. Üstünlük merceğinden bakarsan statüsü yüksek birinin düşüşünü görürsün. Rahatlama merceğinden bakarsan o adamın odada biriktirdiği gerilimin boşaldığını görürsün. Uyumsuzluk merceğinden bakarsan kontrollü görünen bedenin aniden kontrolsüz hâle gelişini görürsün. Zararsız ihlal merceğinden bakarsan birinin canının yanmasının normalde kötü olduğunu, ama bu durumda yeterince zararsız kaldığını görürsün.

Dördü de aynı düşüşü anlatıyor. Hangisi doğru? Hepsi. Soru bu değil.

Doğru soru şu: bu şaka çalışmadığında hangi mercek bana en hızlı arızayı gösterir?

Şimdi benzetmeyi kırayım. Fotoğrafçının lensi hazırdır, takar ve çeker. Komedyenin merceği ise sahnede çalışmaz; yazı masasında ve kayıt izlerken çalışır. Sahnede kuram düşünen komedyen kötü komedyendir. Bunlar üretim anında değil, teşhis anında kullanılan araçlardır.

Mekanizma

Üstünlük merceği

En eski açıklama bu. Fiziksel sakarlık, kibirli kişinin düşüşü ve kendini küçültme şakaları bu mercekle okunabilir.

Bu mercekten çıkan yazarlık sorusu tek cümledir: bu şakada statüsü düşen kim, ve seyirci kimin tarafında?

Sorunun ikinci yarısı birincisinden önemli. Statü düşüşü olmadan da şaka olur, ama statü düşüşü varken seyircinin nerede durduğu belirsizse şaka kayar. Seyirci düşen kişiye acıyorsa gülmez, savunmaya geçer.

Bu merceğin riski açık: savunmasız birini hedef alan ucuz aşağılama kısa vadede gülme üretebilir, uzun vadede güvensizlik üretir. Seyirci sahnede birinin ezilebildiğini görürse, sıradakinin kendisi olabileceğini hesaplamaya başlar. Bir önceki modülde ilişkinin sahnenin görünmez para birimi olduğunu söylemiştik; bu para tam olarak burada harcanır.

Rahatlama merceği

İkinci açıklama bu. Cenaze, hastalık, cinsellik ve otorite konularındaki mizah çoğu zaman bu işi görür.

Bu mercekten çıkan yazarlık sorusu şudur: hangi gerilimi kuruyorum ve ne zaman serbest bırakıyorum?

İki kelimeye dikkat et. Kurmak ve bırakmak. Çoğu acemi metin sadece ikincisini yapmaya çalışır; gerilim kurulmadan boşaltma denemesi yapar ve elinde hiçbir şey olmaz. Gerilim yoksa rahatlama da yoktur.

Bu merceğin riski zamanlamadadır. Yeterli güven kurulmadan büyütülen gerilim rahatlamaya değil kapanmaya yol açar. Seyirci gerilimi taşıyabilmek için anlatıcıya güvenmek zorundadır; güvenmiyorsa gerilim yükseldikçe odayı terk eder. Zihnen terk eder, koltuğunda oturmaya devam ederek.

Uyumsuzluk merceği

Üçüncü açıklama bugün en yaygın kullanılanı. Şu örneğe bak.

Doktor "Ekrandan uzak dur" dedi. Telefonun fenerini açıp kitabı oradan okumaya başladım.

Beklenti dijital detokstur. Karakter tavsiyeyi reddetmiyor, uyguluyor; ama tavsiyenin ruhunu değil, yalnızca yüzeyini uyguluyor. Cümlenin ikinci yarısı, birinci yarısını yeniden okutuyor.

Bu mercekten çıkan yazarlık sorusu iki adımlıdır: seyirci önce hangi makul modeli kuruyor, ve son cümle onu hangi ikinci modele geçiriyor?

Bu iki modeli ayrı ayrı yazamıyorsan şakan muhtemelen henüz yok. Bir sonraki derste bu ikili modelin nasıl haritalandığını ayrıntılı çalışacağız.

Riski şu: uyumsuzluk merceği çok verimli olduğu için yazarı biçimsel oyuna hapsedebilir. Sürekli beklenti kıran ama hiçbir şey söylemeyen bir metin, teknik olarak kusursuz ve tamamen boş olabilir.

Zararsız ihlal merceği

Dördüncü ve en yenisi. İhlal yoksa ortaya sıkıcılık çıkar; güvenli çerçeve yoksa öfke, korku veya tiksinme çıkar.

Bu yaklaşım özellikle sınır mizahını çözümlemek için kullanışlı, çünkü aynı şakanın neden bir odada patlayıp başka bir odada çöktüğünü açıklıyor. Şaka değişmiyor; ihlalin kime ne kadar yakın olduğu değişiyor.

Bu mercekten beş soru çıkar. İhlal edilen norm nedir? Bunun bir oyun olduğu nasıl anlaşılıyor? Psikolojik mesafe yeterli mi? Komedyenin niyeti ve hedefi açık mı? Ve aynı şaka doğrudan etkilenen biri için neden farklı çalışabilir?

Son soru en önemlisi ve en çok atlanan. Bir şakanın senin için zararsız olması, herkes için zararsız olduğunu göstermez. Mesafe kişiseldir.

Bu yaklaşım McGraw ve Warren'ın deneysel çalışmalarında sistemleştirildi; kaynakları akademinin kaynakça bölümünde bulabilirsin.

Örneklerden okuma

Şimdi örneklere bakalım. Örnekleri dört merceğe göre kümeledim; her grupta aynı soruyu soruyoruz.

Üstünlük merceğinden

Rahatlama merceğinden

Uyumsuzluk merceğinden

Zararsız ihlal merceğinden

Aynı şaka, dört mercek

Usta katmanı

Az önce dört merceği ayrı ayrı anlattım. İşin aslı biraz daha ince: bu kuramlar birbirinin alternatifi değil, farklı ölçeklerde çalışıyorlar.

Uyumsuzluk bir cümlenin içinde, tek bir saniyede olan şeyi anlatır. Üstünlük ve rahatlama ise ilişki ölçeğinde çalışır; kimin kime baktığı ve odada ne biriktiğiyle ilgilidir. Zararsız ihlal ise en geniş ölçekte, kültür ve bağlam düzeyinde. Yani bunları yan yana koyup "hangisi doğru" diye sormak, cetvelle terazinin hangisinin doğru olduğunu sormaya benziyor. Farklı şeyleri ölçüyorlar.

İkinci nüans, kuramların tarihsel sırasıyla ilgili ve öğretici. Üstünlük en eski açıklamadır ve gülmeye kuşkuyla bakan bir dünyadan gelir; gülme, uzun süre kaba ve tehlikeli bir tepki sayıldı. Rahatlama açıklaması, insan zihnini bir basınç sistemi gibi düşünen bir çağın ürünü. Uyumsuzluk açıklaması ise zihni bir beklenti ve örüntü makinesi olarak gören modern bakışla birlikte öne çıktı. Yani her kuram, aslında kendi döneminin insan modelini taşıyor. Bunu bilmek seni bir kurama fazla bağlanmaktan korur.

Üçüncüsü pratik ve çoğu kişinin geç öğrendiği şey: mercek seçimi malzemenin türüne göre değişir. Tek satırlık şaka yazıyorsan neredeyse her zaman uyumsuzluk merceği işini görür. Kişisel hikâye yazıyorsan rahatlama merceği daha çok söyler. Bir grup ya da kurum hakkında yazıyorsan üstünlük merceğini elden bırakma. Hassas konuya giriyorsan zararsız ihlal merceği zorunludur.

Dördüncüsü, kuramların en çok işe yaradığı yer aslında yazım değil, geri bildirim. Bir şaka rahatsız ettiğinde ne olduğunu tarif etmek zordur; seyirci genellikle "hoşuma gitmedi" der. Kuramlar sana o hoşnutsuzluğu isimlendirecek dil verir. İhlal fazla mıydı, mesafe mi yetersizdi, hedef mi belirsizdi, yoksa gerilim kurulmadan mı boşaltıldı? Bunları ayırabilen komedyen, geri bildirimi savunmaya geçmeden işleyebilir.

Beşincisi ve en önemlisi: hiçbir kuram bir şakanın komik olacağını garanti etmez. Kuramlar üretici değil, açıklayıcıdır. Uyumsuzluk kurdum diye komik olmaz; komik olan şeyde uyumsuzluk bulunur. Bu ikisini karıştırmak, bu dersin yaratabileceği en büyük zarardır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

Aklında kalması gereken beş şey var.

Birincisi, mizah kuramları bir şakanın neden komik olduğunun nihai cevabı değil, arızayı bulmak için kullanılan tanı mercekleridir.

İkincisi, dört mercek dört farklı soru sorar: statüsü düşen kim, hangi gerilim boşalıyor, hangi iki zihinsel model çarpışıyor, ve hangi norm ne kadar güvenli biçimde ihlal ediliyor.

Üçüncüsü, bir şaka aynı anda dördünü birden taşıyabilir; hangisinin doğru olduğu değil, hangisinin sana en hızlı arızayı gösterdiği önemlidir.

Dördüncüsü, kuramlar üretici değil açıklayıcıdır; komik olan şeyde uyumsuzluk bulunur, ama uyumsuzluk kurmak komik yapmaz.

Beşincisi, kuramın yeri sahne değil masadır; sahnede kuram düşünen komedyen seyirciyi kaybeder.

Sonraki derse köprü

Bu derste dört mercekten birini kasıtlı olarak yarım bıraktım.

Uyumsuzluk merceğinin iki zihinsel modelden söz ettiğini söyledim ve orada durdum. Oysa asıl iş orada başlıyor. Seyirci o birinci modeli nasıl kuruyor? Hangi bilgiden, hangi kelimeden, hangi sırayla? Ve bir yazar o modeli bilerek nasıl inşa eder?

Bir şaka yazmak, aslında bir insanın kafasının içine önce yanlış bir harita koymak, sonra o haritayı tek hamlede değiştirmektir.

Sıradaki derste beklenti makinesini açıyoruz.